Úlken uǵymdarǵa uıytqy shaǵyn jýrnal
Táý eter táýelsizdikti jurtqa jetkizý jolynda ótken men búgindi ushtastyryp, arasyn úzbeı jazyp kele jatqan «Alqa» jýrnalynyń jaryqqa shyqqanyna da alty jyl tolypty. Alǵashqy bes jylda túrli-tústi oqýshy dápteri sekildi bolyp, jurt qolyna tıip júrdi. Bastapqy basyndaǵy bas redaktory alymdy da shalymdy, alary ketse de, aıtaryn aıtyp qalatyn batyl qyz Juldyz Ábdilda edi. Ol ana bir jyldardaǵy alasapyrannyń kesir-kesapatyn qalaı joıý kerektigin qozǵap, ultymyzdyń aıtýly azamattarymen syr-suhbattar júrgizdi. Sonyń biri Sheraǵańmen (Murtaza) áńgimesi edi. Onda ardaqty qalamger aǵamyz: «Bir Alladan basqanyń bári bir kem dúnıe, – dep qoǵamdaǵy bar men joqty saralaı kelip, rýhanııat máselesine oıysqanda, – ertede Amankeldi Sembın degen jigit bolyp edi. Daýysy ǵajap bolatyn. Qotyrashtar onyń óziniń de, óneriniń de kózin joıdy. Daýysy saqtalmady. Ondaı daryn qazir bizde joq, bolmady da». Mine, jaqsynyń jaqsyny izdeýi osy dep bilemiz.
«Kimnen keıinbiz, kimnen ilgerimiz» degen saraptama maqalasynda tanymal jýrnalıst Muhtar Januzaquly úlken oılaryn ortaǵa tastap edi. Talantty jigit sońǵy jyldary kórinbeı ketti. Gerold Belgerdiń kúndelikteri, belgili saıasattanýshylar men alýan túrli taqyryptardy qamtyǵan batyl áńgimeler jıi berilip turdy. Al ádebıet, óner álemindegi oıy anyq, sózi sergek qalamgerlerdiń baılam-paıymdary selt etkizbeı qoımaıtyn.
О́tken jyldyń basynan «Alqa» tósqaltańa salyp júretindeı shaǵyn kitapsha tárizdi bolyp, jaryq kóre bastady. Alǵashqy nómirin búgingi orta býyn on qalamgerdiń áńgimesin jarııalaýdan bastady. Ekinshi nómirinde sońǵy jyldary jurt kózine túsip, júldeli bolǵan on sýretshiniń shyǵarmashylyǵyn qamtydy. Úshinshi nómirinde kórermenderdiń kóńilinen shyqqan, ár dáýirdiń bolmysyn, tarıhı kezeńderdi, dara tulǵalardy beınelegen on úzdik kıno týraly ortaǵa oı tastady. «On úzdik kóshirmede» óner, ádebıet, mádenıet týraly aıtylyp júrgen áńgimelerdiń aq-qarasy sóz boldy. «On tylsym taǵdyr» degen atpen jýrnaldyń eki nómirine basylǵan dúnıeler de qazaq óneri men ádebıetiniń aıtýly ókilderi jaıly taǵylymdy oı-baılamdar basyldy. Bulbul úndi Kúlásh Baıseıitova, zamanynan ozyq jaratylǵan, keleshek úshin qyzmet etken dara da dana Muhtar Áýezov, aıtýly Sháken Aımanovty eske ala otyryp, Altaıdan shyqqan alyp Oralhan Bókeı ómirinen oı órbitip, Táken Álimqulovtaı sóz ustaǵan sara sańlaq sýretkerdiń taǵdyrly jolyn tarata aıtty. Jurtym dep ketken, talaı syn saǵattan bilim-biligimen súrinbeı ótken zańger ǵalym Naǵashybaı Sháıkenov pen jaratylysy bólek, parasat-paıymy dáýirinen kósh ilgeri ketken, aqıqat ómiriniń ózi ańyzǵa aınalǵan Asqar Súleımenov, kınodaǵy Shoqan beınesin somdap, sol Shoqan sekildi myna jalǵan dúnıeden juldyzdaı aqqan Saǵı Áshimov, «Bul dúnıede kim músápir, kim qudaı, Jaratty eken nege bulaı, kim bulaı. Bir kúni men tálkegimen taǵdyrdyń, Myń soqyrdy zaldan kórdim, sumdyq-aı!» deıtin aqyn О́tejan Nurǵalıev, segiz qyrly bir syrly Bekseıit Túlkıev, beıbit kúnde zym-zııa joǵalyp ketken aqyn Ádil Botpanov pen daryndy sýretshi Maǵaýııa Amanjolov, taǵy basqalar týraly syr shertildi.
«On ultjandy sýretker», «On kúresker qalamger» atalyp, eki nómirden turatyn jýrnaldan alar taǵylym az emes. Olardyń qatarynda: J.Moldaǵalıv, B.Soqpaqbaev, Á.Nurpeıisov, O.Súleımenov, D.Isabekov, M.Shahanov, E.Dúısenbaev, J.Jaqypbaev, J.Ábdirashev, N.Dáýtaıuly, J.Shashtaıuly, D.Áshimhanuly – osylaısha jalǵasyp kete beredi. Árqaısysynyń ómir ótkelderi sýretkerligimen jalǵasyp, kúreskerlik qudyreti tolyǵa beredi. Jarııalanbaǵan qoljazbalarǵa da oryn berilip, ádebı synnyń jaı-japsary nazardan tys qalmaı keledi.
«Alqanyń» bıylǵy jylǵy birinshi nómiri memýarlyq shyǵarmalarǵa arnaldy. S.Muqanovtyń «О́mir mektebinen» óristegen áńgime M.Maǵaýınniń «Menine», Q.Jumadilovtiń «Tańǵajaıyp dúnıesine», Q.Ysqaqovtyń «Kelmes kúnder elesine» ulasady. Asta-tók ishken asqa, úlpildetip kıgen kıimge masańsymaı, bopsasy kóp bodandyqtyń shynjyryn byrt-byrt úzbek bolyp, oıy ozyq Alash urpaqtary «Qurandy jurtty kóp jıyp, óz aldyna el etsem» dep zamanynda sharq urǵan Aqtamberdi jyraýdaı odaqtyń bas qalasy Máskeýde «Jas tulpar» uıymyn qurǵany belgili. Sonyń atbaılar dińgegine aınalǵan Murat Áýezov bastaǵan jas tulparlyqtarmen áńgimeden alar sabaq molynan.
Keńes dáýiri alqymnan alyp, rýhanııat salasynda qadam ashtyrmaı turǵan kezdiń ózinde ultqa qajetti, jurtqa kerekti qısynyn keltirip, esebin túzep atqara alǵan, qytymyr zamanda 30 jasynda mınıstr bolǵan Ilııas Omarovtaı Alash arysy týraly áńgime tipti áserli oqylady. Sanańdy qalǵytpaıdy, uıqydaǵy oıyńdy túrtip oıatady. Osy arada myna bir jan jadyratarlyq jaıdy aıta ketsek deımiz. Ol – oımaqtaı jýrnalda ordaly oıǵa uıytqy bolyp otyrǵan, syr-suhbattardyń altyn dińgegine aınalǵan qalamger Júsipbek Qorǵasbektiń tynymsyz tirligi edi. Alda aıtqan Ilııas Omarov týraly áńgimege elge tanymal azamattar Sarbas Aqtaev pen Nurmahan Orazbekov qatysqan. Áńgime-dúkende elin oılaǵan el uly onyń ómir joly jaıly tarata kelip, sóz zergeri Ǵabıt Músirepovtiń: «Oryn ony emes, oryndy ol kórkeıtetin. Oǵan jumystyń úlken-kishisi bolmaıtyn», degen sózin dáıekke keltirý arqyly kemel qazaqtyń búkil bolmysyn kóz aldyńa ákeledi. Osy kúngi sheneýnikter otyrǵan ornymen kórinip júrgeni jasyryn emes. Shirkin, olar da Ilııastaı irilik tanytsa, ult rýhanııaty kósh boıy alǵa keter edi. Sarbas aǵamyz taǵy bir mynandaı derekti keltirgen eken. Ol – ult rýhanııatyn, tarıhyn alǵa súıregen aıtýly tarıhshy E.Bekmahanovqa árkez ádil sózin aıtyp júretin akademık A.Pankratovanyń haty edi. «Qazaqtar qyzyq halyq eken, men túsinbedim. Grýzınder ózderiniń patshalaryn qudaı qylyp shyǵaryp otyr, ózbek handarynyń barlyǵy órkenıetti, ozyq oıly adamdar bolyp shyqty. Al qazaq Abylaı men Kenesarysyn nege synaı beredi? Bul, menińshe, durys emes», deıdi akademık. Kórdińiz be, biz qazaqty qaıtsem qatarǵa qosamyn, el qylamyn dep jan alyp, jan bergen, sol jylda azap shegip, ómirin qıǵan arystarymyzdan «Betti bastym, qatty sastym» (Abaı) dep jalt berip júrgende, orys ǵalymy myna sózdi betti tyrnaǵandaı etip alǵa tartady.
«Alqany» oqyp otyrǵanda qubylasy qyryq qubylǵan zamanda ótken men búginginiń ortasyn altyn kópirdeı jalǵap, oıǵan oımaqtaı shaǵyn dúnıemen-aq ult rýhanııatyna ózindik úles qosýǵa bolady eken-aý degen tujyrymǵa tizgin tarttyq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».