Shekaradaǵy shıelenis taǵy órshidi

Shekaradaǵy qaqtyǵystan 24 adam qaza tapqanyn habarlady juma kúni Qyrǵyz Respýb­lıkasynyń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi. «Jedel málimetter boıynsha, Batken oblysynyń densaýlyq saqtaý uıymdaryna 24 adamnyń máıiti jetkizildi», delingen habarlamada.

Qyrǵyzstan Densaýlyq saq­taý mınıstrliginiń málimeti bo­ıynsha, qarýly qaqtyǵystan 87 adam zardap shekken. Olardyń bári aýrýhanaǵa jetkizilgen. Jaralanǵandardyń kópshiligi jarylystan zardap shekken, birneshe adamǵa oq tıgen. Qyrǵyzstannyń Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi qaqtyǵys aımaǵynan 136 myńnan astam azamat evakýasııalanǵanyn habarlady.

Qyrǵyz prezıdentiniń bas­pasóz qyzmeti Sadyr Japarovtyń ShYU sammıtinen oralyp, she­kara­daǵy janjaldy retteý úshin úkimetpen jıyn ótkizip jatqanyn jetkizdi.

Qaqtyǵystyń qalaı bastalǵany belgisiz. Qyrǵyzstan tarapy buǵan Tájikstandy kinálap, atysty bastaýǵa ıtermeledi degen pikir bildirgen. О́z kezeginde Tájikstan qyrǵyz shekarashylary sebepsiz oq jaýdyrǵanyn málimdedi. Eki el bir-birin shekaraǵa aýyr áskerı tehnıka ótkizip, ózara kelisimdi buzdy dep aıyptap, shekara zastavalary men eldi mekenderdi atqylaǵanyn alǵa tartty. Qyrǵyzstan Tájikstan elshiligine buryn qol jetkizilgen kelisimderdi buzǵany týraly narazylyq notasyn tapsyrdy.

Qyrǵyzstannyń shekara qyz­meti tájik shekarashylarynyń Qyr­­ǵyzstan aýmaǵyndaǵy eldi me­ken­derdi basyp alýǵa talpyn­ǵanyn aı­typ otyr. Daý týǵan Batken ob­ly­­synyń keı aımaǵynda eldiń aza­mat­tary qatar mekendeıdi. Son­daı-aq anklav máselesi de kúıip tur.

Senbi kúni Batken oblysynda tótenshe jaǵdaı jarııalan­dy. Bir kún buryn oblys ortalyǵy, shekara syzyǵynan 10 shaqyrym jerdegi Batken qalasyn Tájikstan tarapy zymyranmen atqylaǵan. Buqaralyq aqparat quraldary­nyń habarlaýynsha, azamattyq ınfraqurylym zardap shekken. Batken oblysyndaǵy ókiletti ókil Ábdikárim Álimbaev Tájikstan áskerıleri basyp alǵan qyrǵyz aýyldarynyń bárinen shyqqanyn málimdedi.

Keıin Qyrǵyzstan shekara qyzmeti kúndizgi saǵat 12 jarym shamasynda tájik jaǵynyń Osh oblysy Chon-Alaı aýdanynda Teshık-Tash, Karamyk jáne Karool-Dobo aýyldaryndaǵy qyrǵyz shekarashylarynyń beke­tin mınomet jáne artıllerııa­men at­qy­laǵanyn habarlady. Onyń al­dynda Batken oblysynyń Batken jáne Leılek aýdandarynda qaqtyǵys bolǵan.

Al Tájikstan shekara qyzmeti óz kezeginde qyrǵyz jaǵyn atys­ty toqtatý týraly kelisimdi buz­d­y, shekaradaǵy tájik aýylda­ryn atqylady dep aıyptady. Vedomstvo qyrǵyz jaǵynyń sheka­raǵa qosymsha kúshter men tehnıka ákelgenin baıqaǵanyn málimdedi.

Buǵan deıin Tájikstan taraby 16 qyrkúıekte keshke qyr­ǵyz áskeriniń tájik aýyldaryn at­qylap, dronmen shabýyl ja­saǵanyn alǵa tartqan edi. Meshit­terdiń birine de soqqy jasalǵany týraly aıtyldy.

Qazirgi ýaqytta taraptar she­kara­lyq aımaqta atysty toqta­tý rejimin baqylaýǵa kelisti. Qyr­ǵyzstan prezıdenti Sadyr Japarov Facebook paraqshasynda halyqqa úndeý joldady. «Tarıh kórsetkendeı, shekara máselesi saq­tyq pen ustamdylyqty qajet etedi», degen el basshysy Qyr­ǵyz­stan­nyń «bir sharshy metr jeri­nen de bas tartpaıtynyn jáne ult­tyq múddeni nyq qorǵaıty­nyn» atap ótti. Tájikstan prezı­denti Emomalı Rahmon ázirge shekara­daǵy jaǵdaıǵa qatysty pikir bildirgen joq.

Eki el arasyndaǵy shekaranyń jalpy uzyndyǵy 980 kılometr­di quraıdy. Sonyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 400 shaqyrymy to­lyq­qandy bólinbegen. Soǵan baı­lanysty osy mańda jıi-jıi janjaldar týyp turady. Ásirese shekara mańyn­daǵy 70 daýly jerge qatysty shıelenis áli kúnge jalǵasyp keledi.

Jalpy, Ferǵana atyraby atalyp ketken óńirde shekara máselesi óte ózekti. Onyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, dál osy mańda úsh el – Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan shekaralary qıylysady. Túrli esepteýlerge súıensek, memleketter túıisken tusta jylyna on shaqty janjal bolyp turady eken.

