«Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam». Inklıýzıvti sıpatty aıqyndaıtyn izgi uǵymdar. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy Joldaýynyń ataýy men mazmunynan adam armanyn iske asyrýǵa jeteleıtin osy asyl muratty kórdik. Bul – qoǵamdy qýantatyn qaǵıdattar.
Daron Adjemoǵly men Djeıms Robınson nyspyly amerıkalyq ekonomıster búkil dúnıeniń arǵy-bergi tarıhyn aqtara otyryp, qazirgi memleketterdiń damý jolyn saralaǵan tamasha eńbeginde jetistiktiń joly retinde ınklıýzıvti qoǵam qurýdyń paıdasyn jan-jaqty dáleldeıdi. Jalpy, elimizde osy ýaqytqa deıin múgedek jandarǵa kómek máninde, tar aıada qoldanylyp júrgen ınklıýzıv uǵymynyń maǵynasy óte keń. Ony túsiný úshin oǵan qarama-qarsy sıpatta qoldanylatyn «ekstraktıvti» termınine úńilgen jón. Qazaq eliniń damý tarıhynda negizinen ekstraktıvti saıası jáne ekonomıkalyq ınstıtýttar ústemdik qurdy. Memleket qurylymynda Qańtar oqıǵasynan keıin áshkerelenip jatqan kóptegen keleńsizdik ekstraktıvti qoǵamǵa tereń enip ketkenimizdiń kórinisi. Bul – sanaýly toptan basqa halyqty kedeıshilikke ushyratqan faktorlar. Atap aıtqanda, jemqorlyq, dıktatýra, aqparattyq vakýým, ekonomıkanyń monopolııalanýy jáne basqa da damýdy tejeıtin qoldan uıymdastyrylǵan kedergiler. Dál osy ekstraktıvti ınstıtýttar saıası bılik pen materıaldyq ıgilikterdi tańdaýly ǵana toptyń ıelenýine jol ashyp berdi. Al ınklıýzıvti ınstıtýttar degenimiz – kez kelgen qoǵamdy órkendetetin zańnyń ádilettiligi, adal básekelestik, sóz bostandyǵy, kásipkerlikti qoldaý men monopolııany ádil retteý, óndiristiń ósimi, adam kapıtalyn damytý, tıimdi bank júıesi sııaqty ár adamǵa paıdasy tıetin ádil júıe. Mine, Prezıdent qazirgi qazaq qoǵamyna osy ádiletti júıeni engizý arqyly eldiń tıesili enshisin berýdi maqsat etip otyr. Sondyqtan Ádiletti Qazaqstan qurýdyń alǵysharttaryn usynǵan bul Joldaýdyń mánin túsinýdiń ár otandasymyz úshin mańyzy zor. Muny júzege asyrýǵa Qazaqstannyń resýrstary tolyq jetkilikti.
Joldaýdyń birinshi baǵdary jańa ekonomıkalyq saıasatty negizdeıdi. Ekstraktıvti uǵymynyń bir balamasy – qysym. Iаǵnı memlekettiń ekonomıkaǵa shekten tys aralasýy kóp jaǵdaıda kásipkerlik ortaǵa qysym kórsetýge alyp keledi. Prezıdent memlekettiń birtindep mundaı aralasýdan bas tartýy qajettigin aıtty. Biraq bul básekelik ortasy joq monopolııaǵa qatysty emes. Iаǵnı memleket endi eki ortada tepe-teńdikti retteýshi róline kóshedi.
Prezıdent pármennen góri paıymǵa beıil. Iаǵnı sóz memlekettik kúshteýge emes, yntalandyrýǵa qatysty. Jańa ınnovasııalarǵa, sıfrlandyrýǵa, adam kapıtalyna basymdyq beriledi. Osy oraıda eki mysal aıta ketsek.
Rım jazýshysy Petronıı bir áınekshiniń synbaıtyn ydys jasap, ony Sezarǵa syılyq retinde usynǵanyn jazady. Ol ımperatordyń kózinshe ydysty mármár edenge tastaı salady da, qaıtadan kóterip maıysqan jerin túzep qoıady. «Mundaı ydys jasaýdy basqa adam bile me?» deıdi Sezar. Qudaıdyń nazaryna iliktim dep oılaǵan áınekshi «Eshkim bilmeıdi» dep jaýap qatady. Al Sezar onyń basyn alýǵa buıyrady. О́ıtkeni bul óner barshaǵa belgili bolsa, elde altynnyń quny balshyq qurly bolmas edi. Bul gúldengen Rım ımperııasy toqyraýynyń basy bolýy ábden yqtımal. Al Anglııa kerisinshe alǵashqy ónerkásiptik tóńkeriske ınvestısııany, saýdany, eń bastysy, ınnovasııany yntalandyratyn menshik quqyǵyn qorǵaýdyń aǵylshyndyq júıesin engizý arqyly qol jetkizdi. Bul atalǵan eldiń bý mashınasyn oılap tabýy nátıjesinde, álemdik ekonomıkanyń kúre tamyry sanalǵan temir joldyń damýyn jedeldetýine jol ashty. Búginde de eń baı aktıvterge tabıǵı resýrstar emes, jasandy ıntellekt ónimderi ıe bolyp otyr. Sondyqtan elimizdiń jańashyldyqqa bet burýy, qoǵam ıgiligine qyzmet etetin mamandardy qoldaýy qajetti quptarlyq qadam.
Ulttyq tabysty ádil bólý de eń áýeli ashyqtyqty qajet etedi. Sonyń nátıjesinde, árbir azamat memlekettiń qoldaýyn sezine bastamaq. Joldaýda jańa týǵan sábıden bastap, oqý oqıtyn, kásip bastaıtyn jastar da, sábı baqqan ana da, eńbek jolyn támamdaǵan zeınetker de, eshbir býyn, esh sanat qoldaýdan qalys qalmaıtyny aıtyldy. Osy ıgilikterge kepil bolatyn zań men tártip te nyǵaıtylmaq. Sondyqtan bıylǵy Joldaýdy ınklıýzıvti ınstıtýttardyń ıgiligin kórýge jasalǵan qadam deýge bolady. Al Ádiletti Qazaqstan qurý ınklıýzıvti ınstıtýttardy nyǵaıtýdan bastalady.