Ortalyq Azııa elderiniń ıntegrasııasy qandaı?

Jıynda álemdegi geosaıası jaǵdaı­dyń ýshyǵýyna baılanysty Ortalyq Azııa memleketteri ekonomıkalyq turǵyda ózara yqpaldasýdy arttyrýǵa tıis degen pikirler aıtyldy. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys, Belarýs eliniń bul proseske janama negizde kirigýi Reseı arqyly ótetin tranzıttik joldardy kúrdelendirip jiberdi. Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin tranzıttik joldar da saıası tetikterge aınalyp kete jazdady. Munyń barlyǵyn Ortalyq Azııa memleketteri kórip-bilip otyr. Endi Reseı aýmaǵy arqyly ótetin tranzıt­tik joldardy basqa aımaqtarmen almastyrýǵa tek Qazaqstan emes, Ortalyq Azııa elderi de múddeli. Bul sheshimge álemdik ózgerister men basqa elderdiń aımaqtyq jáne jahandyq bloktarǵa qosylýy áser etkeni daýsyz.

Jıyndy ashqan ınstıtýt dırektory Erjan Saltybaev aımaqtaǵy elder san alýan syn qaterge tap bolyp otyrǵanyn atap ótti. «Jahandyq qaýipsizdik daǵdarysynyń áserin aldymen aımaq elderi qattyraq sezedi. Endigi baǵyt – «Syn-qaterlerge qalaı jaýap beremiz?» degen suraqqa jaýap izdeý. Sebebi bul bárimiz úshin mańyzdy», dedi ol.

«Bizge birinshi kezekte ıntegrasııa­lyq jobalardy birge paıdalaný mańyzdy: 75 mln halqy bar Orta­lyq Azııa memleketteri ózderiniń múmkindikterin, áleýetin tolyǵymen paıdalanyp otyrǵan joq. Bizge dál qazir múmkindigimizdi paıdalanyp, tyǵyryqtan shyǵýdan ózge jol joq. Túrki elderiniń odaǵy nemese Turan ıdeıasy ázirge memorandýmdar deńgeıinde. Ortalyq Azııa elderi bir-birimen baılanysyn strategııalyq kelisimsharttar sheńberinde zańdas­tyrǵan, yntymaqtastyqty alǵa jyl­jytýǵa bizde zańdyq-ekono­mıka­lyq turǵyda barlyq múmkindik bar. Endi solardy alǵa jyljytý kerek», dep atap ótti E. Saltybaev.

Jıynda sóz alǵan Qazaq-German ýnıversıtetiniń professory Rýstam Býrnashev syn-qaterlerge «naqty» jaýap berý prınsıpin usyndy. Onyń aıtýynsha, qajet bolǵan jaǵdaıda búkil aımaq bolyp jumylý kerek. Sarapshy Ortalyq Azııadaǵy ynty­maqtastyq talpynystary osyǵan deıin de talaı ret baıqalǵanyn atap ótti. «Investısııalyq seriktestik shynymen júzege asa bastasa, ol qaı elderde jáne qandaı baǵytta júrýi múmkin degen suraqtarǵa jaýap izdeý mańyzdy. Qazaqstan men О́zbekstan – ekonomıkasy boıynsha Ortalyq Azııadaǵy eń iri eki memleket. Aımaqtaǵy ózge elder osy eki eldiń saıasatyna qarap bet túzeıdi. Osyǵan deıin Túrikmenstannyń elektr energııa­syn О́zbekstan arqyly Qazaqstan men Qyrǵyzstanǵa jetkizý máselesi barlyq taraptyń kelisimimen kelisilgen. Alda da kelisýdi, birigip sheshýdi tosyp turǵan jaıttar barshylyq», dedi ol.

«Teorııalyq turǵydan alǵanda OA elderinde qordalanyp qalǵan, sheshimin kútken másele jetedi. Solar­dyń ishinde Qazaqstannan О́zbekstan­ǵa astyq tasymalyn sheshý máselesin jeke-dara qarastyrýǵa bolady. Biz osy kúnge deıin Tashkentke tek bıdaı tasymaldaýmen aınalysyp keldik. Endi bul baǵyt ózgerdi, tek bıdaı emes, un eksporttaǵymyz keledi. Mundaı alys-beris barysynda oryn alýy múmkin kelispeýshilikterdi konsorsıýmdar men ortaq kásiporyndar qurý arqyly sheshýge bolady», degen sarapshy ıntegrasııalyq jobalardy júzege asyrý arqyly qaýipsizdikti qamtamasyz etetinimizdi de qaperge salyp ótti.