Ekinshiden, shıelenistiń basym bóligi, ásirese anklavtar orna­lasqan jerlerde ótedi. О́zderińizge málim, anklav memlekettiń bir bóligin basqa el tolyqtaı qorshap jatýy. Búginde Ferǵana atyrabynda 8 anklav bar. Onyń tórteýi – О́zbekstanǵa, úsheýi – Tájikstanǵa, bireýi – Qyrǵyzstanǵa tıesili.

Daý-janjaldyń negizgi sebebi – ádette sý men jer máselesi. Shekara mańyndaǵy aýyldardy mekendegen turǵyndar bir qudyqtan sý iship, bir jaıylymǵa mal óristetedi. Sondyqtan da mundaı qaqtyǵystyń jıi bolýy túsinikti. Máselen, Kok-Tash aýylyndaǵy «Golovnoı» sý bólý ortalyǵyn tájikter de, qyrǵyzdar da paıdalanady.

О́kinishke qaraı, Ferǵana atyrabynda túıisken memleketter anklav máselesi men shekara daýyn túpkilikti sheshe alǵan joq. Sonyń saldarynan turǵyndar da kelispeı qala beredi.

Bul eki el úshin de zııan ekeni aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni shekara mańyndaǵy kez kelgen túsinis­peýshilik túptiń-túbinde qarýly qaqtyǵysqa ulasady. Onyń saldary qandaı bolatynyn Armenııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy shıe­lenisten jaqsy bilemiz. Tipti eki taraptyń daýy óńirdegi onsyz da qal­tyrap turǵan negizgi ınfraqurylymnyń buzylýyna ákelip soǵýy yqtımal. Budan qarapaıym turǵyndar da, memleket te zardap shegedi.

Qyrǵyz-tájik shekarasyn demarkasııalaý jáne delımıtasııalaý prosesi 2002 jyly Tájikstan eldegi azamattyq soǵystyń zardaptaryn joıǵannan keıin bastaldy. Tájikstan 1924-1939 jyldardaǵy kartalarǵa, al Qyrǵyzstan 1958-1959 jáne 1989 jyldardaǵy kar­talarǵa súıenetindikten kelis­sózder qıyndap jatyr.

20 jyl ishinde shekarada 100-ge jýyq qaqtyǵys boldy, eki jaq­tan zardap shekkenderdiń kóbeıýi­ne baılanysty shekara turǵyn­darynyń qarym-qatynasy jyl saıyn nasharlap barady.

Bıliktiń kez kelgen jeńildik­teri men eki jaqtyń ymyraǵa kelý áreketine jergilikti halyq narazy. Karnegı qorynyń qyzmetkeri Temýr Ýmarov BıBıSı agenttigine bergen suhbatynda jerdi berý nemese satý E.Rahmon úshin de, S.Japarov úshin de jeńilýdi bildiretinin alǵa tartady.

«Dúnıe júzindegi tájikter­di qorǵaımyn dep júrgen adam qalaısha Qyrǵyzstanǵa sonda tura­tyn tájikteri bar jerdi «beredi»? Al kerisinshe: Japarov osyn­daı áreket jasasa, ol óziniń negizgi elektoratynyń jappaı nara­zy­lyǵyna tap bolýy múmkin. Al mundaı qadamsyz aýmaqtyq daý­dy sheshý múmkin emes. Eń tıimdi, biraq eshkimge unamsyz sheshim – jerdi berý», deıdi T.Ýmarov.

Aıta keterligi, Qyrǵyzstan men Tájikstan shekarasynda atys bastalǵan kezde eki eldiń prezıdentteri ShYU memleket basshylarynyń sammıtine qatysý úshin Samarqandqa barǵan-dy. Qazirgi tańda sarapshylar munyń qanshalyqty sáıkestik ekenine bas qatyryp jatyr.

Eki taraptyń shekaraǵa baılanysty qaqtyǵysýy bıyl birinshi ret emes. Buǵan deıin kóktemde de shekaranyń tynyshy ketken edi. Sonyń saldarynan 78 adam jaralanyp, 34 adam qaza tapty. Janjal Aqsý ózeninde ornalasqan «Golovnoı» sý taratý ortalyǵyndaǵy kelispeýshilikten bastalǵan. BBC arnasynyń habarlaýynsha, Tájikstan shekarashylary ózen mańyndaǵy daýly núktede vıdeokamera ornalastyrýǵa kirisken. Buǵan sol mańdaǵy Qyrǵyzstan turǵyndary qarsylyq kórsetken.

Sol kezde Qazaqstan Prezı­denti Qasym-Jomart Toqaev qyrǵyz-tájik memlekettik shekara­syn­daǵy jaǵdaıǵa baılanysty málim­deme jasaǵan-dy. Onda Mem­leket basshysy qarýly qaqtyǵys týraly aqparatty asqan alańdaý­shylyqpen qabyldaǵanyn jetkizdi.

«Qyrǵyzstan men Tájikstan basshylyǵy danalyq tanytyp, barlyq daýly máselelerdi tek beıbit jolmen sheshetinine senim­dimin. О́z tarapymnan máse­le­ni sheshý­diń tıimdi joldaryn qaras­tyrýǵa jáne ózara senimdi qaıta qal­­pyna keltirýge kúsh salýǵa daıyn­myn. Ortalyq Azııa memleket­teri basshylarynyń kezekti konsýl­tatıvtik kezdesýi aıasynda mundaı shekaralyq qaq­tyǵys­tar­dy retteýdiń tetikterin qaras­tyrý qajet dep sanaımyn», delingen málimdemede.

Qoryta aıtqanda, Qyrǵyz­stan men Tájikstan arasy áli de ýshyǵyp tur. Ázirge bul máseleniń sheshiler túıini kórinbeıdi.