Qaryna quryq iler kisi tappaı...

Úıirdegi jylqynyń jaly jyǵyl­ǵaly qaı zaman. Aldymen tuqymy azyp, qunany taıdaı, taıy jabaǵydaı qorashtanyp, kórer kózge kishireıip óspeı qaldy. Sebep – úıirge túsetin tu­qymy táýir, qany túzý aıǵyrdyń joq­tyǵy. Bary jyldap aýystyrylmaı­dy. Jylqy sharýashylyǵyn túzeýge, tuqymyn asyldandyrýǵa degen azdaǵan umtylys bar. Sonyń biri – «Bereke» sharýa qojalyǵy. Aqkól aýdanyndaǵy Qarasaı aýyldyq okrýgine qarasty Sazdybulaq aýylyndaǵy qojalyq úıir-úıir muǵaljar jylqysyn baǵyp otyr.

– Muǵaljar jylqysy bizdiń óńir­degi tuqymy azǵan qylquıryqtyǵa qara­ǵanda áldeqaıda táýir, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Erken Ábeýov, – qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn aptap ystyqqa da, saqyldaǵan sary aıazǵa da meılinshe tózimdi. Qysy-jazy dalada júrgenimen, qońyn bermeıdi. Onyń ústine salmaǵy da bizdiń jylqylardan aýyr. Demek etti mol beredi. Tól tógini de jaqsy. Shamamen júz bastan 96 qu­lyn alyp júrmiz. Taıaýda taǵy da úsh asyl tuqymdy muǵaljar aıǵyryn satyp aldyq. Árqaısynyń quny 2 mln teń­ge­den asady. Amal joq, aıǵyrsyz úıirlep jylqy baǵa almaısyń ǵoı. Asyl tuqymdy sharýa qojalyǵyna aınalsaq deımiz. Bizdiń tólimiz arqyly óńirdegi jylqynyń tuqymyn birtindep jaqsartýǵa bolady.  

Sharýa qojalyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, ilgeri basqan qadam­dy keri ketiretin qıyndyq jetip artylady. Birinshisi, jaıylym máselesi. Qoja­lyqtyń 4,5 myń gektardan astam jeri bar. Áıtse de tarshylyq etip otyr. Jerdiń óńine oraı ár basqa toǵyz gektardan tıesili degen ǵylymı negizdemege súıense, áli de osy kólemde jer kerek.

– Biz qysqy, jazǵy jaıylym, kúzdik jer dep bóle almaı otyrmyz. Toqymdaı jerge jylqyny ıire bergennen keıin jal bite me, – deıdi qojalyq basshysy, – ilkidegi tájirıbege qarasańyz, atam qazaq baqqan maldyń jazǵy jaıylymy, qysqy órisi bólek bolǵan. Uly Abaıdyń «erte barsam jerimdi jep qoıam dep, yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı» deıtini bar emes pe?! Tuıaqty mal qansha jerden quıqaly óńir bolsa da tozdyryp jiberedi. Sondyqtan jazǵy jaılaý, qysqy qystaý bólek bolsa eken deımiz. Taǵy bir sheshilmegen jaıt, sýaratyn sý kóziniń azdyǵy. Jaz aılarynda kólshikter qurǵap ketip, mal sýara­­tyn jer tappaı, ımanymyz qasym bolady. Osydan eki jyl buryn uńǵyma qazyp berýge kómektesý týraly ótinish jazǵanbyz. Áli jaýap joq.

E.Ábeýovtyń aıtýyna qaraǵanda, eń bastysy, qaryna quryq ilip, jylqy baǵatyn adamnyń joqtyǵy. Ras, jylqy baǵý ońaı-ospaq sharýa emes. Malmen kózin ashqan arydaǵy ata-babadan qalǵan «jylqyny jylqynyń ózindeı qaıratty adam ǵana baǵa alady» deıtin támsil bar.

Osy arada el ishinde jumys joq degen sózdiń shyndyǵyna kúmándanýǵa týra keledi. Aqıqatynda jumys bar. Eger bireýdiń malyn baqqyń kelmese, memleket tarapynan qanshama qamqorlyq jasalyp jatyr. «Altyn asyq», «Qulan» tárizdi baǵdarlamalar arqyly jeńildetilgen nesıe alyp, tórt túlik basyn kóbeıtýge bolady. Oǵan táýekel etýge dátiń shydamasa, sharýashylyq uıymdastyryp jatqan azamattarǵa qolǵabys qyl.

