Qutlyq qaǵan jazýy túrkiler tarıhyn zerdeleýge jol ashady

Eki el ǵalymdarynyń tabandy eń­be­giniń nátıjesinde tabylǵan tarıhı eskertkishke qatysty tyń derekter Ál-Fa­rabı atyndaǵy QazUÝ-de ótken «Qutlyq qaǵan ja­zýy – ǵasyr jańalyǵy» ta­qyrybyna arnalǵan ǵylymı-teorııalyq dóńgelek ústelde qyzý talqylandy. Elimizdiń joǵary oqý oryndary, ǵy­lymı-zertteý ınstıtýttary­nan jınalǵan ǵalymdarǵa Halyqaralyq Túrki akade­mııasynyń ǵylymı qyzmetkeri Bazyl­han Nápil, Mońǵolııa Ǵylym akademııasy Tarıh, arheologııa ınstıtýty Ortaǵa­syrlyq arheologııalyq zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Altangerelıın Enhtór ekspedısııa barysyna qatysty málimetterdi tanystyrdy.

Jıynda sóz alǵan ýnıver­sıtettiń Basqarma tóraǵasy-rektor Janseıit Túımebaev Nomgon ekspedısııasyn álem­dik ǵylymda, túrkologııa ǵy­ly­myndaǵy úlken olja, erekshe oryn al­ǵan ǵylymı jańalyq, dep atap ótti. Rektor osy oraıda Memleket basshy­synyń «Ulyq Ulys – Altyn Orda» atty halyqaralyq konferensııasynda «Tarıhyn túgendep, odan taǵylym ala bilgen eldiń tamyry berik bolady. Túrli sebepterge baılanysty tól shejiremizdiń osy birneshe ǵasyrlyq kezeńi nazardan tys qaldy. Elimiz egemendigin alǵannan keıin ǵana bul olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa jol ashyldy. Sondyqtan halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyqtyń aldynda ortaq shejiremizdi birlese zertteý mindeti tur» degen sózin qaperge aldy. Bul tarıhshy ǵalymdarǵa úlken mindetter júkteıdi. Al túrki tarıhynyń tereń syryn ashqan kóne jádigerdiń ǵasyrlar qoınaýynan ara­myzǵa qaıta oralýy «Túnde uıqy kórmegen, kúndiz kúlki kórmegen, Qyzyl qany tógil­gen, Qara teri sógilgen, Kú­shin sarqa jumsaǵan, Jaýǵa da shap­qan qursanyp» dep jyrlaǵan kóne túrkilerdiń tarıhı jady men rýhy qaıta jańǵyrýyna yqpal etip otyr. Bul jańalyq – bir ata­til­den taraǵan túrkitildesterdiń túp-tu­qııanynan búgin­ge deıingi tarıhı jolyna jańasha kóz­qaraspen qaraýdy talap etedi.

Mońǵolııa Ǵylym akademııasy Tarıh, arheologııa ıns­tıtýty Orta­ǵasyrlyq ar­heologııalyq zertteý orta­­ly­ǵynyń jetekshisi Altan­gerelıın Enhtór «Nomgon ǵuryptyq kesheni jáne bitik tasy (Qutlyq Elteris qaǵan kesheni)» taqyrybyna jasaǵan baıandamasynda arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjelerine sáıkes keshenderdiń or­­na­­­lasý tártibimen tanystyrdy. A.Enh­tór keltirgen málimetter jıyn­ǵa qaty­sýshylar tarapynan arhe­olo­gııa­lyq qaz­ba jańalyqtaryna degen qyzy­ǵý­shy­lyqty arttyryp qana qoımaı, ári qaraıǵy áriptestik, ekspedısııalar, zert­teýlerdi jalǵastyrý qa­jet­tigin ań­ǵartty.

