Oıdy oı qozǵaıdy

 Shynynda mal urlyǵy qashan tyıylady?

 «Egemen Qazaqstan» gazetinde menshikti tilshi Oralhan Dáýit «Mal urlyǵy, ol qashan tyıylady?» (26.02.2014 jyl) degen oryndy másele kóterdi. Iá, aýylda bul jaǵdaıǵa toqtaý bolmaı tur. Onyń adam tózgisiz jaǵdaıǵa jetken tustary barshylyq. Máselen, bizdiń aýdanymyzdyń Saryjaz, Tasashy aýyldarynan 6 adamnan quralǵan toptyń birneshe jyldan beri júzge jýyq iri qara jáne jylqy urlap júrgen is-áreketteri anyqtalyp, kináliler jaýapqa tartyldy. Bul jóninde baspasóz betterinde jarııalandy da.  О́tken jyly bizdiń Jylysaı, Uzynbulaq aýyldarynyń jylqylaryn atyp, soıyp áketý faktileri oryn alǵan edi. Eń soraqysy jaıylymdaǵy býaz bıelerdi atyp, qulynyn aqtaryp tastap ketetini janǵa batady. Býaz malǵa aýyz salǵandardyń isin halqymyz qanypezerlik degen. Máselen, ataqty «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jy­rynda Sarybaı men Qarabaı quda bolyp ýáde­lesedi ǵoı. Biraq dúnıeqor Qarabaı Sarybaıǵa býaz maral atqyzady. Sarybaı qaıtys bolady. Osy ar­qyly ospadarlyq ońaltpaıtynyn, tipti sońy ólimge soqtyratynyn kórýge bolady. Budan sabaq alsaq, qane. Joǵaryda biz aıtqan urlyqtyń sońy sondaı qasiretpen tyndy. Úsh adamnan quralǵan toptyń bireýi urlyq ústinde ustalyp, zań aldynda jaýap berse, qashyp júrgen ekeýi jol apatyna ushyrap, bireýi qaıtys bolyp, ekinshisi múgedek bolyp qaldy. Jaqynda aýdanymyzdyń Bóleksaz aýylynda kópten mal urlyǵymen aınalysyp júrgen top quryqtaldy. Mundaı urlyqtardy tizbelep aıta bersek az emes. Ár aýylda bar. Endi urlyqty boldyrmaý úshin ne isteýimiz kerek, soǵan toqtalyp, óz oıymdy aıtaıyn. Prezıdentimiz jańa Joldaýynda el halqynyń aldyna óte jaýapty mindetter qoıdy. Taıaý jyldary álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna enýimiz qajettigin alǵa tartty. Ol úshin ekonomıkamyz, mádenıetimiz, bilimdiligimiz, sonymen birge, tártibimiz de alǵa damýy kerek. Shyny kerek, bizde zańdylyqty, tártipti qamtamasyz etetin uıymdar men mekemelerdiń bir júıege kelgen baılanysy joq. Eń sońynda tártipsizdikke eshkim de jaýap bermeı, qutylyp shyǵa keledi. Sondyqtan elimiz boıynsha tártipti ornyqtyrýdyń baǵdarlamasy jasalyp, kim nege jaýap beretindigi anyqtalýy kerek sekildi. Eń birinshi, óz balasynyń tárbıesine ata-ana jaýapty bolýǵa tıis. Osy jerde kóp jyl ustaz bolyp istep, ómirden ótken óz ákemdi úlgi etemin. Ákem marqum tórtinshi synypta oqyp júrgenimde, keıin joǵary oqý ornyn bitirip, eńbek jolymdy bastaǵanda aıtqan ósıeti, bergen tárbıesi áli esimde. Ol: «Adal jumys iste, bireýdiń ala jibin attama, urlyq isteme» deıtin. Biz bir áke-shesheden týǵan on ekimiz de osy ósıetti eshqashan esten shyǵarǵanymyz joq. Ár ata-ana balasynyń tárbıesine osylaı aıryqsha mán berýi kerek. Ekinshi, jas urpaqqa ata-anadan keıin tárbıe berip qalyptastyratyn ustazdar qaýymy. Ásirese, synyp jetekshisiniń jaýapkershiligi erekshe. Balalardyń mekteptegi tárbıesine, minez-qulqyna ustazdar aıryqsha mán berip otyrsa eken deımin. Jyl sońynda synyptan synypqa kósherinde ár balanyń minezdemelerine jete kóńil