Qazaqstan basshysynyń ıdeıalary sátti iske asyrylýymen baǵaly

2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enetin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa osy mamyr aıynyń aıaǵynda Astanada qol qoıylady dep kútilýde. Qazirgi jahandaný zamany Elbasy Nursultan Na­zarbaevtyń osydan 20 jyl buryn kótergen ıdeıa­sy­nyń durystyǵyn, onyń ómirsheńdigin aıǵaqtap berip otyr. Biz Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıs­triniń orynbasary Samat ORDABAEVPEN búginde aqıqatqa aınala bastaǵan ekonomıkalyq odaqtyń qyzmeti, jalpy onyń elderimizge ne beretini týraly áńgimelesken edik. – Qazaqstan Respýblıkasy eýrazııalyq ıntegrasııanyń negizgi bastamashylarynyń biri bolyp otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý­dyń qajettiligi týraly ıdeıany alǵash ret 1994 jyly M.V.Lomonosov atyn­daǵy Máskeý memlekettik ýnı­ver­sı­teti akademııalyq aýdı­to­rııa­synyń aldynda sóz sóılegen kezinde elimiz Prezı­denti N.Á.Na­zarbaev aıtqan bola­tyn. Sodan beri bul ıdeıa óziniń ómir­sheńdigin joımaǵany óz al­­dy­na, naqty is júzine asy­ryl­ǵaly otyr. Buǵan óz tara­py­ńyzdan ne alyp-qosar edińiz? – Qazaqstan basshysy TMD qurylǵannan keıin eki jyl ishinde tyǵyryqqa tirelgen kópjaqty ın­tegrasııalyq úderisterdi sol tyǵyryqtan shyǵarý týraly naqty usynysyn Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵynyń zııaly qaýym ókilderine MMÝ-de sóı­legen sózinde tikeleı jetkizdi. N.Á.Nazarbaev «TMD ýaqyttyń obektıvti talaptaryna jaýap bermeıdi jáne qatysýshy elder halyqtary sonshalyqty qatty qajetsinetin ıntegrasııany qamtamasyz etpeıdi. Son­dyqtan anaǵurlym aıqyn usta­nymda áreket etetin jańa memle­ket­aralyq birlestik qurý qajettiligi týyndady», dep ashyq málimdedi. Mádenıet jáne órkenıet fak­torlarynyń mańyzyn moıyndaı otyryp, bizdiń Elbasy ıntegrasııany, eń aldymen, ekonomıkalyq pragmatızm negizinde qurýdy usyn­­dy. «Integrasııalyq úde­ris­­ter­diń ne­gizgi qozǵaýshysy de­rek­siz geosaıa­sı ıdeıalar men uran­dar emes, ekonomıkalyq múd­­de bolyp taby­lady», dedi Qazaq­stan basshysy. Bul bastama TMD keńistigindegi ın­te­grasııa­lyq úderisterge dem berýshi re­tin­de tanyldy. 20 jyl boıy ol kezeń-kezeńmen Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq qoǵamdastyq, Keden oda­ǵy, Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı­diń birtutas ekonomıkalyq keńis­tigi, t.b. osy sııaqty birqatar tabys­ty halyqaralyq qurylymdar qalyp­tastyrý arqyly júzege asyryldy. Ekonomıkalyq ıntegrasııanyń alǵashqy satysy erkin saýda aımaǵyn qurý bolyp tabylady. Ony TMD sheńberinde kópjaqty halyqaralyq qujat negizinde qurý úshin eki onjyldyq qajet boldy. Tek 2011 jyly Dostastyqtyń segiz eli tıisti kelisimge qol jetkizdi. Ekonomıkalyq ıntegrasııanyń ekinshi kezeńi Keden odaǵyn qu­rý­men baılanysty bolyp otyr. Osy baǵyttaǵy jumystyń basta­lýy týraly sheshim 2006 jyly EýrAzEQ-qa múshe memleket­ter basshylarynyń beıresmı sammıtinde qabyldandy. Eýr­AzEQ-qa múshe úsh memlekettiń – Belarýs Respýblıkasy, Qa­zaq­stan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasynyń Keden odaǵy 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys jasaýda. 2010 jylǵy 6 shildede Keden odaǵynyń Keden kodeksi kúshine endi. 2011 jylǵy 1 shildeden úsh memleket sheńberinde ishki keden shekaralary alyndy. Keden odaǵyna múshe memleketter tyǵyz qyzmet ete bastady, ózara taýar aınalymy aıtarlyqtaı ósti, ekonomıka damýynyń tıimdilik kórsetkishteri artty. – Iá, álemdik ekonomıka men álemdik sharýashylyq ósý qar­qy­nynyń jalpyǵa ortaq báseń­deýine qaramastan, 2013 jyly «úshtik» sheńberinde taýar aınalymy artyp, 64,1 mlrd. AQSh dol­laryn quraǵan. Buǵan neniń ese­binen qol jetýde? Máseleniń osy jaǵyn sál ashyp aıtyp ket­seńiz. – Bul jerde ózara saýdanyń qu­rylymy ózgeriske túsip otyr. Eks­porttyq-ımporttyq ope­ra­sııa­lardaǵy shıkizat resýrs­tarynyń úlesi azaıa bastady. Bul ózgeris tehnologııalyq ónimderdiń artýy jáne joǵary qosylǵan qun salyǵy taýarlary esebinen múmkin boldy. Birtutas keden aýmaǵynyń qyz­meti óziniń sheńberinde tarıftik jáne tarıftik emes kedergileri joq birtutas taýarlar naryǵyn qurdy. Qazaqstandyq óndirýshiler úshin ótkizý naryǵynyń shekaralary keńeıdi. Birlesken óndirister men kooperasııalardyń qurylýy jańa jumys oryndarynyń ashylýyn jandandyryp, halyq úshin ónim túrlerin kóbeıtti. Bıznes júrgizý jaǵdaıy aı­tar­lyqtaı jaqsarýda. Dúnıejúzilik bank tobynyń eseptegen bıznes júr­gizý jaǵdaıynyń reıtıngi bar­lyq KO-ǵa múshe elder úshin joǵa­rylady. 2012 jylǵy 1 qańtardan bas­tap Belarýs Respýblıkasy, Qa­zaqstan Respýblıkasy men Reseı Fe­derasııasy ıntegrasııanyń ja­ńa, úshinshi kezeńi – Birtutas eko­no­mıkalyq keńistikke (BEK) qadam basty. Keden odaǵyna múshe mem­leketter 2010 jyly BEK-ti qa­lyptastyrýǵa negizdelgen 17 halyqaralyq kelisimderdi jasap shyǵardy jáne qabyldady. Olardyń barlyǵy 2012 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine endi. Sheńberinde taýar, qyzmet, kapıtal jáne jumys kúshiniń aýysý erkindigi qamtamasyz etiletin Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń áleýeti mańyzdy. BEK-ti qurý qazaqstandyq bıznes úshin tranzaksııalyq shy­ǵyn­dardy azaıtýǵa qosymsha múm­kindikter berdi jáne tıisinshe, damytýǵa jumsalýy yqtımal aınalym qarjysynyń paıda bolýyna jaǵdaı týǵyzdy. 2014 jylǵy 1 qańtardan bastap BEK elderi memlekettik satyp alý­larǵa ulttyq rejim usynsa, bul óz kezeginde qazaqstandyq taýar satýshylardyń Reseı men Bela­rýstiń memlekettik jáne mýnı­sı­paldyq satyp alýlarǵa reseılik jáne belarýstik taýar satýshylarmen teń qatysýyna múmkindik beredi. BEK qyzmetiniń mańyzdy qu­ramdas bóliginiń biri ónerká­sip­tik yntymaqtastyq pen agrarlyq-ónerkásiptik keshendi (APK) damytý bolyp tabylady. 