Koronavırýstyń qaıdan shyqqany anyqtaldy ma?

BioRxiv saıtynda ádette tekserýden ótpegen aldyn ala zertteý nátıjesi jarııalanady. Sodan keıin sol salaǵa qatysty ǵalymdar ǵylymı jumysty zerdelep, kem-ketigine úńilip, peer review jasaı­dy, ıaǵnı saraptamalyq baǵa beredi. Al­da-jalda maqalada aıtylǵan má­limetter durys bolsa, ony ǵy­lymı jýrnalǵa jarııalaýǵa ruqsat etedi. Sondyqtan atalǵan saıtqa sa­lynǵan zertteýlerdi naqty má­limet dep qaraýǵa áli erte. Degen­men mundaı taqyryptyń qaıta-qaıta kóterilýi COVID-tiń qaıdan shyqqanyna qatysty túpkilikti sheshimniń áli de naqty tabylmaı turǵanymen baılanysty bolsa kerek.

Akademııalyq ortany dúr sil­kin­dirgen bul aqparatty jaq­taý­shylar da, synaıtyndar da je­ter­lik. Máselen, zertteý avtorlary vı­rýs­tyń qoldan jasalǵanyna senimdi. Muny keıbir professorlar da qoldap otyr. Biraq basqa ǵa­lymdar zertteý kezinde kóptegen kemshilik jiberilgenin alǵa tartady.

Ǵylymı jumysty júrgiz­gen­derdiń biri Aleks Ýoshbernniń aı­týynsha, zerthanada koronavı­rýsty bólip, DNQ-ny qaıta jasaq­taǵan. Sonyń saldarynan indet adam­ǵa juǵatyndaı qalypqa kelgen.

«Biz SARS-CoV-2 zerthanada sıntezdeldi me degen suraqqa jaýap izdedik. Zerthanada ony sın­tezdeýdiń jalpy ádisin tek­ser­dik. Ádette mundaı ádis iz qal­dyrmaıdy dep esepteldi. Biraq qoldan jasalǵanyna dálel bolatyn belgi taptyq. Iаǵnı SARS-CoV-2 genomynda mundaı iz qal­ǵan», deıdi A.Ýoshbern.

Koronavırýstyń qaıdan shyq­qany týraly kitaptyń avtory Vıkont Mett Rıdlı jańa ju­mysty «óte mańyzdy zertteý» dep atady. «SARS-CoV-2 adamnyń áreketi eke­nin dáleldeıtin málimet buryn­nan kórinbeıtin jerde jasy­rylǵan bolýy múmkin», deıdi ol.

UCL genetıka ınstıtýtynyń dırektory, professor Fransýa Ballý zertteýdi SARS-CoV-2 vırýsy tabıǵı jolmen juqqan degen ssenarııge qarsy turýǵa laıyq dálel dep eseptep otyr.

Biraq ǵylymı jumysqa kúdik­pen qaraıtyndar da jeterlik. Olardyń paıymdaýynsha, avtor­lar vırýstyń zerthanada ja­salýynyń dáleli dep málimdegen de­rekter senimdi emes. О́ıtkeni mun­daı genetıkalyq izder tabıǵı túr­de kóptegen vırýsta, sonyń ishinde tumaýdyń vırýsynda da kezdesedi.

Londondaǵy Kıngs kolledji­niń (KCL) vırýsologııa professory, professor Stıýart Nıl zertteý avtorlaryn ózderine qajet má­limetti ǵana alyp, qalǵan derek­terge mán bermegen dep aıyptaıdy. Osylaısha, «maqalany ózderin qanaǵattandyrý úshin ǵana ázirlegen» degen pikirde.

«Daý týǵyzǵan maqala AQSh pen Ulybrıtanııanyń buqaralyq aq­parat quraldarynda pikirtalasqa aınalý úshin jasalǵan áreket», deıdi S.Nıl.

Glazgo ýnıversıtetiniń Vırýs­tardy zertteý ortalyǵynyń vı­rýs­tyq genomıka jetekshisi professor Devıd Robertson zertteýdi «túkke turmaıdy ári adamdardy ja­ńylystyrady» dep esepteıdi.

Skrıpps ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń ımmýnologııa jáne mıkrobıologııa bóliminiń professory, evolıýsııalyq bıolog jáne professor Krıstıan Andersen bul jumysty «ǵylym atyn jamylǵan jazbadan basqa eshteńe emes» dep atady. «Jalpaq tilmen aıtqanda, bul túkke turmaıdy, onymen aı­nalysýdyń qajeti joq», deıdi ol. Sondaı-aq zertteýdi bala­baq­sha­daǵy molekýlıarlyq bıolo­gııa deńgeıinen de tómen dep má­limdedi.

Jalpy, koronavırýstyń shyǵý tegi týraly daý indet shartarapty sharpyǵannan beri aıtylyp ke­ledi. Esterińizde bolsa, AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp vırýstyń Ýhandaǵy zerthanada jasalǵanyn málimdegen edi. Vıse-prezıdent Maık Pense de indettiń órshýine Qytaı kináli dep, barlaý qyzmetiniń qolynda senimdi derekter bar ekenine ekpin berdi.

Qytaı tarapy qaýipti derttiń shahardaǵy teńiz jándikterin satatyn bazardan taraǵanyn alǵa tartqan-dy. 2020 jylǵy qańtarda áleýmettik jelilerde jańa korona­vırýstyń túri Ýhandaǵy zerthanada jasalǵany týraly alyp-qash­pa áńgime keń tarady. Kóp uza­maı, qańtardyń aıaǵynda The Lancet jýrnalynda qaýipti derttiń tyr­naǵyna ilingenderdi zerttegen ǵalymdardyń maqalasy jarııalandy. Onda bastapqyda aýyrǵan 41 naýqastyń 13-i Ýhandaǵy teńiz jándikterin saýdalaıtyn bazarǵa múldem barmaǵany anyqtaldy. Muny bir dep qoıyńyz.

Búkil álem Qytaıdaǵy «jumbaq dert» týraly talqylap jatqanda, AQSh senatory Tom Kotton COVID-19 Ýhandaǵy zerthanadan ta­ralýy yqtımal dep málimdedi. Aıta keterligi, Ońtústik Qytaı teh­nologııa ýnıversıtetiniń pro­fes­sory Botao Sıao eleń-alań tus­ta maqala jarııalap, vırýstyń qol­dan jasalǵany týraly áńgimeni odan saıyn kúsheıte tústi. Ras, kóp uzamaı-aq ǵalym maqalasyn óshirip tastady. Biraq bul jeldeı esken qaýesetti toqtatqan joq.

Jel turmasa, shóptiń basy qımyl­damaıtyny belgili. COVID-19 vı­rýsynyń ózdiginen paı­­da bolma­ǵanyna senetin­der kóp. Buǵan negiz de bar. Osy­­dan bir­neshe jyl buryn Nature Medicine jýrnalynda korona­vı­rýsqa jasalǵan tájirıbe týraly ǵylymı maqala jarııalandy. Soǵan súıensek, ǵalymdar jar­qanatta kezdesetin SHC014 koronavırýsyn gendik turǵyda ózgertip kórgen eken. Nátıjesinde, atalǵan vırýs adamnyń tynys alý joldaryn zaqymdaıtyny, jar­qanattan tikeleı adamǵa juǵa beretini anyqtalǵan. Bir qyzyǵy, bul zertteýdi Soltústik Karolına ýnıversıteti men Ýhandaǵy bıo­logııalyq ınstıtýt ǵalymdary birlesip júrgizgen. Alty jyl bu­ryn jasalǵan tájirıbe vırýs­tyń shyǵý tegine kúmánmen qa­raıtyndar sanyn arttyra túspese, kemitken joq.

Rasyn aıtý kerek, Dúnıe­jú­zilik densaýlyq saqtaý uıymy koronavırýstyń tabıǵı jolmen taraǵanyna senimdi. Buǵan qatysty uıym basshysy da talaı ret málimdeme jasady. Atal­ǵan máseleni túpkilikti sheshý maq­sa­tynda DDU birneshe márte ǵalymdaryn Ýhanǵa jiberdi. Biraq jergilikti bıliktiń tolyqqandy zertteý júrgizýine múmkindik bermeýine baılanysty kesimdi sheshim shyqpaı otyr. Degenmen DDU basshysy Tedros Adhanom Geb­reıesýs koronavırýstyń paıda bolýyna qatysty máseleniń áli de basy ashyq dep aıtty.

Negizi vırýstyń zerthanadan «qashyp» ketýi senimsiz jaǵ­daı emes. Economist jýrnaly mun­daı jaǵdaı biz oılaǵannan da jıi kezdesetinin alǵa tartady. Mysaly, 1977 jyly keń taralǵan tumaý epıdemııasy kezinde onyń vı­rýsy zerthana qyzmetkerine juq­­qan. Sodan keıin basqalarǵa taralǵan.

Osy oraıda, sarapshylar indet­tiń taralýyna qatysty bir­neshe nusqa usynyp otyr. Onyń birinde Ýhandaǵy zerthana qyzmetkeri tabıǵatta jan-janýarlarǵa synaq júrgizip júrgende, vırýsty «ile» ketýi múmkin. Sóıtip, basqalarǵa da taratqan. Kelesi nusqada qyz­­­metker vırýsty zerthanada júr­gende abaısyzda juqtyrǵan. Biraq ázirge qaı taraptyń da sse­narııi kóńilge senim uıalatyp otyrǵan joq. Tipti halyqaralyq konsensýsqa ıe janýardan adamǵa tabıǵı jolmen juqty deıtin pikir áli de bultartpas dáleldi qajet etedi. О́ıtkeni COVID-19 alǵashqyda Ýhandaǵy jabaıy bazarda taraldy deıtin derektiń ózi naqty emes.

COVID-19-dyń zerthanada jasalǵany jónindegi áńgi­meniń akademııalyq ortada talqy­lanýyna myna jaıt ta áser etip otyr. Bastapqyda vırýs jarqanat­tan adamǵa juqqany aıtyldy. Keıinirek ǵalymdar ortada bir janýardyń bolǵanyn alǵa tartty. Máselen, jylan nemese pangolın tasymaldaǵysh atanýy múmkin desti. Tipti sýsar, borsyq degen de boljamdar aıtyldy.

Biraq áli kúnge deıin aýrý tasy­maldaǵysh janýar naqty anyq­talǵan joq. Salystyrmaly túrde qarasaq, 2002 jylǵy SARS epıdemııasy kezinde koronavırýstyń jarqanattan sıvetaǵa juqqany, odan adamǵa ótkeni 4 aı ishinde belgili boldy. 2012 jylǵy MERS epıdemııasynda da aýrý tasy­maldaǵysh janýar túıe ekeni 9 aıda anyqtaldy. Al COVID-19 indetiniń bastalǵanyna eki jyldan assa da, áli kúnge deıin aýrý tasymaldaýshy ań tabylar emes.

Vırýstyń qaıdan shyqqanyna «bas qatyrǵan» Qytaı ǵalym­dary bir qyzyqtyń betin ashty. Iýnnan provınsııasynda jar­qanattardyń genin zerttep júrip, úńgirlerdiń birinen shyqqan qusta RpYN06 vırýsy bar ekenin anyq­tapty. Sóıtse, atalǵan vırýstyń genetıkalyq qurylymy COVID-19-ǵa 94,5 paıyz sáıkes kórinedi.

Kartaǵa kóz júgirtsek, Iýn­nan pro­vınsııasy men Ýhan qa­lasynyń arasy ájepteýir alshaq jat­qanyn ańǵaramyz. Qazirgi ko­ronavırýstyń arǵy atasy RpYN06 vırýsy bolsa ári ony Iýnnannan tapsa, ol qalaısha typ-tynysh qalpynda 1500 shaqyrymdy basyp ótken degen zańdy suraq týyndaı­dy. Alda-jalda vırýs tabıǵı jol­men juqsa, epıdemııa Ýhanda emes, Iýnnanda bastalýy kerek edi ǵoı degen zańdy saýal taǵy aldan shyǵady.

Osylaısha, koronavırýstyń qaıdan shyqqany týraly daý áli de basylar emes. Jer-jahandy ábigerge salǵan indet keıingi kezde saıa­byrsydy. Biraq qaýipti dertten birjola qutyldyq dep aıtýǵa erte. Álemdi bylaı qoıǵanda, Qazaq­standa da kún saıyn juq­tyr­ǵandar sany anyqtalady. Máselen, búginge deıin elimizde 1,4 mıllıon adamnyń testi oń ná­tıje kórsetken. Táýligine 40-50 adam­nyń naýqastanǵany anyqtalady.