Ǵalym baıandamasyna zer salar bol­saq, «Mońǵolııanyń Arhangaı aımaǵy, Hashaat sumyny, «Nomgon» dep atalatyn jazyqta 9 kóne túrk ǵuryptyq keshen ornalasqan. Osy jazyqty batys soltús­tikte «Ih Nomgon» taýy, shy­ǵys ońtústikte «Baga Nom­gon» taýy eki tarapynan qor­shap turǵandaı kóriniste. Keshenderdiń soltústik tu­syn­da «Hógnó-Han» degen úshkir shyńdary bar bıik taý ornalasqan. Osy taýdan aldyńǵy tusy ońtústiginde «Elsen tasarhaı» (Qum úzin­dileri) dep atalatyn taza qum tóbeshikteri batystan shyǵysqa qaraı birneshe sha­qy­rym sozylyp jatyr. Bu­ryndary bul keshenderde ǵylymı-zertteýler de, arhe­o­­- logııalyq qazbalar da júr­gizilmegen. Jergilikti tur­ǵyndardyń aıtýynsha, jazyq dalada ejelden baı, qýatty elder ómir súrgen.

Osy oraıda J.Túımebaev «Qutlyq qaǵan jazýy» – álem­dik ǵylymı keńis­tikte jo­ǵary baǵalanýda. Bul jádiger urpaq ıgiligine qyzmet etetin, úlken ǵylymı mektepti jal­ǵastyratyn qundy mura ekeni daýsyz. Túrkologııanyń ózek­ti máseleleri – túrki tilderin zert­teý, Orhon, Enıseı, Talas jazba eskert­kishteri mátinin túpnusqadan qaıta oqý, túrki tilderiniń sabaqtastyǵyn kórsetý. Osy oraıda táýelsiz Qazaqstan kezeńindegi túrko­logııanyń mamandyq retinde oqytylýy úlken jetistik boldy. Álemdik sarapshylar kezinde HHI ǵasyr túrki mádenıetiniń ǵasyry bolady dep boljaǵan. Búginde bul qubylys óz jemisin berýde. Qazirgi kezde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetinde, L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetinde, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde «Túrkitaný» bilim berý baǵdar­lamasy boıynsha mamandar oqytylýda» dep atap ótti.

Al Qutlyq qaǵan ja­zýy­na qatys­ty tarıhı derekterge taldaý jasaý, túrki­ta­­nýshy, shyǵystanýshy ǵa­lym­­dardyń halyqaralyq yntymaqtastyǵyn keńeıtý, jańa tabylǵan kóne jádiger­di jan-jaqty zerttep, teks­tologııalyq jaǵynan júıeleý – ǵalymdar aldynda turǵan jańa mindet. Ýnıversıtet ǵalymdary uzaq jyldardan beri Ha­lyq­aralyq Túrki akademııasymen birlesip aýqymdy ǵylymı jobalardy júıeli atqaryp keledi. Aldaǵy ýa­qytta arheologııalyq ju­mystar jalǵasyn taýyp, Nomgon ekspedısııasy ǵyly­mı jınaǵy ázirlenip, túrki ále­miniń mádenı astanasy Býr­sa qalasynda tanystyrylatyn bolady. Bul shara ózge de túrkitildes elderde ótkizilmek. So­ny­men qatar Mońǵolııadaǵy túrki dáýi­riniń eskertkishteri boıynsha qaz­­ba jumystary jalǵasyn tabady. Al ǵalymdardyń aldynda áli shırek ǵasyr­dan astam arheologııalyq zertteýler tur.

Dóńgelek ústelde tarıh ǵylymda­rynyń doktory, professor, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń «Arheologııa já­ne antropologııa» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırek­tory Á.Tóleýbaev «Qazaq arheolo­gııasyndaǵy tolaǵaı jetistik», Ál-Farabı atynda­ǵy QazUÝ-dyń fılologııa fa­kýlteti, túrkitaný jáne til teorııasy kafedrasynyń meń­gerýshisi, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor R.Avakova «Túrkiler jazýy – álemdik órkenıettiń qaınar kózi» taqyrybyna baıan­dama jasasa, taǵy basqa da ǵalymdar sóz alyp, túrki álemin tańǵaldyrar áli de talaı qundy zertteýler jasalady degen senimmen tarqady.

ALMATY