aýdaryp, ata-ana, muǵalim bolyp tárbıe úıretse jas shybyqtaı oqýshy qısaıyp óspes edi. Iá, bizde óte bilimdi, tárbıeli ustazdar jetkilikti. Alaıda, balaǵa bilim, tárbıe berýde óz isine salǵyrt qaraıtyn, júıeli túrde izdenip otyrmaıtyn muǵalimder de, mektep basshylary da kezdesedi. Bul ókinishti. Munyń jastar tárbıesine keri áserin tıgizeri sózsiz. Urlyqty toqtatýmen el bolyp kúrespese, ózinen-ózi tyıylmasy belgili. Ásirese, el basqaryp otyrǵan azamattar oılanyp, bul salada júıeli jumys júrgizý qajettigi týyndaıdy. Men – ózimniń eńbek jolymnyń sońǵy 14 jylynda aýyldyq okrýg ákimi bolyp, halyqpen táýelsizdigimizdiń alǵashqy qıyn kezeńderinde jumys istegen adammyn. Ol kezde jappaı jumys oryndary qysqaryp jatqan kezeń edi. Okrýgte eki-aq adam jumys istegen kezderimiz boldy. Oǵan qaraǵanda qazir jańasha jumys isteýge tolyq jaǵdaı jasalyp otyr. Aýyldyq okrýgke onnan asa shtat kesteleri berilip, avtokólik, qarjy bólinip, jergilikti ózin-ózi basqarýǵa aıryqsha mán berilýde. Ol ýaqytta da urlyq boldy. Bizge bul kemshilikti túzetý, urlyqty tııý úshin naqtyly jumys isteýge týra keldi. Aýyl turǵyndarymen kelise otyryp, júıeli mindetter belgiledik. Maldary bar, jolǵa jaqyn otyrǵan malshylardan kezekshilikter uıymdastyrdyq. Satýǵa nemese basqa jaqtarǵa tasymaldanatyn maldar esepke alynyp, arnaıy anyqtamalar berildi. Ýchaskelik ınspektorlar ony esepke alyp otyrdy. Sonyń nátıjesinde jıyrmadan asa urlyqpen aınalysqandar ustaldy. Sonyń birazy sol aýyldarda turyp, keıin basqa jaqqa kóship ketkender eken. «Urlyq túbi – qorlyq» – degen sózdi bizdiń halqymyz aıtqan. Urlyq jasap mandyǵan adamdy kórgenimiz joq. Biraz jyldan beri zeınetkerlikke shyǵyp, aýylda aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy bolyp qoǵamdyq jumys atqaryp kelemin. Halyq senim artqan eken ony júzege asyrýǵa, senimdi aqtaýǵa tıissiń. Aqsaqaldar alqasy kóptegen qylmystyń aldyn alýda desem, artyq aıtqandyq emes. Aýyl ákimimen, áıelder, jastar uıymdarmen, ýchaskelik ınspektormen birlese otyryp jumys isteımiz. Keıbir usaq tártipsizdikti óz otyrystarymyzda qarap, kemshilikti uzatpaı túzetýdi tapsyramyz. Elbasy, Úkimet tarapynan barlyq jaǵdaı jasalýda. Tek sony tıimdi paıdalan, adal qyzmet et. О́z halqyńdy, óz aýylyńdaǵy adamdardyń mal-múlkin urlap ómir súremin deý aǵattyq. Bul rýhanı mesheýlik. Kórip, kýá bolyp júrmiz. Úsh-tórt gektar jerge kókónis, basqa da daqyldar seýip sony kóktem, jaz aılarynda kútip mol ónim alyp, dáýleti shalqyp otyrǵan otbasylar ár aýyldan tabylady. Sony árqaısymyz jaqsy ádetke aınaldyrsaq urlyq tynyp, adamdyq saltanat quryp, turmys túzeler edi. Endeshe, jergilikti ákimderdiń tártip, ıdeologııalyq jumys jónindegi orynbasarlary ata-babalary muraǵa qaldyrǵan qyzmetteı alańsyz otyra bermeı, bel sheship eńbek etetin kez keldi. Onsyz eldiń jaıy ońalmaıdy. Mal urlyǵy da jaqynda tyıylmaıdy. Iá, urlyqtyń úlken kishisi joq dep árqaısymyz ony boldyrmaýǵa atsalysýymyz kerek. Marat TAQABAEV, aýyl aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy. Almaty oblysy, Raıymbek aýdany, Uzynbulaq aýyly.