Keshe Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda qazaqtyń kúıshilik dástúriniń kórnekti tulǵasy, kúı atasy Qurmanǵazy atyndaǵy VIII respýblıkalyq halyq aspaptarynda oryndaýshylar baıqaýy bastaldy. Jas kúıshilerdiń 24-28 mamyr aralyǵynda ótetin óner báıgesin Mádenıet mınıstrliginiń “Qazaq áýenderi” aksıonerlik qoǵamy uıymdastyryp otyr.
Dombyranyń kúmbirlegen qońyr úninen tarar qudiretti kúı sazyn jan-júregimen tebirene tyńdaıtyn, tylsym syrymen sezimi bitise tolqıtyn qazaqtan asqan shabytty, qazaqtan asqan rýhty halyq joqtaı kórindi. Sahnaǵa kúıdiń bir top muzbalaq qyrandary qaz-qatar tizerleı otyryp, Qurmanǵazy babamyzdyń kúıin shalqyta tógip salǵanda. Qatarynan bes kún elordany shalqar kúımen asqaqtatar ár óńirdiń elýden astam óndirdeı ónerpazy sahnany kóktegi juldyzdar jerdi jaýyp qalǵandaı áserge bólegen.
О́ner sapary aldynda arqaly aqyndardyń aǵynan jaryla jastardyń jolyna aq óleńmen jyr óretin dástúri bar emes pe? Qaı óner saıysyna da jyrmen shashý shashý jarasyp-aq turady. Ol eńsesin tiktep, dala tósinen kóterilgen Qazaq eliniń astanasynda ótetin rýhanı sharalardyń qaı-qaısysyna da tán bolýy kerek-aq. Sebebi, qazir elorda mádenıeti qalyptasyp jatqan kez. Bul ýaqytta eshnársege nemquraıly qaraýǵa bolmaıdy. Ásirese, halyqty basqadan aıryqsha bıiktetip turatyn osyndaı tóltýma janrlaryn jarqyratyp kórseter kezde. Tól ónerdi kóneniń kózindeı tolǵaýdyń ózi bir ǵanıbet.
Eń alǵash qý aǵashqa kúı bitirgen
Qobyz shalǵan Qorqyttaı syrshyl babam.
Qaraǵaı, qara qyldan shyqqan sazdy,
Adam túgil ań eltip, qum tyńdaǵan.
Jelmaıasyn kúı qylǵan Asan Qaıǵy,
Jeruıyǵyn tapqansha bir tynbaǵan.
Tilmen aıta almaǵandy kúımen aıtqan,
Ańyz boldy-aý Ketbuǵa shirkin, babam,
Qansha ǵasyr ótse de sodan beri,
Shejireniń bir beti jyrtylmaǵan.
Qursaǵyna Qudaıdan qut daryǵan,
Qazaqta ónersiz bop ul týmaǵan.
Talaı-talaı dáýlesker kúıshi ótipti,
Bal tamǵan barmaqtary bylqyldaǵan.
Qurmanǵazy degendi estigende,
Qazaqtyń tamyrynda kúı týlaǵan.
Assalaýmaǵaleıkým, arda aǵaıyn,
Saqtaǵan bul kúnderi sol kúıdi aman…
degen oramdy oıǵa qurylǵan otty jyrdy aqynjúrek shýmaqtata órgende jıylǵan egde, jas túgel qoshtap súısindi. Kúı óneri jaıyndaǵy tolǵaý bastaýy tereńdegi kúıdiń qudireti syndy ármen qaraı toqtaýsyz jalǵasa beretin túri bar. Keýdeni kúı sheri tolqytqanda tilge nebir kesek teńeýlerdiń telegeı teńiz bolyp oralatyny nesi eken? Aıtysker aqyn ekpinin zorǵa jıdy.
Sonaý 1987 jyldan tarıhy bastalatyn kúı baıqaýynyń ashylý rásimine Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń qatysyp, elimizdiń túrli óńirlerinen kelgen ónerpaz jastarǵa sát sapar tileýi beker emes. “ Bıylǵy elordamyzda ótip otyrǵan baıqaý kúı ónerin órkendetýdi murat tutqan talaı jastyń jalyndap kórinýine úlken sep bolady. Eger Abaıdyń poezııasy, bul – qazaq ómiriniń poezııa tilimen jazylǵan ensıklopedııasy deıtin bolsaq, Qurmanǵazynyń shyǵarmalary – kúı tilimen jazylǵan qazaq ómiriniń shejiresi. Birde-bir qudiret qazaqtyń keýdesinen dál Qurmanǵazy kúılerindeı oryn alǵan emes. Qazaqstannyń batysynda da, shyǵysynda da, ońtústigi men soltústiginde de asyp-tógilip jatqan Qurmanǵazynyń asa baı qazynasy qaı qazaqtyń bolsyn júreginiń kiltin taýyp, tórinen oryn alady. Qurmanǵazy shyǵarmalary álemge tanymal mýzykatanýshylardyń aıtýy boıynsha, óziniń qudirettiligi, tereńdigi men alýan mazmundylyǵy jóninen álemniń áıgili kompozıtorlary Bahtyń, Gaıdnnyń, Mosarttyń, Bethovenniń, taǵy basqalardyń shyǵarmalarynan esh kem emes. Bul Ahmet Jubanovtyń zertteýlerinde, monografııalarynda jan-jaqty ashyp kórsetilgen. Sondyqtan búgingi konkýrstyń Qurmanǵyzynyń atynda bolýy, bul – qazaqtyń atyndaǵy konkýrs degenmen bara-bar. Qazirgi Qazaq eliniń kúı ónerin órge súırep júrgen nebir talanttar dál osy konkýrstyń laýreattyǵynan bastaǵan. Tipti kúni keshe ǵana osy baıqaýdyń laýreaty bolǵan Nurken Áshirov búgingi tańda teńdesi joq tamasha dombyrashylardyń qataryna kelip qosyldy. Sondyqtan sahnaǵa shyǵyp otyrǵan búgingi jas muzbalaq qyrandarǵa, kók qaýyrsyndarǵa kúı kógine shyǵatyn bıikteriń shyrqaýda bolsyn, barmaqtaryńa Qurmanǵazynyń qudireti bitsin, qazaqtyń kúı ónerin álem mádenıetiniń tórine shyǵara berińder deımin” degen tilegin baıqaýdyń ótkeni men búgini týraly túıindelgen bútin sóz dep bilemiz.
“Dombyra, sherter”, “Qobyz-prıma”, “qylqobyz”, “úsh ishekti dombyra”, “syrnaı” mýzykalyq aspaptary boıynsha Qurmanǵazy kúılerinen saıysqa túsetin jastardyń sheberligi men eńbegin baǵalaýǵa elimizdegi jetekshi mýzykalyq oqý oryndarynyń mamandary, belgili óner maıtalmandary tartylyp otyr. Kúı qanatymen jelpıtin keshti kelip tamashalaımyn deýshiler bolsa, osy kúnderde Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń Organ zaly men Konsert zalynyń esikteri ónersúıer qaýymǵa aıqara ashyq. Qurmanǵazy babamyzdyń 25 kúıi, shetel jáne qazaq kompozıtorlarynyń qazirgi zamanǵy jáne klassıkalyq shyǵarmalaryn jatqa oryndaıtyn jastardyń ónerin tamashalaýdan jurt jalyqqan ba?
Qarashash TOQSANBAI.