Aqkól aýdanyndaǵy Qurylys aýylyn­da egin egip, mal baǵyp, eńsesin kóterýge umtylyp otyrǵan seriktestik bar. Áıtse de mal baǵatyn malshy taba almaı jigerleri qum bolyp otyr. Serik­testik basshysy Erlan Qojaǵa­lıevtyń aıtýyna qaraǵanda, bul ózi óte shetin másele. Eger ýaqtyly jalaqysyn tólemeı, eńbegin qanap otyrsa birsári.

– Negizi asyl tuqymdy qara mal ustap otyrmyz, – deıdi seriktestik basshysy, – malsaq qaýymnyń eńbekaqysy istegen jumysyna oraı 250-300 myń teńgeden aınalady. Biraq sonyń ózinde de saýynshy joq, qoıshy joq. Tamaǵy tegin, bar jaǵdaıy bar sáýletti úı salyp qoıdyq. Úıdiń ishinde jýynatyn orny, basqa da kerek-jaraǵy saqadaı saı, monshasy irgede. Qaı kúni jaǵyp tússe de ózi biledi. Taıaýda bir otbasy kelip edi, bes-alty kún istep ketip qaldy. Jalpy, halyq eńbekten qol úzip ketken. Bul bizdiń ǵana basymyzdaǵy jaı emes, jalpaq jurtqa tán bolyp otyrǵan másele. Eńbekten qol úzý jaqsylyq emes. Tóńirektegi aýyldarda eki qolyn aldyna syıdyra almaı otyrǵan tepse temir úzetin qanshama jigitter men qyzdar bar. Arakidik habarlasyp, bizdegi jaǵdaıdy surap qoıady. Kelińder, kórińder deımin. Biraq eshkim at izin salyp jatqan joq. Al tegin kómek suraıtyndar jeterlik. Úıde jatqan on eki múshesi saý adamǵa qalaı kómektesersiń. Bireýge kózin satqansha, janyn jaldap jumys istemeı me?!

Seriktestik qazir qazaqtyń aqbas sıyryn baǵyp otyr eken. Adam qolynyń jetimsizdiginen qys qyr astynan qyltıyp qaraǵansha mal azyǵyn jınap jatyr. Memlekettik kómek arqyly jańa traktor, shóp býatyn tehnıkalar satyp alypty. Qurqyltaıdyń uıasyndaı jańa qorajaıy bar. Mal tuqymyn asyldandyrýǵa aıryqsha mán berip otyr. Qymbattyǵyna qaramaı asyl tuqym­dy tórt bas buqa satyp alǵan. Endigisi sol maldy jaıyp, jaılaıtyn mal­shynyń jaıy.

– Jasyratyny joq kóbine óz taǵdy­ryna ózi jaýapsyzdyqpen qaraıtyn, ishimdikke salynyp ketken adamdar keledi, – deıdi qojalyq basshysy, – al men quny birneshe mıllıon turatyn jańa tehnıkalarymdy ondaı adamdarǵa senip tapsyrýǵa qorqamyn. Mal baǵamyn ba, álde adamdy baǵamyn ba? Áıteýir, des bergende turaqty jumys isteıtin eki-úsh mehanızatorym bar. Qoldarynan bári keledi. Tehnıkanyń jeńil-jelpi aqaýyn ózderi jóndep alady. Áıtpese, qazir aýyldyq jerde dánekerleýshi, tokar degen mamandyq ıeleri múlde taptyrmaıdy. Jastar osyndaı zárý mamandyqty ıgermeıdi. El bolamyn desek, sharýanyń osyndaı kem-ketigin túzeýimiz kerek emes pe?

Mehanızator, malshynyń jetis­peýshiligi óńirdiń barlyq aýdanynda da bar. Ereımentaý aýdanyndaǵy «Imanbaev» sharýa qojalyǵynyń basshysy Saǵydat Imanbaevpen sóılestik. Qojalyq aqyq dán ósirip, aqtyly mal baǵýda. Egistik kólemi – myń gektar. Bul jerde de jaıylym, shabyndyq máselesi ótkir tur. El aǵasy jasyna jetken Saǵydat ta halyqtyń eńbekten qol úzip qalǵanyn aıtyp qynjylady.

– Jeke óz basymnyń qamy emes, jalpy jurt, tutas qoǵamdy dendegen dert esebindegi kórinisten arylýymyz qajet, – deıdi ol, – sanamen salmaqtap qarasańyz, bul jeke sharýanyń emes, tutas qoǵamnyń máselesi. О́tpeli kezeńde aýyl eńbekkerleriniń beıneti eskerile qoımady. Mal baqqan malshyǵa da, dala tósin túletken dıqanǵa da ýaqtyly eńbekaqy tólenbedi. Biz búgin sonyń zardabyn tartyp otyrmyz. Buryn dańqy jer jaratyn, aldynan jumys úrkip otyratyn tutas bir eńbek dástúri qalyptasty emes pe? Sol ýaqytta eńbek adamyn eskerý, atqarǵan jumysyna sáıkes marapattaý, kótermeleý boldy. Onyń ózi óte qajetti ári mazmundy is bolatyn. Ultty jaqsylyqqa uıystyrý, berekeli iske bastaý syrttaı qaraǵanda jeńil-jelpi kóringenimen, arǵy jaǵynda tegeýirindi lep tebindep jatqan jalpyǵa birdeı jumys emes pe?!

Biz oblysta qansha mehanızator jetispeıtinin bilmek bolyp oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna habarlastyq. El ishindegi aýqymdy máseleden olar da habardar.

– Mundaı keleńsizdiktiń oryn alyp otyrǵandyǵy shyndyq, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshy­sy­nyń orynbasary Erkesh Álenov, – naq­­ty qansha maman kerektigi týra­ly derek joq. Áıtse de, óńirdegi keıbir sha­rýa­shylyq qajetti mamandarǵa tur­ǵyn úı­lerin salyp berip, jaqsy eńbek­aqy tólep, máselelerin sheship jatyr. Bálkim, osyndaı yntalandyrý shara­laryn durystap qolǵa alý arqyly jastar­dyń betin adal eńbek etýge bura alatyn shyǵarmyz.

Oblystyń ár aýdanynda jastarǵa kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin oqý oryndary jeterlik. Osydan birer jyl buryn materıaldyq-tehnıkalyq bazasy syn kótermeıtin. Aıtalyq, mehanızatorlar búginde egistik tanabynda kezdespeıtin eski kombaınnyń qurylysyn oqyp jatqanyn talaı kórgenbiz. Oqý orny basshylarynyń aıtatyn ýáji – quny tym qymbat sheteldik kombaındardy kim bersin. Amal joq, plakattan oqytady, beınetaspa arqyly kórsetedi. Sońǵy jyldary kásiptik-tehnıkalyq bilim salasynda jańa zamannyń lebine ilesý bar.

– Memleketke eshbir ókpe joq, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńe­siniń tóraǵasy Shııap Álıev, – bári tárbıege baılanysty. Ol tárbıe eń aldymen otbasynda qalyptasýy kerek. Eger bala qabyrǵasy qatyp, býyny bekigennen keıin eńbek etip ádettenbese, oǵan qushtar bolmasa, ata-anasy baý­lymasa, bosbelbeý, eshteńege qyry joq, qolynan is kelmeıtin urpaqty ósiremiz. Buryn bilim salasynda da bul jaıtqa kúshti kóńil bólinetin. Jaz boıy mektep oqýshylary eńbek jáne demalys lagerlerinde bolyp, dem alyp, tynyǵýmen qatar kókónis, kartop ósirip, eńbek álippesin bastaýshy edi. Sol eńbekterine oraı qoldaryna tyrnaqaldy eńbekaqysy da tıetin. Eńbektiń dámin tatý osylaı bastalmaı ma? Búginde qolyna balǵa ustap, shege qaǵa almaıtyn otaǵasylardy kórgen kezde, bular urpaǵyn qalaı tárbıeleıdi dep tańǵalasyń. 

Bul máseleni sheshýdiń jalǵyz joly – memleket qamqorlyǵymen kásip­tik bilim alyp jatqan jastardyń óz mamandyǵy boıynsha jumys isteýin qadaǵalaý. Osy arada naqty bir sheshim qajet. Áıtpese, jyl saıyn qanshama túlekke úlken ómirge joldama berip jatqanymen, olar ómirdegi óz oryndaryn taýyp jatqan joq. Bul tarapta bilim alýshylarǵa kórsetilip jatqan qamqorlyq ushan-teńiz. Tegin jataqhana, tegin bilim, as-sýy, shákirtaqysy degendeı, shyǵynnyń bárin jınaqtaı kelseńiz, qanshama qarajat bolyp shyqpaı ma? Demek aldaǵy ýaqytta tıisti oryndar ómir kóshiniń erteńine eleńdegen sary ýaıymnyń sary sýy baılanǵan osy býy­nyn emdeýi kerek.

Aqmola oblysy