Ǵ.Músirepov: «Abaı» – ulttyq roman»

1940 jyly 30 qazanda Qazaq­tyń memlekettik akademııalyq drama teatryn­da M.Áýezov pen L.So­bolevtiń «Abaı» atty pesasy bo­ıynsha qo­ıylǵan spektakldiń premerasy boldy. Qoıýshy rejısseri – Asqar Toqpanov. Osy spektakl týraly Ǵ.Músirepovtiń «Abaı» atty maqa­lasy «Lenınshil jas» gazetiniń 1940 jylǵy 3 qarashadaǵy sanynda jarııalandy. M.Áýezovtiń Abaı taqyrybyna erekshe den qoıýyndaǵy bul bir betburysty kezeń edi. Abaı týraly roman áli jaryq kórgen joq. Al pesanyń jazylýy jáne onyń teatr sahnasyna shyǵýy sol kezdegi qazaq qoǵamyndaǵy, qazaq teatrynyń tarıhyndaǵy erekshe oqıǵa boldy. Ǵ.Músirepov maqalasynda pesa týraly «Sheber qoldan, úlken oı, shyn júrekten týǵan eńbek» dep, «Abaı» sezimińdi bosatpaı ustaıdy, bir jerde túıilgen túıin ońaı sheshilmeı­di, kóbinese kesýdi kerek etedi. Ol ke­silgen túıinder: Aıdardyń ólimi, Abdrahmannyń Maǵyshqa «Men ólim­ge buıyrylǵan adammyn!» deıtin jeri, Abaıǵa shoqpar jumsalýy» dep kesimdi baǵa bere otyryp, endi onyń sahnalyq sıpatyna qatysty «Teatr «Abaıdyń» stılin durys tapqan. Abaı dáýiriniń mazmunyn berýge kóp eńbek sińirgen. Ásirese jas rejısserimiz Asqar Toqpanov­qa qatty rıza bolýymyz kerek. Alysta qalǵan ómirdiń tek syrtyn ǵana emes, syryn da ashý úshin baryn aıamaǵandyǵy aıqyn-aq. Sahnaǵa shyǵarǵan basty geroılary biri arǵy zamandiki, biri bergi zamandikine uqsap turǵan joq, bir ómirdiń, bir kezeńniń adamdary sııaqty, shúbá týǵyzbaıdy. Keıde sóz jazýshyniki, dekorasııa men kıim sýretshiniki, obraz árbir artıstiki bolyp turatyny bar ǵoı, «Abaıdy» qoıǵan Asqar buǵan ushyraǵan joq. Sóz ben kıim obrazdiki, obraz pesaniki, postanovka Asqardiki. Aldymen kóńilge qatty qonatyny Abaı obrazy» dep tereń oı tarqatady. Ǵ.Músirepov osy maqalasy arqyly Shekspır, Gete, Gorkııdiń shyǵarmalary deńgeıindegi dramalyq týyndylarǵa qol jetkizý arqyly ǵana teatrymyzdyń ósetinine nazar aýdartady.

Jazýshynyń «Abaı» romany tý­raly» maqalasy – 1943 jyly naý­ryz aıynda Jazýshylar odaǵynda M.Áýezovtiń «Abaı» romanynyń birinshi kitabyn talqylaýda sóı­le­gen sózi. Alǵash ret 1959 jyly «M.O.Áýezov: Alpys jyldyǵyna ar­­nalǵan maqalalar jınaǵy» at­ty kitap­ta jarııalandy. Keıin ja­­zý­­­shynyń «Sýretker paryzy» (1979), «Bes tomdyq shyǵarmalar jı­naǵy» (1975, 4-tom) kitaptaryna engen. Jańa romandy jatsynbaı qa­byldaý, túsinip qabyldaý, onyń qazaq ádebıetindegi epopeıalyq ­týyndy bolatynyn boljap-seziný M.Áýezovtiń zamandastaryna ońaı bol­maǵan. Romandy talqylaýda baıan­­dama jasaǵan synshynyń «maq­taýynda – qýanysh, jamandaýynda keıis joq» edi. «Abaı» romany shyǵa salysymen-aq solaqaı synnyń soqqysyna ushyraı bastaǵanda bul romannyń qazaq ádebıetindegi jańa kórkemdik álem ekendigin, qazaq sóz ónerindegi aıryqsha qubylys bolatynyn alǵashqy bolyp ańǵarǵan jáne qalamger qaýymǵa sony qaltqy­syz jetkizgen Ǵabıt Músirepov edi! «Abaı» romany qazaqtyń rýhyn, áleý­mettik turmys-tirshiligin, salt-dástúrin, etnografııasyn, tarı­hyn, shejiresin mol qamtyǵan kúrdeli de kesek týyndy ekenin tarazylaı taldaıdy. Ásirese Áýezovtiń til baı­­lyǵynan, sóz óriminen, oı qısy­nynan jańalyq tabady. Romannyń artyqshylyqtaryn sanamalaı kele: «Abaı» – ári shyn maǵynasynda qa­zaq halqynyń shyn ómiriniń shyn beınesin kórsete alǵan ulttyq roman, ári mádenıetti elderdiń jaqsy degen qaı romanymen bolsa da sa­lystyrýǵa bolatyn roman», dep berik tujyrym jasaıdy. Keıin «ult­tyq roman» degen baǵany biz ádebıet synshylarynyń aýzynan kóp jyldar boıy estı alǵan joqpyz. «Ulttyq» degen ataý bergeni úshin-aq «ultshyl» degen aıyp taǵylatynyn bile tura Ǵ.Músirepov mundaı qadamǵa nege bardy? Birinshiden, «Abaı» romanynyń tabıǵatyn ashý úshin eshteńeden qaımyqpaı-aq osylaı ataýdy jón sanady. Ekinshiden, qazaq ádebıetiniń arǵy-bergi tarıhynda tuńǵysh ret ult múddesin, ult rýhyn, ulttyń maqsat-muratyn aqyn obrazy arqyly somdaǵan kesek týyndynyń kelgenin jarııa jasady. Úshinshiden, osy roman qazaq jazýshylarynyń aldaǵy ýaqytta ultqa qyzmet etýiniń eń ozyq úlgisi, adastyrmas Temirqazyǵy, aıqyn nysanasy bolýy kerek degendi uqtyrdy.

1944 jyly 24 jeltoqsanda Qa­zaq­tyń Abaı atyndaǵy memleket­tik akademııalyq opera jáne balet ­teatrynda «Abaı» operasynyń premerasy ótti. M.Áýezov, A.Ju­ba­nov, L.Hamıdı – úsheýiniń shyǵar­mashylyq úndesýimen sahnaǵa shyq­qan bul týyndy qazaq opera óneriniń tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa bolatyn. Osy opera týraly Ǵ.Músirepov 1945 jyly 16 qańtarda «Abaı» – qa­zaq operasynyń jańa beli» atty ma­qalasyn birinshi bolyp «Sosıa­lıstik Qazaqstan» gazetinde ja­rııa­lady. Ǵ.Músirepovtiń baısaldy pikiri, qoıýshylardyń eńbegine, árbir obrazdyń qalaı shyqqanyna, akterlik sheberlik pen rejısserlik sheshimderdiń qanshalyqty ılanymdy bolǵanyna kásibı synshynyń kózimen qarap baǵa berýi tánti etedi. Máselen, operada Abaı obrazy qalaı shyqty degen saýalǵa bylaısha jaýap beredi: «Abaı rólin oınaǵan Rıshad Abdýllınniń eńbegin erekshe ataý kerek. Shyndap kelgende, opera sahnasyndaǵy jas ártisterimizdiń biri Rıshad bul joly oılaǵan jerden shyqty. Ol ári kúshti, ári sulý daýys­ty, sırek kezdesetin ánshilerdiń biri ekeni ras. Rıshad Abaıdyń ánmen ashylar, ánmen jasalar beınesin tereń-aq jasap shyǵa aldy... «Keskini kelmeıdi» degen syn aıtýshylar joq emes, biraq kórkemónerge «keskin keltirý» mindet te emes, zań da emes». Nemese «Abaı beınesin Qanabek Baı­­seıitov joldas oınaǵanda da óte jaqsy. Eń aldymen, Qanabek Abaıǵa quıyp qoıǵandaı uqsaıdy. Ekinshi, ol ártistik sheberliginiń arqasynda azǵana qımyldarmen, ásirese kóz qaraýlarymen Abaıdyń syrtqy beı­nesin túgel shyǵarady. О́leń men ánniń ishki maǵynasyn da jetkize alady». Osyndaı salystyrýlar operadaǵy Abaı beınesiniń qalaı jasalǵanynan dál maǵlumat berip tur. Sondaı-aq Kúlásh Baıseıito­va men Shabal Beısekovanyń, Qur­manbek Jandarbekovtiń, Músilim Abdýllınniń somdaǵan obrazdaryna oń baǵasyn berse, Ánýar Úmbet­baevtyń Aıdaryna, Manarbek Er­ja­novtyń Ázimine, t.b. jekelegen ról­­derge qatysty syny da bar. Sha­ǵyn maqalada operanyń obrazdar júıe­sine sarabdal taldaý jasala­­dy, kemshin tustary atap kórsetiledi, je­tildiretin jaqtaryna nazar aýdar­tady.

