Aral – Elbasynyń únemi nazaryndaǵy aımaq. Teńiz tartylyp, jurt údere kóshkende kishi Araldy sýǵa toltyrýdy kózdegen Nursultan Ábishuly ǵasyr jobasyn birden qolǵa aldy. Sonyń nátıjesinde SARATS jobasy ómirge kelip, teńizdiń tabanyna sý qaıtty. Elbasy sol jumystyń nátıjesin kórip turyp «Men Aralǵa kómektessem degen armanyma jetkenime qýanyshtymyn», degen edi.
Jalpy, áleýmettik turaqsyzdyq ár kezde bolǵan. Ol álemniń ár memleketinde kezdesedi. Eger Elbasy Aralǵa sý jetkizýdi oılamaǵanda, onda bizdiń aımaqta da osy tektes turaqsyzdyqtyń bolýy múmkin edi. «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda Prezıdent álemge tónip turǵan on syn-qaterdi atap ótedi. Sonyń biri – áleýmettik turaqsyzdyq. «Qazirgi ýaqytta eń úlken álemdik problemalardyń biri – kúsheıe túsken áleýmettik turaqsyzdyq. Onyń negizgi sebebi – áleýmettik teńsizdik. Búginde álemde eki júz mıllıonǵa jýyq adam jumys taba almaı otyr. Eýropalyq Odaqtyń ózinde jumyssyzdyq sońǵy onjyldyqtardaǵy eń joǵary deńgeıge jetip, kóptegen jappaı tártipsizdikterge túrtki bolyp otyr. Munyń janynda Qazaqstandaǵy ahýal birshama qolaıly bolyp otyrǵanyn moıyndaý kerek. Búginde biz búkil jańa tarıhymyz ishindegi jumyssyzdyqtyń eń tómengi deńgeıindemiz. Bul, sóz joq, úlken jetistik. Solaı bola tura, biz masattanýǵa tıis emespiz. Áleýmettik-saıası daǵdarysqa ulasatyn jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys Qazaqstanǵa sózsiz qysym kórsetip, bizdiń tózimimizdi synaqqa alatyn bolady. Sondyqtan kún tártibine áleýmettik qaýipsizdik jáne áleýmettik turaqtylyq máselesi qoıylady. Biz úshin mańyzdy mindet – qoǵamymyzdaǵy áleýmettik turaqtylyqty nyǵaıtý», degen edi Elbasy óz Joldaýynda.
Búginde bizdiń aımaqta áleýmettiń áleýetin kóteretin kóptegen bastamalar qolǵa alynyp jatyr. Sonyń biri «Tirek eldi meken» baǵdarlamasy. Aral aýdany boıynsha atalǵan baǵdarlamaǵa Sekseýil kenti kirip otyr.
Aral aýdanynyń qaıta túlep, ósip-órkendeýine, halyqtyń ál-aýqatynyń odan ári jaqsarýyna oń áserin tıgizip kele jatqan eldi mekenniń biri Sekseýil kenti. Eldi meken 1937 jyly qurylyp, 3472 gektar jerdi alyp jatqan, 11 myń halqy, 2200-ge jýyq qojalyǵy bar, aýdan ortalyǵynan 56 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan, turǵyndar sany jaǵynan respýblıkadaǵy jáne oblys kólemindegi keıbir aýdan ortalyqtarynyń sanymen teń bolatyn iri kent sanalady. Oǵan qarasty 6 aýyl bar. Sekseýil kenti turǵyndarynyń 60 paıyzǵa jýyǵy el ekonomıkasynyń kúretamyry sanalatyn – temirjol salasynda jumys isteıdi. Kezinde kenttegi áleýmettik nysandar men ınjenerlik qurylymdar temirjolǵa qarap kelgen. Keıin Qazaqstan temirjolyndaǵy qurylymdyq ózgeristerge baılanysty, Sekseýil kentindegi áleýmettik nysandar, ınfraqurylymdar, ınjenerlik júıeler kezeń-kezeńmen kommýnaldyq menshikke qabyldanyp keledi. Qazirgi tańda, Sekseýil kentinde 3 orta mektep, 1 memlekettik, 1 jeke balabaqsha, 1 mádenıet úıi, 1 sport mektebi, 2 lokomotıv temirjol depolary, 1 aýrýhana, 1 emhana, kent turǵyndaryn aýyzsýmen qamtamasyz etip otyrǵan «Sekseýil Sý Servıs» MKK jáne basqa da mekeme-kásiporyndar halyqqa qyzmet kórsetýde.
Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev aýdandaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy zor eń iri eldi meken – Sekseýil kentinde birneshe ret issaparmen bolyp, óńirdiń problemalyq máselelerin sheshý úshin bastama kóterip, Sekseýil kenti bıylǵy jyly «Tirek eldi mekender» qataryna enip otyr.
«Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy aıasynda Sekseýil kentinde 4,5 mıllıard teńge respýblıkalyq bıýdjet qarajatyna áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan jobalar iske asyrylady dep josparlanyp otyr. Olardyń qatarynda Sekseýil kentin gazdandyrý, №177, №87 orta mektepterdi, Jaýqazyn balabaqshasyn, sport mektebin kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý, 26 shaqyrym trotýar jasaý, 15,2 shaqyrym avtokólik joldaryn, aýyzsý júıesin jóndeý, kent kóshelerin jaryqtandyrý sııaqty jobalar iske asyrylmaqshy. Sonymen qatar, jergilikti bıýdjet qarajatyna bir mezette 30 adamdy qabyldaıtyn aýyldyq dárigerlik ambýlatorııa qurylysy, aýyzsý jáne elektr júıesin jańǵyrtý jumystary júrgiziledi.
Sekseýil kentinde shaǵyn kásipkerlikti damytýǵa, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy men halyqqa qyzmet kórsetý salalaryn kóterýge múmkindikter zor. Qolda bardy saralaı kele, 2015 jylǵa deıin 14 ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joba júzege asyrylatyn boldy. Onda 489 adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etetin múmkindik týady. Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha 5 joba usynylyp otyr, onyń ishinde kıizden jasalǵan ónimder men jip óndirisin damytý úshin jún óńdeý pýnktin uıymdastyrý jáne 20 bas múıizdi iri qaraǵa arnalǵan bordaqylaý alańy men mal soıý pýnktiniń qurylysy jobalary bar. Qymyz ben shubat daıyndaý sehyn uıymdastyrý jáne tamshylatyp sýarý ádisimen 0,5 gektar jerge jylyjaı salý arqyly kókónis ónimderin óndirý jobalary iske asyrylady. Sonymen qatar, Sekseýil kentinde táýligine 500 lıtr sút qabyldaıtyn pýnktin uıymdastyrý jobasy jumys jasaıdy.
Halyqqa qyzmet kórsetý salasy boıynsha 6 joba usynylyp otyr, onyń ishinde 75 oryndyq jeke balabaqsha qurylysy jáne qatty turmystyq qaldyqtardy shyǵarý men joıýdy uıymdastyrý jobalary iske asyrylady. Bir ǵımarattyń ishinde dárihana, dámhana, sulýlyq salonyn uıymdastyrý jáne óndiristik qýatyn kóterý úshin nan ónimderi sehyn jańǵyrtý jobalary da bar. Budan bólek sporttyq-saýyqtyrý kesheniniń qurylysy jáne arnaıy kıimder tigý sehyn ashý jobalary qolǵa alynatyn bolady.
Qurylys salasy boıynsha 3 jobany iske asyrý kózdelip otyr, onyń ishinde qurylys materıaldaryn óndirý jáne qum óndirý ornyn uıymdastyrý jobalaryn atap aıtar edik. Sondaı-aq, 200 adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etetin «Beıneý-Jezqazǵan» temirjolynyń qurylysy da 14 jobanyń qatarynda. Bul jobalar iske asyrylǵan jaǵdaıda óndiristi damytyp, salyq túsimderin arttyryp, ekonomıkany kóterýmen qatar, áleýmettik salaǵa da oń áserin tıgizeri anyq. Halyqtyń basym bóliginiń ekonomıkalyq belsendiligin arttyryp, jumyspen qamtý problemalaryn sheshetin bolady.
Bul jumystardan bólek, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tasjoly jáne «Jezqazǵan-Beıneý» temirjolynyń óter tusynda tirshilik keship otyrǵan Sekseýil kenti áleýmetiniń bolashaǵy baıandy ekenin senimmen aıtýǵa bolady.
Elbasynyń aıryqsha qoldaýymen 2012 jyly aýdannyń jerin kókteı ótetin, ǵasyr qurylysy dep baǵalaýǵa turarlyq «Jezǵazǵan-Sekseýil» temirjolynyń qurylysy bastaldy. Uzyndyǵy 517 shaqyrymdy quraıtyn bolat joldyń boıynan 13 stansa, 30 temirjol beketi boı kóterip, kóptegen ınfraqurylymdar salynyp, óndiris pen bıznestiń damýyna qolaıly jaǵdaı jasalatyn bolady. «Qazaqstan temir joly» UK» AQ Sekseýil kentiniń damýy úshin 20 mıllıard teńge ınvestısııa salýdy josparlap otyr. Júzden astam qyzmettik baspana temirjol salasynyń eńbekkerleriniń ıgiligine beriledi jáne jumys oryndary ashylatyn bolady dep josparlanýda. Búgingi tańda osy kúrdeli qurylys basynda myńǵa jýyq jumysshylar eńbekke aralasyp, jumys qarqyndy júrgizilýde. Temirjol qurylys kásiporyndary arqyly jańa vokzal ǵımaraty, eki páterli 64 qyzmettik turǵyn úı, 300 oryndyq mektep sport zalymen, 280 oryndyq balabaqsha, 3,3 shaqyrym aınalma jol, temirjol mekemelerine qyzmet kórsetetin nysandar salynyp, 356 adam turaqty jumyspen qamtamasyz etiledi.
Qazir Sekseýil kentinen 18 shaqyrym jerde «Bozoı-Beıneý-Shymkent» gaz qubyry, «Keńqııaq-Qumkól» munaı qubyry, 160,0 myń halyqty aýyzsýmen qamtamasyz etip otyrǵan Aral-Sarybulaq toptyq sý qubyry ótedi. Kenttiń jer kólemi ulǵaıyp, halyq sanynyń ósýi baıqalýda. Jasalǵan boljam boıynsha 2019 jyly halyq sany 15300 adamdy quraıtyn bolsa, 2024 jyly halyq sany 17700 adamǵa jetedi.
Bıylǵy jyly Sekseýil kentin gazdandyrý jobasynyń joba-smetalyq qujattaryn ázirleýge oblystyq bıýdjetten 33,3 mıllıon teńge qarjy bólindi. Bul óńirge tartylyp jatqan ınvestısııalar, atqarylatyn aýqymdy sharalardyń artynda jańa jumys kózderi, Sekseýil kentiniń halqy, olardyń áleýmettik jaǵdaıy bar ekendigi anyq.
Keleshek Sekseýil kenti toǵyz joldyń torabynda ornalasqan elimizdiń batysy men soltústigin jáne ońtústigi men respýblıkanyń negizgi kindigi bolyp sanalatyn temirjol tasymalyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń ósip-órkendeýine orasan zor septigin tıgizetin toraptyq stansa bolady. Aral aýdanynyń keleshekte odan ári qaryshtap damýyn qamtamasyz etý úshin, halyqtyń jaqsylyqqa toly bolashaqqa degen úkili úmitin baıandy etý jolynda josparlanǵan sharalar sheshimin taýyp, iske asatynyna senimdimiz. Osy jaǵdaıda Sekseýil kenti áleýmettik-ekonomıkalyq máseleleri sheshilgen, jumyssyzdyqty jeńgen, turaqty jumys kózderimen qamtylǵan, oblystar ortasyndaǵy «altyn kópir» bolatyny anyq.
Marhabat JAIYMBETOV,
Aral aýdanynyń ákimi.
Qyzylorda oblysy.