Nemis ekonomısi Ernst Engeldiń XIX ǵasyrda engizip ketken teorııasy HHI ǵasyrda ózge elde emes, óz jerimizde praktıkada kórinip júr. Iаǵnı kúndelikti tirshilikte. Engel zańyn qarapaıym tilmen túsindirsek, «Otbasy neǵurlym kedeı bolsa, onyń jalpy shyǵyndarynyń úlesi soǵurlym kóp bolady». Sáıkesinshe, «el neǵurlym baı bolsa, azyq-túlik úlesi soǵurlym az bolady».
Qazir qazaqstandyqtardyń tamaqqa jumsaıtyn shyǵyny tapqan tabysynyń jartysynan asyp ketti. Demek Engeldiń ekonomıkalyq zańdylyǵyna sáıkes, halqymyzdyń jartysyna jýyǵy kedeılik deńgeıinde ómir súrip jatyr. Al Saıası-ekonomıkalyq zertteýler ortalyǵynyń deregi qazir elimizde kedeılik sheginde ómir súrip jatqan halyqtyń sany 5,5 mıllıonǵa jetkenin aıtady.
Budan bólek, Qazaqstanda nesıesin tóleı almaı, qara tizimge engen adamdar sany bir jarym mıllıonǵa jetken. Bul tek qara tizimdegilerdiń «resmı sany». Al moınynan qaryz qamyty túspegender 6 jarym mıllıon boryshkerdiń deni 1 mıllıonǵa jetpeıtin nesıe alǵan. Resmı statıstıkaǵa súıensek, mıllıonǵa jýyq halyqtyń bir aıdaǵy tabysy 33,9 myń teńgeden tómen nemese kúnine shamamen 2,7 dollardy quraıdy. Al Dúnıejúzilik bank Qazaqstan sııaqty memleketter úshin kedeıshilik shegin kúnine 5,5 dollar dep belgiledi.
Jalpy, elimizde jalaqysyn jartylaı emes, tutas tamaqqa jumsap otyrǵan otbasylardyń bar ekenin dáleldeý úshin arnaıy áleýmettik zertteý júrgizýdiń qajeti shamaly. Kez kelgen azyq-túlik dúkenine bas suqsańyz «Qaryz dápteri» men «Kaspıı redpen bólip tóleıtinderdiń tizimi» tabylady. Aýyr da bolsa aqıqaty sol, qazir qaryzǵa kólik alatyndar emes, tamaq ishetinderdiń qatary kúrt kóbeıgen. Búgingi áleýmettik kartına osyndaı.
BUU Bas Assambleıasy 77-sessııasynyń jalpy debatyndaǵy sózinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkalyq jáne saıası sanksııalar azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý tizbegin joıyp, mıllıondaǵan adamǵa, ásirese qoǵamnyń osal toptaryna qaýip tóndiretin «jańa normaǵa» aınalǵanyn aıtty. «Bul qıynshylyqtar ósip kele jatqan ınflıasııaǵa, jumys oryndaryn joǵaltýǵa jáne damýshy elderdiń álemdik ekonomıkanyń quldyraýynan úreılenýine qatysty qazirgi syn-qaterlerdi tek kúsheıte túsedi. Bul kúızelister, túptep kelgende, klımattyń ózgerýine qarsy kúresý jáne ornyqty damýdy qoldaý jónindegi biz bárimiz kelisken jedel sharalardyń júzege asyrylýyna aıtarlyqtaı kedergi keltiredi», dedi Memleket basshysy.
Shyny kerek, buryndary «sabyrly bolsań kedeılik te qorlyq emes» degen sózge toqtaıtyn edik. Biraq qazirgi shyndyq kedeıliktiń qorlyq qana emes, úlken qaýip ekenin kórsetip otyr. Kúni keshe elorda tórinde sóılegen sózinde Rım Papasy Fransısk «Kedeılik – búgingi eń basty qaýip-qater», dedi. Joqshylyqtan qajyǵan jurttyń sózine qulaq asý kerektigin aıtqan pontıfık «Adamzatqa qamqorlyq jasaý deıtin mıssııaǵa qalaı kirisemiz? Qalaı bastaǵan jón?» degen suraqqa: «Eń aldymen biz kedeılerdi tyńdaýdan, pandemııadan eń kóp zardap shekken kedeıler men muqtajdarǵa jahandyq turǵyda yntymaqtastyq bildirip, jahandyq teńsizdikter men teńgerimsizdikterden zardap shekkenderge qulaq túrýden bastaımyz. Baılyǵy kóp, bereri azdardy emes, kedeılerdiń qamyn kúıtteıik. Ar-ujdannyń batyl úni bolaıyq. Zamanymyzda eleýsiz qalǵandarǵa, murasyz, kedeı jáne dármensizderge, úni estilmeıtinder men azap shegetinderge qoldaý bildireıik. Sebebi kedeılik indetterdiń jáne basqa da úlken qaýip-qaterlerdiń taralýyna jol ashady», dep jaýap berdi.
Kedeılikten keletin eń úlken qater – qylmys. Sebebi qulqyndy qymbatshylyq qysyp turǵanda aqshasy tamaǵynan artylmaıtyn adam zańdylyqty oılamasy anyq. Ekonomıkadaǵy quldyraý adamdardy qylmys jasaýǵa ıtermeleıtinin ómirdiń ózi talaı ret kórsetti. Qazirgi tańda pandemııadan keıin jáne jappaı jumyssyzdyq aıasynda qoǵamda týyndap turǵan ótkir suraq bar. Ol – «Kedeılik tyǵyryqqa tiregen kezde qylmys kúrt óse me?» degen ózekti saýal.
IIM-niń málimetine qaraǵanda, elimizde jyl basynan beri qylmys sany 2,5 paıyzǵa azaıǵanymen urlyq, qaraqshylyq shabýyl men tonaý tómendemeı otyr. Bıylǵy 8 aıda 111 myńnan astam qylmys tirkelse, bes qylmyskerdiń tórteýi jumyssyz bolyp shyǵady. Jalpy, elimizde anyqtalǵan qylmystardyń 80 paıyzy osy jumyssyzdardyń «enshisinde» eken.
Al Engel zańy boıynsha, sizdiń jalpy shyǵyndaryńyzdyń basym bóligi qaıda jumsalady? Azyq-túlikke me, álde saıahatqa ma?