«Abaı» – Qaraǵandy qazaq drama teatrynyń jańa tabysy» atty maqalasy 1951 jyly jazylyp, ob­lys­tyq gazette jarııalanyp, odan soń «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýr­na­lynda (1951, №4) basylǵan, «Sýretker paryzy» atty kitabyna engen. Bul maqalasynda da Ǵ.Músirepov Abaı taǵdyry, zamany, áleýmettik ortasy, turmystyq jaǵdaıy, eski men jańanyń tartysy arqaý bolǵan romannan bastaǵan oı-tolǵanystaryn oblystyq teatrdyń batyl qadamyna degen rızashylyǵyna ushtastyrǵan. «Abaıdy» qoıǵan Lýre joldas pen artısterdiń arasynda birin-biri jete túsingendik, birge oılasyp, birge ólshesip, kollektıv qolymen birge kóteriskendik baıqalady» degen baılam jasaıdy. Abaı rólin somdaǵan Múlik Súrtibaevtyń oıynyna súısinip: «Sahnaǵa qonymdy syrt kórinisimen qatar, bul – ishi baı, mádenıetti artıst. Qozǵalys-qımyl­dary esepti, bos qozǵalysy joq, jú­ziniń az qubylysymen kópti ańǵarta alady. Súrtibaev jasaǵan Abaı obrazyna qaltqysyz senip otyrasyz» dep jas óner ıesiniń eńbegin joǵary baǵalaıdy. Árıne, qaraǵandylyq óner ujymynyń ozyq talpynystarymen qosa, olqy tustaryna synı kózqarasyn da ashyq jazǵan.

Osy maqalalarynyń bárinde de Ǵ.Músirepov M.Áýezovtiń shy­ǵarmashylyq tabystaryna shyn qýa­nyp, shynaıy kóńilden tilektesti­gin bildirip otyrǵan. Al M.Áýezov 1958 jyly Máskeýde jaryq kórgen «Abaı» romanyn «Gabıtý – lıýbımomý bratý-sodrýgý, sotovarıshý na vsıý jızn vo vseh nashıh lýchshıh poryvah. 1958 g.11 ııýnıa» dep qoltańbasymen usynǵan eken. Ǵabeńniń Muhań dúnıeden ozǵandaǵy qoshtasý sózinde «Betke ustasaq – bedeliń qandaı edi, arqaǵa ustasaq – panań qandaı edi! Ony eshkim umyta almas!» dep egile syr ashýynda da kóp mán bar.

О́zi de sol HH ǵasyrda spektaklge aınalatyn talaı pesanyń, opera bolyp qoıylatyn lıbrettonyń, úzdik kıno ssenarııiniń avtory bolǵan sheber, jazýshy-dramatýrg aldyndaǵy kemeńger ustazy M.Áýezovtiń Abaı taqyrybyn ártúrli janrda ıgerý tájirıbesin jiti qadaǵalaǵanyn jáne jete baǵalaǵanyn baıqaımyz.

Ádilǵazy QAIYRBEKOV,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,

Almatydaǵy S.Muqanov pen Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń jetekshisi