Quzar shyńnyń basynda tirshilik etetin qar barysyna tabıǵat-ana ózgeshe bitim bergen. Jer betinde ilbister mekendeıtin 20 aımaq bolsa, sonyń ekeýi Qazaqstanda. Bul – Jońǵar Alataýy men Ile Alataýy. Ásirese Almaty taýlaryn mekendeıtin syry jumbaq janýardy ekologııalyq kedergilerden saqtaý – ǵalymdardy tolǵandyryp otyrǵan másele. О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmetiniń brıfınginde qar barysyn baqylaý ortalyǵy terıologııa zerthanasynyń (sútqorektiler) meńgerýshisi, Wildlife Without Borders múshesi Alekseı Grachevten óz saýaldarymyzǵa jaýap aldyq.
– Qar barysy qazaq dalasynyń mádenı murasyn pash etetin ulttyq nyshan. Búginde elimizde shamamen qansha barys bar, atalǵan ańdy qorǵaý jumystary qalaı júrip jatyr?
– Joıylyp ketý qaýpi bar jáne halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń Qyzyl tizimine, sondaı-aq 12 eldiń Ulttyq Qyzyl kitaptaryna engizilgen jyrtqysh – Qazaqstannyń tabıǵı baılyǵy. Qazirgi ýaqytta qar barysynyń barlyq negizgi mekendeıtin jerleri qoryqtar men ulttyq parkter. Bul qoryqtar Batys, Soltústik Tıan-Shan, Jońǵar Alataýy taýlarynda, sondaı-aq Altaıdyń qazaqstandyq bóliginde ornalasqan. Aıta keterligi, Qazaqstanda qar barysynyń ǵalamdyq taralý aımaǵynyń shetki soltústik-batys bóligi bar. HH ǵasyrdyń ortasynan bastap bizdiń eldegi barystardyń sany aıtarlyqtaı azaıa bastady, al 1980 jyldarǵa qaraı 200-ge deıin tómendedi. Qazir elde shamamen 140-180 barys bar.
– Sırek kezdesetin janýardy saqtap qalý maqsatynda ǵalymdar naqty qandaı qadamdarǵa baryp otyr? Ony zertteý, monıtorıng júrgizý jaıy qalaı?
– Qar barysy – qoljetimsiz tirshilik etý ortasy men jasyryn ómir saltyna baılanysty álemdegi eń qolǵa túsýi qıyn jyrtqysh. Sońǵy ýaqytqa deıin ol týraly qandaı da bir aqparat jınaý óte qıyn boldy. Biraq zamanaýı ınnovasııalyq ádisterdiń paıda bolýymen biz kameralyq qaqpandar men avtomatty baqylaý kameralary arqyly zertteýde aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdik. Sırek kezdesetin jyrtqyshty zertteý men baqylaýdyń eń perspektıvaly ádisi – fototuzaq. Bul qurylǵylar janýarlardy jyl boıy baqylaýǵa alýǵa múmkindik beredi. Almatynyń taýly óńirleri negizgi landshaftyq-ekologııalyq kórsetkishter boıynsha qar barysynyń tirshilik etý ortasy úshin joǵary áleýetke ıe. Alaıda qar barysynyń ekojúıelerine jaqyn ornalasqan qala halqynyń qarqyndy ósýi men ınfraqurylymnyń damýy barystardyń ómir súrýine teris áser etedi. Sonyń sebebinen qar barysy ómir súrýge qolaısyz aýmaqtardy mekendeýge májbúr. Bul teris dınamıka jalǵasa berse, ilbistiń tolyq joıylýyna ákelýi múmkin. Mundaı jaǵymsyz qubylystyń negizgi bir sebebi – taýly aýmaqtarda demalys oryndary men shıpajaılardyń kóptep salynýy. Sonymen birge stıhııalyq týrıster aǵynynyń shamadan tys ulǵaıýy rekreasııalyq júkteme týdyryp, mamandardy alańdatyp otyr. Almaty mańyndaǵy taý ýchaskelerin odan ári ıgerý jaǵdaıdy ýshyqtyryp, tek jabaıy janýarlardyń ǵana emes, búkil ekojúıeniń tirshilik etý ortasyna keri áserin tıgizetin saldarǵa ákep soqtyratyny anyq.
– Sonda qar barysy qalanyń qazirgi shekarasyna jaqyn mańda ómir súre me?
