Osydan on jyl buryn ba eken, «Maldybaevtyń taqtasy transformatordyń janynda tur» dep maqala jazǵanbyz. Ondaǵy oıymyz – qazaqtyń tuńǵysh áskerı ushqyshyna degen qurmetimizdiń deńgeıin kórsetkimiz kelgen, batyrǵa laıyq belgi ornatylsa degen tilegimiz bolǵan. Neshe jyldan soń sol tilegimiz oryndaldy. Ertisti jaǵalaı jatqan Jaqypbek Maldybaev kóshesinde onyń barelefti músini ashyldy.
Saltanatty sharaǵa batyrdyń týǵan-týystary, qala basshylyǵy jáne Jaqypbek Maldybaevtyń ómir jolyn zerttep júrgen ardager jýrnalıst, jazýshy Aıtmuhambet Qasymov qatysty.
– Nebári 31 jyl ǵumyr keshken Jaqypbek aǵamyzdyń ómiri men eńbek jolyn zerttep, shań basqan arhıvterden kóterip, ekinshi ǵumyryna muryndyq bolǵanyma qýanamyn. Aǵanyń atyn qaıta jańǵyrtýǵa onyń týystary, Maldybaı áýletiniń barlyǵy da atsalysty. Osy úlken iske qoldaý bolǵan Jaqsylyq Muqashulyna, onyń isker komandasyna, eskertkishtiń avtory – semeılik músinshi Nurbol Qalıevke erekshe alǵys bildiremin! – dedi Aıtmuhambet Qasymov.
Alaıda Jaqypbek Maldybaevtyń esimi el esinde qalýy úshin erekshe úles qosyp júrgen Aıtmuhambet Qasymovtyń ózi. Jýyqta ǵana «Qazaq halqynyń tuńǵysh áskerı ushqyshy» atty kitap shyǵardy. Sol jınaqqa kóz júgirte otyryp, batyrdyń ómir jolyna qysqasha toqtalyp ótkeıik:
J.Maldybaev 1907 jyly Zaısan aýdany, Sheńgeldi aýylynda dúnıege kelgen eken. Aýyl mektebinde musylmansha hat tanyǵan deıdi. Jıyrma eki jasqa qaraǵan shaǵynda Jaqypbek aryz jazyp, qyzyl áskerler qataryna alynǵan. Sol jyly Túrikmenstannyń Merv qalasyndaǵy Túrkistan erekshe kavalerııalyq brıgadasynyń 82-polkyna qyzmetke kelgen. Bul jyl ishki-syrtqy jaýdyń qaı qıyrdan shabary belgisiz bolyp turǵan kez edi. Merv aýdanynyń ózinde Atabaı, Qudaıberdi, Mırbek, Shamsýdın sııaqty áýletterdiń mańyna toptasqan basmashylar maldy qum ishine aıdap ketip, búkil aýyldy arǵy betke ótkizip, ermegenderin qynadaı qyrǵan. О́zin «Túrkimen kóterilisshileriniń kósemimin» dep ataǵan Orazgeldiniń qaraqshylarynyń izine Jaqypbekter qum ishinde túsip, aqyry qolǵa túsirdi. Basmashylarmen taǵy bir úlken shaıqas Hanǵalı qudyǵynyń mańynda bolǵan. Sol joly Jaqypbek jalǵyz ózi segiz tutqyndy negizgi otrıad turǵan on shaqyrym jerdegi Qarakúńirge aıdap, jolǵa shyǵady. Jolda tutqyndar qoldaryn bosatyp alyp, Jaqypbekke qarsylyq kórsetpek bolady. Ákki sarbaz sol jerde qarsy shyqqan úsheýin atyp, qalǵan beseýin alyp kelip, shtabqa tapsyrǵan. Sol jolǵy jeke batyldyǵy men erligi jáne Túrkimen SSR-i aýmaǵynda basmashylardy joıýǵa qatysqany úshin 82-kavalerııa polkiniń qyzyl áskeri Maldybaev baǵaly syılyq – saǵatpen nagradtalǵan. Ol týraly Túrkimenstan Ortalyq memlekettik arhıvinen alynǵan qujattarda kórsetilgen eken. Keıin polk mektebin bitirip, bólimshe basqardy, vzvod komandıriniń kómekshisi bolǵan eken.