2013 jyl­ǵy mamyrda ónerkásiptik koo­pe­rasııany tereńdetý men ult­tyq ónerkásiptik saıasattyń úıle­sim­diligin qarastyratyn ónerká­siptik yntymaqtastyqtaǵy tujy­rym­damalyq sheshimderdiń biri qabyldandy. – Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń qurylýy halyqaralyq qarjy ıns­­tıtýttarynyń tarapynan oń baǵa alyp otyrǵany bel­gili. Máselen, Eýropa Qaıta qurý jáne damytý bankiniń «Transition Report 2012» baıanda­ma­synda Keden odaǵy men Birtu­tas ekonomıkalyq keńistik qa­lyp­­­tastyrý postkeńestik keńis­­­tik­tegi tabysty óńirlik ın­te­gra­­sııanyń alǵashqy mysaly re­tinde ataldy. Buǵan taǵy ne alyp, qosýǵa bolar edi? – BEK jumysynyń bastalýy qarsańynda, 2011 jylǵy 18 qarashada Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy já­ne Reseı Federasııasynyń prezı­dent­teri ıntegrasııany odan ári damytý osy memleketterdiń múddelerine saı ekenine, olardyń aldynda turǵan ortaq mindet – adamdardyń ál-aýqatyn art­tyrý men ómir sapasyn jaq­sartý, ornyqty áleýmettik-ekono­mıkalyq damý, kópqyrly jańǵyr­týlar men jahandyq ekonomıka sheńberinde ulttyq bá­se­kege qabilettilikti kúsheıtý sııaq­ty ortaq tapsyrmalardy she­shý­ge múmkindik beretinine senim­derin bildire otyryp, Eýra­zııa­lyq eko­nomıkalyq ıntegrasııa jó­nindegi deklarasııaǵa qol qoıǵan edi. Úsh el prezıdentteri ınte­gra­sııalyq qurylystyń jańa kezeńi egemendikti qurmetteý men mem­leketter teńdigin, adamnyń negiz qalaıtyn quqyqtary men bos­tan­dyǵyn, quqyqtyq memleket pen naryqtyq ekonomıkany beki­týdi qosa alǵanda, halyqaralyq qu­qyq­tyń kópshilik moıyndaǵan nor­malaryn saqtaý qaǵıdalaryna negizdeletinin atap kórsetti. Inte­grasııanyń odan arǵy negizgi maz­munyn Keden odaǵy men BEK-tiń áleýetin tolyq júzege asyrý, sharttyq-quqyqtyq baza men ıns­tıtýttardy jetildirý men odan ári damytý jáne tómendegi negizgi baǵyttar boıynsha praktıkalyq ózara is-qımyldar bolady: – taýarlardyń, qyzmet kór­setýler men kapıtaldyń jáne eń­bek resýrstarynyń ortaq nary­ǵynyń tıimdi qyzmetin qamta­masyz etý; – kelisilgen ónerkásiptik, kó­liktik, energetıkalyq jáne agrar­lyq saıasat qalyptastyrý, yqtımal birlesken transulttyq korporasııalardy jáne basqalaryn qosa alǵanda, óndiristik kooperasııalardy tereńdetý. Úsh eldiń basshylary 2015 jyl­ǵy 1 qańtarǵa deıin qatysýshy memleketter Keden odaǵy men BEK-tiń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn quraıtyn halyqaralyq kelisimderdiń kodıfıkasııasyn aıaqtaýǵa jáne osy negizde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa umtylatynyn málimdedi. Atalǵan baǵyttaǵy qyzmet qata­ryn­da mynalar da bar, birqatar keli­simderden turatyn bolady: – teńdestirilgen makro­eko­nomıkalyq, bıýdjettik jáne bá­sekelestik saıasat; – eńbek naryǵy, kapıtaldar, taý­arlar men qyzmet kórse­tý­lerdiń qurylymdyq reformalary; – energetıka, kólik jáne tele­kom­­mýnıkasııalar salasynda eýra­­zııalyq jelilerdi qurý. – Úsh eldiń basshylary bul ın­­tegrasııalyq birlestik óz qa­­­lyp­­­tasýyndaǵy jáne qyz­me­tindegi kez kelgen kezeńde Odaq­­tyń mindetteri men usta­nym­­daryn bólisetin jáne olar­dy júzege asyrýǵa daıyn basqa mem­le­ketterdiń qosy­lýy­na ashyq bolatynyn atap ótke­ni málim. Osy oraıda, Eýra­zııa­lyq eko­no­mıkalyq odaqtyń pe­r­s­­pek­­tıvalary men artyq­shy­lyq­tary týraly ne aıtýǵa bolady? – Birinshiden, bul jerde qandaı turpatta da KSRO-ny qaıta qalpyna keltirý týraly eshqandaı da áńgime joq jáne bolýy da múmkin emes. Kelmeske ketkendi qaıta jańǵyrtýǵa umtylamyn deý, jumsartyp aıtqanda, alys-jaqyndy boljaı almaǵandyq bolyp shyǵar edi. Alaıda, jańa qundylyqty, ekonomıkaǵa ne­giz­delgen tyǵyz ıntegrasııa – ýaqyt qalaýy. BEK-ke múshe memleketter qa­zirgi zamanǵy álem polıýsteriniń biri bolýǵa qabiletti jáne onyń ústine Eýropa men serpindi da­mýǵa qol jetkizip kele jatqan Azııa-Tynyq muhıty óńirleri arasynda tıimdi baılanystyrýshy rólin atqaratyn qýatty birlestiktiń úlgisin usynýda. Tabıǵı resýrstardyń, kapı­taldardyń, myqty adam áleýe­tiniń basyn biriktirý Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa ın­dýstrııalyq jáne tehnologııalyq jarysta, ınvestorlar tartý men ozyq óndirister qurý jo­lyn­da­ǵy jarystarda básekege qa­bi­letti bolýǵa jáne EO, AQSh, Qytaı, Azııa-Tynyq muhıty eko­nomıkalyq yntymaqtastyǵy (ATES) sııaqty mańyzdy oıynshy­larmen, sondaı-aq, óńirlik qurylymdarmen qatar, jahandyq damý turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Ekinshiden, Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq bolashaqtaǵy ın­tegrasııalyq úderisterdiń ózin­dik bir ortalyǵy qyzmetin atqar­maq. Iаǵnı, Odaq qazirgi kezde bar qurylymdar – Keden odaǵy men BEK-tiń birigýi jolymen qa­lyptasatyn bolady. Úshinshiden, Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq – ashyq joba: onyń qatysýshylary Odaqqa bas­qa áriptesteriniń qosylýyn qol­daıdy. Búgin Qazaqstan údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵytyn ustanyp otyr. Bo­lashaq ulttyq ınnovasııalyq ekonomıkanyń negizi retinde zamanaýı óndiris kúshteriniń jańa qurylymy qalyptastyrylýda. Sondyqtan Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaqtyń ınnovasııalar men qýatty tehnologııalyq ser­pilisterdiń aýmaǵy bolǵany mańyzdy. Tek ıntegrasııalanyp qana bizdiń elimiz halyqaralyq arenada básekege qabiletti bola alady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýda erikti, teń quqyqty ıntegrasııany, memleketterdiń birlesken tıimdi ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etetin, el­derimizdi álemdik ekonomıkada myq­ty shepke ilgeriletetin shart­tyq-quqyqtyq baza qalyp­tastyrý qajet. Barlyq deńgeıde sheshim qa­byldaǵanda konsensýs qaǵıdatyn qoldaný jáne bekitý, sondaı-aq, saıası ıntegrasııaǵa jol bermeý mindetti sharttar bolýy tıis. – Qurylatyn Odaq barlyq memleketterdiń múddelerin esepke ala otyryp ekonomıkalyq damýǵa teń jaýapkershilikti qamtamasyz etkende ǵana berik jáne ornyqty bolady emes pe? – Álbette. Bul rette, Elba­sy­­­­myz bir­neshe ret atap ótkendeı, biz­­diń elderimizdi jaqyndastyrý­shy negiz tek ekonomıka bolyp tabylady. Integrasııanyń negizinde ózara tıimdilik, teńdik pen evo­lıýsııashylyq, kezeńdilik pen pra­gmatızm, praktısızm, saıası egemendiktiń buljymastyǵy men ıntegrasııalyq qadamdardyń dáıek­tiligi jatýy tıis. Osy mamyr aıynyń sońynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart qabyldaý josparlanýda jáne Qazaqstan, Reseı, Belarýs jańa tehnologııalyq tártipke birlesip sekiris jasaý nıetinde. Biraq, Qazaqstan da, Reseı de, Belarýs te ózindik ult­tyq múddeleri bar táýelsiz memleketter bolyp qala beredi. – Tushymdy áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan».