Denıel ERGIN: Bul Qazaqstan barǵan saıyn úlken ról oınaıtyn tarıh bolmaq

«Bizge dástúrli óndirýshi sek­torlar tıimdiligin arttyrý mań­yz­dy. Bular – bizdiń básekedegi ta­bıǵı artyqshylyqtarymyz. Bizge munaı-gaz sektorynyń eksporttyq áleýetin saqtaı otyryp, basqarý, óndirý jáne kómirsýtekterdi óń­deý­diń jańa tájirıbeleri kerek» – Elbasymyz Nursultan Nazar­baevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bo­la­shaq» Joldaýyndaǵy bul sózder osy saladaǵy ozyq oı ıelerinen úı­renýge de úndeıdi. Olardyń biri – Astana eko­no­mıkalyq forýmyna qadirli qonaq retinde kelgen  AQSh energetıka mınıstriniń konsýltasııalyq keńesiniń múshesi, Energetıka sala­syndaǵy strategııalyq zertteýler jónindegi arnaýly komıssııanyń tóraǵasy Denıel Ergın. Aldyńǵy kúni forým aıasynda onyń álemge áıgili «Qazyna. Munaı, aqsha jáne bılik úshin kúrestiń búkilálemdik tarıhy» atty kitabynyń qazaq tilindegi tusaýkeseri ótkizildi. Kitap «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynyń demeýshilik qoldaýymen, «Albına Pablısher» baspasynyń qolǵabysymen «Rarıtet» baspa kompanııasynan jaryq kórgen. Ádette ekonomıkalyq áde­bıet­ti tek sol salanyń mamandary oqıdy, bul taqyrypqa tek sol salanyń mamandarynyń ǵana tisi batady dep sanalady. Al «Qazyna» kitabyn qolǵa al­sańyz, munaıdy mańaılap kór­me­gen adam bolsańyz da, sonshama qalyńdyǵyna (oryssha nus­qasynyń kólemi tup-týra 944 bet) qaramastan, bir taraýdan bir taraýǵa jetkenshe asyǵyp otyrasyz. Avtor kóz aldyńyzǵa Djordj Bıssel Batys Pensılvanııanyń munaıly aýdandaryn aralaǵan 1853 jyldan, polkovnık Dreık Taıtýsvılde alǵashqy munaı uńǵysyn iske qosqan 1859 jyldan bastap, AQSh-ta munaıdyń baǵasy 1 barrelge 147,27 dollardan asyp, munaı baǵasy saıası máselelerdiń eń mańyzdysyna aınalǵan 2008 jylǵa deıingi qym-qýyt tarıhtyń keń kartınasyn jaıyp salady. Djon Rokfeller munaı kompanııasynyń negizin qalap, artynsha munaıly shtattarda soǵys ashylǵan sonaý HIH ǵasyrdyń 70-shi jyldarynan beri osy qazynanyń adamzat órkenıetin qandaı belesterge bastaǵany, áýelde shyraǵdanǵa quıylatyn kerosın kúıinde ǵana paıdalanylǵan qoımaljyń suıyqtyń Genrı Ford alǵashqy avtokólikti jasap shyǵarǵannan keıin, kóp uzamaı aǵaıyndy Raıttar alǵash ret ushaqpen áýege kóterilgennen keıin jyldan-jylǵa qadiri artyp, bási bıikteı bergeni, bara-bara qyp-qyzyl saıasattyń quralyna aınalǵany, munaı úshin qyryqpyshaq bolyp qyrqysý, munaı úshin buryn aralas-quralasy shamaly elderdiń óziniń bas biriktirýi kádýilgi jaıǵa aınalǵany barshaǵa túsinikti tilmen, tartymdy baıandaý mánerimen aıshyqty ashylady, qazyna júrgen jerde qater qosa júretini de eptep eskertiledi. Denıel Ergın aldyńǵy kún­gi tusaýkeserde: «Sizderge «Qa­zyna» kitabyn usyný men úshin zor mártebe jáne de osynaý múm­kindik úshin barshańyzǵa erekshe iltıpat bildiremin» deı kelip, ki­taptyń Qazaqstanda basylýyna uıytqy bolǵan, kóp eńbek sińirgen Ulttyq bank tóraǵasy Qaırat Kelimbetovke alǵysyn aıtty. Biz sol tusaýkeser rásimin júrgizip otyrǵan adam retinde Denıel Ergınge «Egemen Qazaqstan» ar­qyly qazaq oqyrmandaryna arnaý sózin jetkizýdi suraǵan edik. Ol pikir gazetimizdiń 3-shi betinde jarııalanyp otyr. Myna jaıdy eskerteıik: Denıel Ergın: «Taıaý keleshekte Qazaqstan dúnıe júzindegi asa iri munaı óndirýshi on eldiń biri bolatynyna kúmán joq» dep naqty aıtqan. Ony az deseńiz,  taıaý bolashaqtaǵy adamzat tarıhy Qazaqstan barǵan saıyn úlken ról oınaıtyn tarıh bolady degen senim bildirgen. Bul – úlken baǵa, biz úshin qundy boljam. Dúnıe dıdaryndaǵy eń bedeldi basylymdar «Tarıhty jáne munaı saıa­satyn keremet taldaý», «Munaı tarıhy jónindegi úzdik jumys» dep baǵalaǵan, «Eger siz bizdiń álemdi ne qozǵap turǵanyn shyn máninde bilgińiz kelse, Ergınniń munaı ónerkásibi tarıhyn aınalyp óte almaısyz» dep eskertken, 18 tilge aýdarylyp, álemdik bestsellerge aınalǵan «Qazyna» syndy kitap avtorynyń, qysqasy munaıdyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken deıtindeı aýzy dýaly azamattyń aıtqany kelsin deı otyryp, biz óz tarapymyzdan gazet oqyrmandary mol munaı qorynyń arqasynda qolymyzǵa qandaılyq qymbat qazyna tıgenin, ony retimen, jónimen, aqylmen paıdalaný naryqtyń ǵana emes,  paryqtyń da synaǵy ekenin tereń túsinse degen tilek qosamyz. Men bul kitap Qazaqstan hal­qyna dúnıejúzilik munaı tarı­hy aıasynda qazaqstandyq ındýs­trııanyń álemdik deńgeıin paıym­daýǵa múmkindik beredi degen senimdemin. Munaı salasyn­daǵy búgingi damý qarqyny Qazaq­stannyń keleshegi úshin óte mańyzdy, óıtkeni, ol el táýelsizdigi men ekonomıkalyq óristeýin qamtamasyz etýshi negizgi kúshtiń biri. Aıta ketý kerek, Qazaqstan álem­dik munaı ındýstrııasynda eleý­li ról atqaryp, jahandyq ener­getıkalyq qaýipsizdikti qamta­masyz etýge úles qosýda. Taıaý keleshekte Qazaqstan dúnıe júzindegi asa iri munaı óndirýshi on eldiń biri bolatynyna kúmán joq. XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyrdyń basynda Reseı ımperııasy, sonyń ishinde Kaspıı óńiri álemdik naryqtaǵy negizgi munaı kózderiniń biri bolyp qalyptasqany tarıhı jaıt. XX ǵasyrdyń basyna qaraı bul aımaq batys Pensılvanııany basyp ozyp, álem boıynsha birinshi orynǵa shyqty. Biraq óndiris negizinen Kaspııdiń batys jaǵynda, ıaǵnı Baký sektorynda shoǵyrlandy. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy alǵashqy «munaı burqaǵy» 1899 jyly Qarashuńǵylda atqylady. Al ónerkásiptik deńgeıdegi óndiris Dossorda 1911 jyly, Maqatta 1915 jyly bastaldy. Bul Nobelder men Rotshıldterdi munaı alpaýyttary etken adam aıtqysyz «ázerbaıjan dúrbeleńiniń» shyǵystaǵy jalǵasy bolatyn. Solaı bola tura, ondaǵan jyldar boıy Qazaqstan álemdik munaı ındýstrııasynyń shaǵyn bir bóligi bolyp qala berdi. Jaǵdaı tek 1961 jyly Jetibaı ken orny ashylǵannan keıin ózgere bastady. Budan keıingi onjyldyqtar ishinde óndiris kóleminiń ulǵaıǵany sonshalyqty, Qazaqstan Keńes Odaǵyndaǵy munaı óndirýshi ekin­shi respýblıkaǵa aınaldy. Kórsetkishter aıtarlyqtaı edi. 1975 jyldan táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldaryna deıingi aralyqta ulttyq munaı óndirý jylyna 20 mln. tonna deńgeıinen asyp tústi (kúnine 400 myń barrel), biraq bul mol dúnıe keńestik jalpy óndiristiń bóligi ǵana-tyn. 1980-shi jyldary keıbireýler Qazaqstan keńes munaıynyń «tórtinshi urpaǵy» bolmaq degendi de aıtyp jatty. Alaıda, Qazaqstannyń damýy birtindep baıaýlaı berdi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óz estelikterinde jazǵanyndaı, «eńbek bólisinde keńestik ár respýblıkanyń erekshe óz orny» bar bolatyn, sóıtip, Qazaqstanǵa «shıkizat, azyq-túlik jáne áskerı óndiristiń jetkizýshisi» degen ról buıyrǵan-dy. Keńes Odaǵynyń kúıreýi Qa­zaq­stanǵa ekonomıkalyq taǵdyryn ózi basqaratyn táýelsiz memleket retinde qalyptasýǵa múmkindik berdi. Prezıdent N.Nazarbaev aıtyp ótkendeı, táýelsiz el budan ári keńes ekonomıkasynyń «jurnaǵy» bolýdan qaldy. Sıngapýr syndy ozyq elderdiń damý kórsetkishterin mysal etken Elbasy, XXI ǵasyrda Qazaqstandy el azamattaryna mol múmkindikter beretin – bilimge, ın­no­vasııalyq ekonomıka men teh­no­logııalarǵa negizdelgen, ekono­mıkalyq damýy zor irgeli mem­leketke aınaldyrýǵa bel býdy. Qazaqstan basshysy munaı óndirý – el bolashaǵyn qamtama­syz etýde ulttyq ekonomıkanyń irgetasy bolýy tıis degendi aıtty. Sóıtip, Qazaqstan sózinde turyp, álemge munaı satýdan túse­tin kiristerdi XXI ǵasyrdaǵy eko­nomıkany qalyptastyrýda tıimdi paıdalanýdyń jańa úlgisin kórsetti. Qarashyǵanaq jáne Teńiz ken oryndary keńes dáýirinde ashyl­ǵany belgili, biraq sol kezde bú­gin­gideı zamanaýı jańa tehnolo­gııalardyń bolmaýy bul eki iri kenishti damytýǵa biraz kedergi keltirdi. Degenmen, Teńiz ken orny jaǵdaıdy aıtarlyqtaı ózgertip, Qazaqstandy jańa myqty oıynshyǵa aınaldyrdy. Shevron kompanııasynyń ınjeneri Teńizdi «mańdaıaldy ken orny» dep sıpattap, «onyń kólemin eskersek, ol dúnıe júzindegi asa iri munaı kenishteriniń ondyǵyna kiredi» dep atap kórsetti. О́ndiris máseleleri budan keıingi birqatar jylda óz sheshimin tapty. Bul úshin jańa tehnologııalardy ıgerip, tapqyrlyq kórsetýmen qatar, 30 mlrd. AQSh dollaryna jýyq ınvestısııa tartý kerek boldy. Ekinshi túıindi másele geografııaǵa kelip tireldi. Munaı eksporttaýshy kóptegen eldermen salystyrǵanda Qazaqstannyń teńizge shyǵatyn óz joly joq. Degenmen, bul másele barjalar men relsterdiń kómegimen sheshildi. Bul oraıda, eń aldymen, uzyndyǵy 1115 shaqyrym qashyqtyqqa sozylǵan (692 mıl) KTK qubyrynyń salynýyn aıta ketý kerek. Sonyń arqasynda Qazaqstan munaıy Qara teńizge deıin jetkizilip, odan ári tankerlermen tasymaldanatyn boldy. Teńizdiń, Qarashyǵanaqtyń já­ne halyqaralyq áriptestermen bir­lesken ózge de ken oryndarynyń jetistikteri arqasynda Qazaq­standaǵy munaı óndirý táýel­siz­dikke qol jetkizgen kezeńnen beri tórt ese ulǵaıyp, táýligine 400 myń barrelden 2013 jyly shamamen 1,7 mln. barrelge deıin ósti. Qazir Qazaqstan munaı óndirý aýqymy jóninen Soltústik teńizdegi asa iri óndirýshi el Norvegııany artqa tastap, álemdegi 16-shy orynǵa shyqty. Qazaqstannyń «offshorlyq» óndirýdegi múmkindikteri de aı­tar­lyqtaı zor. Degenmen, bul múmkindikti paıdalaný bastapqy kózdelgennen anaǵurlym qıyn bolyp shyqty. Qazaqstan Úkimeti men batys kompanııalary konsorsıýmy arasyndaǵy barlaý jumystaryn júrgizý jónindegi kelisimshartqa qol qoıylǵannan keıin, 2000 jyldyń shildesinde Kaspıı teńiziniń soltústik-shy­ǵysynda, jaǵalaýdan 50 mıl jerde Qashaǵan dep atalatyn alyp ken orny ashyldy. Baǵalaý derekteri boıynsha, 13 mlrd. barrel dáleldengen qory bar Qashaǵan 1968 jyldan beri ashylǵan munaı kenishteriniń eń irisine aınaldy. Túptiń túbinde osy jáne basqa da ken oryndary álem boıynsha eń iri munaı óndirýshi elder sapyndaǵy Qazaqstannyń tuǵyryn kóterip, irgeli degen on eldiń qataryna kirýge múmkindik bermek. Táýelsizdik alǵan sátten bastap Qazaqstannyń munaı ónerkásibi úshin kóp dúnıe ózgerdi. Biraq, sol kezeńnen beri álemdik munaı ındýs­trııasynda da biraz ózgeris oryn aldy. Qazaqstan munaıy alǵash ret dúnıejúzilik naryqqa shyǵaryla bastaǵanda damyǵan elderdi baǵyt etken-di. Alaıda, 2004 jylǵa qaraı belgili bolǵandaı, álem boıynsha munaıǵa degen suranys boljanǵan kórsetkishten asyp ketip, álemdik suranystyń negizgi salmaǵy damyǵan álemnen Qytaı bastaǵan «naryǵy damý ústindegi» elderge aýysty. Dúnıejúzilik munaı ındýstrııasy tutyný kórsetkishterindegi jedel qarqyndy qanaǵattandyrý úshin bar kúshin sala talpynǵanymen, munaı jetkizý barysyndaǵy túıindi máseleler baǵanyń odan ári qymbattaýyn aýyzdyqtaı almady. Munaı baǵasy ár barrelge shamamen 20 dollardan bastap, 100 dollardan da asyp ketti. Álemdik naryqta úreı týyndap, jurt «munaıdyń sharyqtaýy» jáne «munaıdyń sarqylýy» týraly aıta bastady. Biraq, naryqqa túsken munaıdyń jańa jetkizilimderi bul qaýipti seıiltti. Qytaı ekonomıkasynyń ilgeri jyljýy Qazaqstan úshin jańa suranys týdyryp, ınvestısııanyń jańa kózderine jol ashty, el resýrstaryn ıgerýde jańa básekelestik orta qalyptastyrdy. Biraq bul arada óz múddesin qorǵaý úshin Qazaqstanǵa soltústiktegi yqpaldy kórshisi Reseı men shyǵystaǵy kórshisi Qytaıdyń arasynda únemi tepe-teńdik ustaýǵa týra keledi. Qazaqstan kóptegen máseleler boıynsha Reseımen tyǵyz baılanysqan el, al Qytaı ekonomıkasy Qazaqstan resýrstaryna degen qosymsha suranysty qyzdyryp otyr. Sondaı-aq, usynys barysynda birqatar eleýli ózgerister de oryn aldy. Baǵanyń qymbattaýy men munaı tapshylyǵy qaýpi XIX ǵasyrdaǵydaı jańa tehno­lo­gııalardyń damýyna septik etti. Bul joly serpindi betburys nyshany Qurama Shtattarda «dástúrli emes munaı men gazdy», ıaǵnı ótkizgishtigi tómen qabattardaǵy taqtatas gazy men munaıyn ıgerýde jatty. Nátıje orasan zor boldy. AQSh-taǵy munaı óndirý 2008 jyldan beri 60 paıyzǵa deıin ósti. Absolıýttik esepteý boıynsha, bul Venesýeladaǵy nemese Nıgerııadaǵy, ne Kýveıttegi óndiristiń jalpy kóleminen de asyp tústi. Osynaý jańalyqty engizý nátıjesinde AQSh dúnıe júzindegi eń iri tabıǵı gaz óndiretin Reseıdi de basyp ozdy. AQSh-taǵy munaı óndirisiniń ósý qarqyny álemdik munaı qor­larynyń kartasyna ózgeris engizdi. AQSh-tyń ishki munaı ón­dirisi qazirgi kezde Eýropamen bá­sekeles Batys Afrıkadan, Sol­tús­tik Afrıkadan jáne Soltústik teńizden keletin munaı ımportyn yǵystyryp shyǵardy. Ádette, batys naryqtaryna shyǵatyn Teńiz munaıynyń keı­bir bóligi búgingi tańda KTK quby­rymen Qara teńiz arqyly Azııa­daǵy jańa tutynýshylarǵa jet­kizilýde. Taıaý Shyǵys pen Sol­tús­tik Afrıkanyń eleýli bóliginde oryn alǵan dúrbeleń men ekiushty jaǵdaılarǵa baılanysty Qazaqstan óziniń álemdik munaı naryǵyndaǵy senimdi jetkizýshi retindegi rólin atqaryp otyr, demek, energetıkalyq qaýipsizdikti jáne jahandyq ekonomıkany qam­tamasyz etýge eleýli úles qosýda. AQSh-taǵy taqtatas gazyn óndirýdiń damýy jahandyq gaz tarıhynyń bir bóligi ǵana. Tabıǵı gazdyń negizgi jańa qorlary Shyǵys Afrıkada jáne Jerorta teńiziniń shyǵys jaǵalaýynda tabyldy, olar endi gaz usynysynyń jahandyq kólemin ulǵaıtpaq. Bul, óz kezeginde basqa da ózekti baǵyt, ıaǵnı tabıǵı gazdyń mańyzy arta túskenin meńzese kerek. 2030 jyldardyń aıaǵyna qaraı tabıǵı gaz jer betindegi energııanyń bas­ty kózi retindegi kómir men mu­naı­dy almastyrýy yqtımal. Taıaý jyldarda Qazaqstan úshin tabı­ǵı gazdyń strategııasy, sóz joq, bu­dan da mańyzdy faktorǵa aınal­maq. Meniń bul aıtqandarym qazaq­shaǵa aýdarylyp shyqqan «Qazyna» kitabynda ózim keltirgen tartymdy tarıhtyń sońǵy damýynyń bir bóligi bolyp tabylady. Jahandyq turǵydan kelgende, Qazaqstan osynaý uzaq tarıhtyń jýyrda ǵana bir bólshegine aınaldy. Biraq bul el aldaǵy jyldarda jazylatyn taraýlarda budan da mańyzdy ról atqaratyn bolady. Qazaq oqyrmandary úshin osy kitap munaı ındýstrııasynyń damýyn jáne sonyń tóńiregindegi geosaıasatty paıymdaýǵa paıda­ly bolatynyna senimdimin. Bul Qazaqstan barǵan saıyn úlken ról oınaıtyn tarıh bolmaq. Sondyqtan, Qazaqstan halqymen osynaý tarıhpen bólisý múmkindigi týǵany úshin meniń rızashylyǵym sheksiz. Saýytbek ABDRAHMANOV.