R.Býrnashevtiń bul pikirin Tájikstan Prezıdenti janyndaǵy Stra­tegııalyq zertteýler ortalyǵy­nyń aımaqtyq qaýipsizdikti zertteý bóliminiń basshysy Komron Hı­doıatzoda da quptady. Tájikstandyq sarapshy aıtyp ótkendeı, kópvektorly saıasat – bizdiń elder úshin álemdik arenada áreket etýdiń eń tıimdi ári dáleldengen nusqasy.

«Ortalyq Azııa elderi úshin eń bas­ty másele – aımaqtyń qaýipsizdigi. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri ózektiligin joǵaltqan joq. Ony biz tek birlesken kúsh-jigermen ǵana sheshe alamyz», degen sarapshy tranzıttik baǵyttardy ártaraptandyrý máselesi kúrdeli deńgeıde qalyp otyr­ǵanyn jetkizdi. «Eger bul máse­leler memleketaralyq kelisimder deńgeıinde sheshilmese, Ortalyq Azııa elderine qarsy qaı­talama sanksııalardy engizý yqtı­maldylyǵy seıilmeıdi. Al bul eko­nomıkalyq daǵdarysqa ákelýi ábden múmkin. Biz álemdik derjavalar arasyndaǵy teke tirestiń saldaryn bastan keshirip jatyrmyz, olardyń arasynda bizdiń basty ekonomıkalyq jáne saıası seriktesterimiz – Reseı men Qytaı da bar. Bizdiń elder úshin basty qaýip syrtqy oıynshylarǵa yqpal etý áreketteri bolyp tabylady. Tájikstan mundaı ıntegrasııalyq formatty máselelerdi sheshý quraly retinde konsýltatıvtik kezdesý ótkizýdi qarastyryp jatyr» dep atap ótti K.Hıdoıatzoda.

О́zgermeli álemde Ortalyq Azııa elderi qaýipsizdik máselesin birinshi orynǵa qoıý keregin buǵan deıin de aıtylyp keledi. Al sol «ózgermeli álemde Ortalyq Azııanyń róli jáne yqpal etý múmkindigi qandaı?» degen másele sarapshylar úshin jeke-dara talqylaýdy qajet etetin salmaqty taqyryp.

Jıynǵa sarapshy retinde shaqy­ryl­ǵan Financial Freedom qoǵam­dyq qorynyń dırektory Rasýl Rys­mambetov OA elderine ortaq qarjy ınstıtýty keregin qaperge saldy. Sarapshy aıtyp ótkendeı, ıntegrasııa degen túsinik memleket basshylary arasynda «kim birinshi nemese kim aǵa memleket» degen máseleni týyndatady. «Endigi jerde aımaq elderi arasynda bir-birin báseke kóretin uǵym emes, bir-birimen teń dárejedegi elder degen túsinik basym bolýy kerek. Qazaq­stan­dyq kásipkerler О́zbekstan men Aýǵanstan shekarasynda saýda orta­ly­ǵyn qurýǵa, ınvestısııa salýǵa daıyn. Tipti Tájikstan men Qyrǵyzstan ara­syndaǵy qaqtyǵys aımaǵynyń áleýeti aımaq damýynyń alǵyshartyna aı­nala alady. Aımaqty damytýǵa qar­jy kózi jetkilikti» dep atap ótti sarapshy.

Ortalyq Azııa úshin shıkizatqa baılanǵan ekonomıkany ártaraptan­dyrý – ortaq problema ekeni aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Bul máselede 5 memleket birlese jumys istegende ǵana nátıjege qol jetkizýge bolady. Bul másele qazirgi tańda memlekettik deńgeıde ashyq aıtyla bastady.

BUU málimetterinde Ortalyq Azııa elderi Uly Jibek jolyn jandandyratyn bolsa, aldaǵy 10 jylda ishki jalpy ónimin 2 esege ulǵaıatyn kórinedi. Bul faktor shıkizatqa táýeldi aımaq elderiniń ekonomıkasyna úlken kómek bolary anyq. Demek osyǵan deıingi aıtylǵan máselelerdiń bárin OA elderiniń ortaq naryǵyn qalyptastyrýǵa jasalǵan qadam dep baǵalaýǵa bolady.

ALMATY