– Almaty tóńiregin mekendeıtin barystar týraly eń úlken qate túsinik – «qar mysyǵy» bıik taýlar men máńgilik qar jamylǵan muzdyqtar beldeýinde turady degen paıym. Múlde olaı emes. Ǵylym komıteti Zoologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary júrgizgen sońǵy zertteýler Almaty tóńiregindegi keıbir ýchaskelerde 1 200 metr bıiktikten qar barysy kezdesetinin anyqtady. Bul shamamen Kóktóbe deńgeıinde. Negizinen, qar barysy qysta aıtarlyqtaı tómenge túsedi, al jaz aılarynda adam aıaǵy baspaıtyn kedergisi az jerlerge ketedi. Iri megapolıstiń janynda turatyn barystarda adamdarmen qorqynyshsyz qarym-qatynastyń minez-qulyq úlgisi qalyptasa bastaǵanyn baıqadyq. Adammen únemi baılanysta bolatyn janýarlar ony jaý retinde qabyldaýdy doǵarýy múmkin. Taýly landshaftar únemi jiti baqylaýda ári qorǵaýda. Arnaıy jeli jumys istep tur. Almaty qoryǵy men Ile-Alataý ulttyq parkiniń uzaq jáne tıimdi jumystarynyń nátıjesinde brokonerlikke múlde jol joq. Barystar Almaty qalasynyń Medeý men Bostandyq aýdanynyń shekarasynda ómir súredi. Ile Alataýynda mekendeıtin 40 barystyń 23-i Almaty qalasynan 30 shaqyrym radıýsta mekendeıdi, onyń ishinde 5 dara túri qala aýmaǵy bolyp sanalatyn alqapta. Sońǵy 5 jyl ishinde jergilikti ǵalymdar Almaty qoryǵy men Ile-Alataý ulttyq parkiniń mamandarymen birlesip, Almaty mańyn mekendeıtin ilbis popýlıasııasyna úzdiksiz baqylaý júrgizip keledi. Taýdaǵy janýarlardyń negizgi popýlıasııalyq erekshelikteri men minez-qulqyn zertteý úshin 50-den astam fototuzaq ornatyldy.
– Fototuzaqtardy qoldaný arqyly júrgizilgen zertteýler qandaı nátıje kórsetti?
– Fototuzaqtardy paıdalaný qar barysynyń sany men jynystyq jas quramyn anyqtaýǵa, jeke janýarlardyń kóbeıýi men densaýlyq jaǵdaıyn baqylaýǵa múmkindik berip otyr. Ilbis terisinde erekshe sýretterdiń bolýy ǵalymdarǵa jeke túrlerdi anyqtaý men foto tólqujat berýge múmkindik týǵyzdy. Aıtalyq, 2020 jyly karantın kezinde fototuzaq arqyly júrgizilgen zertteýler qyzyqty nátıjeler kórsetti. Elimizde qabyldanǵan shekteý sharalarynyń nátıjesinde Almaty turǵyndarynyń taýǵa sırek shyǵýy, qar barysy, Tıan-Shan qońyr aıýy men Túrkistan sileýsini sııaqty basqa da sırek jyrtqyshtardyń qalaǵa óte jaqyn aýmaqqa deıin kelgenin kórsetti. Osylaısha, janýarlar ózderiniń tirshilik etý ortasyna orala bastady. Sońǵy 20-30 jylda taý bókterlerine deıin qurylys nysandary paıda bolyp, janýarlar baıyrǵy mekenin tastaýǵa májbúr bolǵan edi. 2021 jylǵy monıtorıng keri kórinisti kórsetti. Karantın seıilgen soń taýǵa barýshylar legi qaıta kóbeıip, ádettegideı janýarlar adamdardan alshaq ketti. Syrtqy týrızmniń bolmaýy da jaǵdaıdy ýshyqtyrdy. Nátıjesinde, ǵalymdar pandemııaǵa deıin olardy jyl saıyn baqylap otyrǵan jerlerde de qar barysy boı kórsetpedi. Sonymen qatar jergilikti turǵyndar birneshe fototuzaqty, sonyń ishinde qoljetimdi emes jerlerde ornatylǵan sýretterdi qoldy qyldy. Sońǵy ýaqytta Almaty qalasynyń shekarasy taý baǵytyna qaraı keńeıip, qar barystary óz mekenderinen taǵy da yǵysa bastady. Bul sırek kezdesetin ańnyń saqtalýy men ornyqty ómir súrý problemasyn týdyryp, áleýmettik-ekologııalyq sıpattaǵy basqa da máselemen qatar tabıǵat janashyrlarynyń ótkir problemasyna aınalýda. Megapolıs mańyndaǵy taýly ekojúıeni saqtaý úshin taýdaǵy týrıster aǵynyn jabaıy janýarlar popýlıasııasynyń keńistiktik jáne ýaqyttyq dınamıkasyn eskere otyryp retteý qajet. Qys mezgilinde qalyń qar jamylǵysyna baılanysty tuıaqty janýarlar, al olarmen birge jyrtqyshtar taýdyń tómengi beldeýine túsedi. Almaty mańyndaǵy taýlarda adamdardyń jyl boıy jáne ózdiginen bolýy janýarlardyń qysqy mekendeý oryndaryna jetýin shekteıdi. Mazasyzdyqtyń kúshti faktoryna baılanysty janýarlar qoljetimdi emes jáne jaramsyz jerlerdi paıdalanýǵa májbúr, bul olardyń ómir súrý múmkindigin azaıtady. Osyǵan baılanysty qysqy ýaqytta rekreasııalyq-týrıstik qyzmetti shekteý qajet. Ásirese qańtar men sáýir aılary qar barysynyń kóbeıý kezeńi sanalǵandyqtan, Aıýsaı, Prohodnoe (Alma-Arasan), ÚAK, Shyń-Túrgen, Qaskeleń shatqaldaryndaǵy tanymal týrıstik soqpaqtarǵa barýdy shektegen abzal.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY