Aıaǵan edi aıaýly

«Ornynda bar ońalar» de­mekshi, uly Beıbitjan ákesiniń jora-joldastarynyń, árip­tes­teriniń, aǵaıyn-týys­tarynyń basyn qosyp sol esimizge túsip jatqan, sol on jyl buryn Al­­m­a­tyda ótken bas­­qosýdy kin­­dik qany tamǵan je­­rinde jal­­­ǵastyrmaq. Almaty da qur qal­mas, beıitine duǵa ja­saly­nyp, áriptesteri men dos­tary onda da sharalar jos­parlap jatqan kórinedi. Osynyń bári Aıaǵannyń árýaǵyna baǵysh­ta­la­dy. Osy bir jaısań jandy azamatpen qaıta qaýysh­qan­daı bolyp, jaqsy kóńil keshýge qushtarmyz. Erterekte Satybaldy Narymbetov ekeýmiz Aıaǵandy eske alyp otyr­ǵanda: shirkin-aı, ortamyzda júrse ǵoı, joq degende 5-6 fılm túsirip tastar edi dep ókingen edik. Endi mine búgingi eske alý sharalaryna Aıaǵan­dy týǵan inisindeı kórgen qazaq kıno­óne­riniń has sheberi Saty­bal­dy da qatyspaıdy, onyń da osy dúnıedegi dám-tuzy taý­­sylyp baqılyq bolǵany bel­gili. Aıaǵan marqum óziniń shy­­ǵar­­­mashylyq josparlaryn jol­das-joralarynan jasyrmaı­tyn. Máseleniń sheshilgen-sheshil­me­genine qaramastan aıtyp jú­retin, ańǵal, oıyna kel­ge­ni tiliniń ushyna tez jetip jarııa eti­letin. Oıyn jasyryp júrý de­gendi bilmeýshi edi ǵoı, jaryqtyq...

«Aljır» men «Jansebil» fılmderinen keıin shynymen de josparlarynyń kóbeıgeni ras edi. Sebebi ózine degen senimi molaıdy. Kórkemdik keńes, stýdııa basshylyǵy kedergisiz jańa jumys beretindeı kúıge jetti. «Aljır» fılminiń erekshe qundylyǵy endi sezilýde. Aıaǵan der ýaqytynda, kózderi tiri ke­zinde, surapyl jyldarda «ju­mys» istegen «otanyn sat­qan halyq jaýlarynyń áıel­deri» la­gerinde (ALJIR) otyryp shyq­qan qazaqtyń asyl apa­larynyń aqtyq áńgimelerin tarı­hı beınekórinisterimen ha­lyq jadynda qaldyrdy. Jan túrshigerlik estelikter óz zama­nyna tán qatygezdik pen tas­ba­ýyr­lyqtyń, ádiletsizdik pen sur­qııalyqtyń yzǵaryn bú­gin­gi kórermen sol sýyq­júrek­tiliktiń saldaryn bastan kesh­ken­der­diń kóz jasyna tunshyǵyp áńgi­melep otyrǵanynan sezedi. – Qaı­ran, ómir qyzyǵyn kóre almaı, ozbyr­lyq­tyń qu­ıyny men boranynan kóz asha almaı qartaıǵan asyl analar! – dep kúıinetin Aıaǵan. Jan titir­kenetin jyldardyń naq­ty tarıhı dáleli retinde tek osy Aıaǵannyń kınokadrlaryn esep­­teýge bolady. Ár adam­nyń janyn sezip, oǵan oryn­dy su­raq qoıyp, jaýap ala alǵan Aıa­ǵan­nyń shy­ǵar­­­ma­shylyq er­liginiń belgi­leri osy beı­ne­kórinister. Onyń sýret­ker­lik maqsatynyń tolyq­qan­dy oryn­d­alǵan sátteri.

Belgili jazýshy Júsipbek Qorǵas­bekpen shyǵarmashylyq dos­tyǵy men sonyń nátıjesinde ómirge kelgen «Jansebil» kór­kem­sýretti fılmi týraly bas­pasóz betinde kóp aıtyl­dy. Desek te bul fılm Ha­lyq­aralyq «Kúmis jarty aı» kıno­festıvalinde (Ashǵabad q.) «Ozyq rejısserlik debıýt» júldesine ıe bolǵany Aıaǵandy erekshe qýantyp, qanat­tan­dyrǵany ras. Dóp jáne der ke­zinde berilgen syılyq edi. Onyń óziniń kútkeni de sol bolsa kerek. Adam múmkindikteriniń sheginde soǵyp júrgen qazaq júregi týraly Júsipbektiń po­­ve­­siniń Aıaǵanǵa etken áseri qandaı zor bolsa, keıipkerdiń júreginiń dúrsili men Aıaǵannyń júreginiń birdeı soqqany sondaı ǵajap! Osyny fılmniń julyn júıesine asqan sheber­lik­pen engize bilgen áıgili akter Qasym Jákibaevtyń dál osy festıvalde «Eń úzdik er adam róli» júldesine ıe bolýy da Aıaǵannyń sheberliginiń taǵy bir dáleli...

Júsipbektiń endi «Qasqyr adamyn» túsiremin... Mahambet týraly fılm túsirý oıymda... Tólegen Aıbergenov týraly... Maǵjan Jumabaev, Muqaǵalı Maqataev týraly, taǵysyn taǵy. Qarap otyrsaq aqyndar taǵdyry kóp oılan­dyrǵan sııaq­ty Aıa­ǵandy...

О́ziniń rejısserlik jumys­ta­­ryn basta­ǵansha Aıaǵan on jyldan astam kıno óneriniń syrlaryn óndiristiń tap ortasynda júrip úırendi. Ázirbaıjan Mám­betovtiń («Jaýshy»), Asanáli Áshimovtiń («Shoqan Ýálı­hanov», «Ajdaha jyly»), Nurmuhan Jan­tórınniń («Qara marjan»), Abdolla Qar­saq­­baevtyń («Bala­lyq shaq­tyń kermek dámi»), Qanymbek Qa­sym­be­kovtyń («Qanatyń tal­masyn balapan!»), Serik Jar­muha­me­dovtiń («Túrksib»), taǵy basqa rejıs­ser­lerdiń assıs­ten­ti (keıde ekinshi rejısser) bolyp tájirıbe jınaq­tady. Bul jumystarda onyń ulttyq bolmysynyń te­reń­digi, qazaq óneri men ádebıetin jetik biletindigi, qazaq­tyń salt-dástúrleri men uǵym-ta­nymdaryn, nanymdaryn jete ıgergendigi, oǵan qosa uıym­dastyrýshylyq qabi­le­tiniń jo­ǵarylyǵy kózge tústi, sy­naq­tan ótti. Osyndaı qabilet­teri jınaqtalyp, aldyna qoıǵan maqsattarynyń oryn­dalýyna jumsalatyn shaqta bul dúnıedegi dám-tuzy taýsyldy. Bul onyń 42 jasqa ǵana kelgen shaǵy edi...

Aıaǵannyń baýyrma­shyl­dyǵy, dostaryna adaldyǵy, jalpy respýblıkalyq shyǵar­ma­shylyq keńistiktegi bedeli óte zor boldy. О́zi Muhtar Áýe­zov atyndaǵy akademııalyq dra­ma teatrynyń janyndaǵy akterler daıyndaıtyn stýdııany bitirgendiginen bolsa kerek, teatr óneriniń maıtalmandarymen, ásirese akterlermen óte jaqyn qatynasta boldy, olardyń arasynda dos­tary da kóp-tuǵyn. Bul faktor sol jyldardan bastap Aıaǵan­nyń el arasynda bedelge ıe bola bastaǵanynyń belgisi edi. Búgin de qysqa ǵumyrynda aıtar­lyq­taı óshpes iz qaldyryp úlger­gen Aıaǵannyń aty halyq aýzynda. Sebebi rejısser óziniń kishipeıildigimen, pák kóńiliniń keńdigimen, kópshil minezimen ultjandy aza­mat­tardyń jadyna turaqty or­nyqqan.

Aıaǵannyń júreginiń keńdigi ol jasaǵan derekti fılmderde de aıqyn kóriniske ıe. Halyq ártisi Ánýar Moldabekov aǵamyz týraly, «Altynbektiń ánderi», «Báıterek», «Mura» sııaqty fılmder onyń sýretkerliginiń taǵy bir kórinisteri.

Qyzyljarda da Aıaǵannyń dostary jetkilikti edi. Meniń bilýimshe ol sol kezdegi oblys­tyq «Lenın týy» gazetinde óz áńgi­melerimen oqyrmandarǵa tanys bolǵany belgili. Sol gazettiń bas redaktory, jazýshy Baqyt Mustafın (marqum) Aıaǵannyń shyǵarmashylyǵy týraly kóp áńgimeleıtin, mine búgin sol ádebı týyndylary da jeke kitap bolyp jurtshylyqqa usynylǵany belgili.

Men sol jyldary Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaq­fılm» kınostýdııa­synyń dırektory bolyp qyzmet atqar­dym. Aıaǵannyń júreginiń ta­za­lyǵy týraly bir oqıǵany qysqasha baıandap ber­gim keledi. Máskeý qalasynda jumys istep jatqan bizdiń kınostýdııanyń bir túsirý toby ornalasqan qonaqúıge issaparmen kelgen men de toqtadym. Sol joly Aıa­ǵannyń balasha egilip jyla­ǵanyn kórdim. О́kinishten. Jaqsy kóretin bir aǵasy óziniń bir kómekshisiniń keýdesinen aıaǵymen ıterip jibergenin kór­gen Aıaǵan úlken kisige esh­teńe aıta almaǵandyqtan, jyla­ǵan kúıi men jatqan ból­me­ge kelip óksigin ázer basty.

Aıaǵannyń Ersaıyn Ábdirah­manov degen aǵa-dosy boldy. Ol da qyzyljarlyq azamat. Maǵjan Jumabaevtyń nemere jıeni. Ol da kıno rejısser, qazaq mýltıplıkasııasyna zor úles qosqan tulǵa. Aqyrǵy jyldary (ol da o dúnıelik bolyp ketti) T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq О́ner akademııasynyń kıno óneri fakýltetiniń dekany boldy. Aıtaıyn degenim, ekeýi bir-birinen aıyrylmaı egiz qozydaı (minezderi de uqsas) júrýshi edi. Endi eke­ýiniń de esimderi tek ókinish pen saǵynysh týdyrady. Biraq óshpes iz qaldyrǵan azamattar.Ja­sy­ratyny joq qazaq­tar­dyń arasynda soltústik oblystardan shyqqan qazaqtardy orys­minezdileý kóretinder jıi kez­de­sedi. Mine, Aıaǵan men Ersaıyn ózderiniń naǵyz qaza­qı bolmys­tarymen bundaı pikir­lerdi joqqa shyǵaratyn. Qaıran meniń qyzyl­jar­lyq dostarym!

Slambek TÁÝEKEL,

kınorejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory