Qazaqstannyń halyq sýretshisi, alǵashqy kásibı qylqalam sheberleriniń biri Moldahmet Kenbaev shyǵarmashylyǵyn kózi qaraqty qaýym jaqsy biledi. Ásirese sýretshiniń esimi «Qashaǵandy qýý» atty ǵajap kartınasy arqyly óte tanys. Onyń birqatar eńbegi Máskeýdegi Tretıakov galereıasy men Shyǵys halyqtarynyń óneri memlekettik mýzeıinde saqtalǵan. Al biz búgin sóz etetin týyndy – «Kıiz basý» dep atalady. Muny sýretshi 1958 jyly salǵan.
Bir qaraǵanda, bul kartına qarapaıym. Basy artyq eshnárse joq. Daladaǵy kók maısa ústinde aq jaýlyq kıgen ájeler kıiz basyp jatyr. Al biraq onyń astaryna úńilseńiz, qylqalam sheberi osy jumysy arqyly halqymyzdyń san ǵasyrdan beri atadan balaǵa jalǵasyp kele, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin, qol ónerin, qysqasy, ǵajaıyp ulttyq etnografııamyzdy kórkem beınelegen. Bul jerde kıiz basyp jatqan ájeler ǵana emes, baıtaq dalamyzdyń tumsa tabıǵaty men asqaq taýy jarasymdylyǵymen kóz tartady.
Taýdyń eteginde bir otar qoı jaıyp júrgen shopannyń sulbasy men oǵan kóz tige qarap turǵan jas qyzdyń beınesi de názik qylqalam ushymen ásem úılesken. Kartınadaǵy boıaýdyń túsi qanyq. Ásirese sary tús – jaıma-shýaq kóńil syılaıdy. Osy eńbegi arqyly avtor dástúrimizdi dáriptep qana qoımaıdy, halqymyzdyń qadir-qasıetin asyra sýretteıdi.
О́nertanýshy ǵalym G.Sarqulova aıtýly tulǵanyń shyǵarmashylyǵyndaǵy tabıǵatqa jaqyndyǵy men dúnıedegi bar qubylysty aqyndyq shabytpen qabyldaýy erekshe ekenin aıtady.
«Qylqalam sheberiniń ómirdi uǵynýy men túısinýi boıaý tústeriniń ǵajap jarasymymen kórinis tapqan. Ol ómirdiń syryn boıaýlar álemi arqyly sheber jetkizedi. Sondyqtan sýretshi shyǵarmalarynyń ereksheligi seziminiń tazalyǵynda ǵana emes, tústerdiń poezııasy men ulttyq qundylyǵynda ekeni kúmán týǵyzbaıdy. Sýretshi týyndylarynyń qaı-qaısysy da talǵam náziktigimen, oryndaý sheberligimen súısindiredi. Bul degenimiz, onyń tańdaǵan taqyrybyn tereń zerttep, ony shabytpen oryndaıtyn eńbeginiń jemisi» dese, sýretshi Baıtursyn О́mirbekov Kenbaevty eýropalyq sýretshilik mektepti jaqsy meńgerip, oǵan ózinshe ulttyq erekshelikter men jańalyqtar qosqan úlken daryn ıesi dep baǵalapty. «Onyń qaı shyǵarmasyn alsańyz da ulttyq mádenıet, qazaqy turmysty, kóshpeli ómir salttyń kórinisteri shynaıylyqpen tabıǵı túrde jetkizilgen. Osylaısha, ol bıik te asqaq óneri arqyly qazaqtyń baı mádenıetin tanyta bildi» dep jazypty.
Jalpy, halqymyz ertede kóshpeli ómirge yńǵaıly turmystyq buıymdardyń kóbin kıizden jasaǵan. Bul úrdis ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldaryna deıin jalǵasyp keldi. Ájelerimiz ben apalarymyz kıiz basýdy turmystyq dep qana bilmeı, ony óner dárejesine kóterdi. Kıizge túrli ulttyq oıý salyp, ony turmysqa shyqqan qyz balanyń kádesine qosty.
Osy rette oıyma bir oqıǵa túsedi. Toqsanynshy jyldardyń bas kezinde bizdiń sovhoz ujymsharǵa aınalyp, aýylǵa Abdolla Jańǵabylov degen kisi dırektor bolyp keldi. Ol kezde sovhozda áli de mal basy bar edi, kóbi qoı bolatyn. Al qoıdyń júnin ótkizetin jer joq. Buryn ony ótkizip kelgen mekemeler jabyla bastaǵan. Sodan bir qoımada qoıdyń júni qanar-qanar bolyp jınalyp turatyn. Sodan jańa basshy aýyldaǵy jasy úlken ájeler men apalardy jınap, «men bir oryn taýyp bereıin, osy júndi bos ysyrap qylmaı, kıiz basyp, qajetterińizge jaratyńyzdar» deıdi. Sóıtip, ájelerimiz ben analarymyz bir jaz kıiz basty. Keıde biz de olarǵa baryp kómektesemiz. О́ıtkeni kıizdi arqanmen aınaldyrǵannan keıin ony basýǵa adam qolynyń kúshi kerek. Sonda kıiz basýdyń ońaı emes ekenin, onyń úlken óner ekenin kórdim.
Shyndyǵyn aıtqanda, qazir kıiz basý ónerine eshkim mán bere qoımaıdy.
Ony biletin áje – apalarymyzdyń qatary azaıdy. Keıingi jastarǵa onyń qajettiligi de az. Buryn aýyldaǵy ár úıde kıiz tóseletin. Ásirese anam qysty kúnderi aıaqqa jyly dep úıge kıiz tóseıtin. Qazir onyń bári kózden bulbul ushty. Qoıdyń júnin de eshkim jaratyp jatqan joq. Memleket te oǵan nazar aýdarmaı keledi. Qanshama baılyq osylaı iske asýsyz shashylyp jatyr.
Kórnekti qylqalam sheberi Moldahmet Kenbaevtyń «Kıiz basý» kartınasyna alpys jyldan asa ýaqyt ótse de, onyń qundylyǵyn qazir sezine bastadyq. О́nerdiń qudireti degen osy shyǵar.