1931 jylǵy 25-qańtarda ótken IH sezinde komsomol Qyzyl áskerdiń Áskerı-áýe kúshterin óz qamqorlyqtaryna alyp, búkil Odaq boıynsha «Komsomol – samoletke!» degen uran tastalypty. 1932 jyly áskerı mektepti oıdaǵydaı bitirip, RKKA komandıri ataǵyn alǵan jerlesimiz Jaqypbek Maldybaev ushqyshtar jáne ushqysh-baqylaýshylar daıarlaıtyn 9-áskerı mektepke qabyldandy. Maqtanyshpen aıta keterligi, áskerı ushqyshtar mektebiniń tabaldyryǵyn qazaq jigitteriniń ishinen tuńǵysh ret attaǵan azamat osy Jaqypbek Maldybaev. 1933 jyly áskerı ushqyshtar mektebin támamdaǵan 484 adamnyń on toǵyzyna ǵana «Áskerı ushqysh-baqylaýshy» ataǵy berilip, Máskeýdegi áskerı-áýe kúshteri janyndaǵy áskerı arnaıy qyzmet mektebine, fotoqyzmet bastyǵynyń kýrsyna qabyldanady. Álbette, onyń ishinde jerlesimiz de bar. Ja-qypbek bul kýrsty 1934 jylǵy 24-shildede bitirip, Stalınabad qalasyndaǵy Sverdlov atyndaǵy 40-erekshe avıasııalyq otrıadyna aǵa ushqysh-baqylaýshy, sonymen qatar, fotoqyzmet bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Sol jyly kúzde Jaqypbek óz ómirinde tuńǵysh ret 75 kúndik demalys alyp, sonaý Shyǵys Qazaqstannyń Marqakól aýdanyndaǵy Eńbek aýylyna keldi. Aýyldastary er jigitin han kóterip, toı jasap qarsy alǵan. Sol jyly on úshke tolǵan kenje inisi Qumarbek «men de óskende ushqysh bolam» dep maqsat qoıǵan edi. Keıin Qumarbek Maldybaev Uly Otan soǵysyna ushqysh bolyp qatysty.
Jaqypbek Maldybaev, Hasan kólindegi qaqtyǵystarda, Ispanııa soǵysynda ınternasıonaldyq boryshyn atqarǵan. 1936 jylǵy 16-aqpandaǵy parlamenttik saılaýda jeńip shyqqan Ispanııa halyqtyq maıdanyna qarsy germanııa-ıtalııa ınterventteriniń búligi búkil dúnıejúzilik sıpat alyp, ıspan halqynyń óz bostandyǵy jolyndaǵy kúresine 54 elden eriktiler baryp, kómek bergendigi tarıhtan málim. Osy soǵysqa 160-tan asa keńestik ushqysh qatysqan. Sol jyldary Jaqypbek Ispanııadan kele jatyp, Tashkent mańynda ushaq apatynan qaza bolǵan.
Bul estelikterdi Aıtmuhambet Qasymov batyrdyń inisi Ábilbek Maldybaevtyń aýzynan jazyp alǵan eken. «...Aǵa jaıly qaıǵyly habardy estigen soń jerleýge Stalınabadtan Iýlııa jeńgeı (Jaqypbektiń jubaıy) ekeýimiz bardyq. Qoshtasýǵa joldastary kóp jınaldy. Áskerı aerodromnyń ishinde jerledi. Basyna qysqasha ómir joly jazylǵan, temir qulpytas ornatty. 1938 jyldyń kóktemi bolatyn. Kanıkýl taıap qalǵan soń elge qaıttym. Jeńgeıim Jaqypbek aǵanyń qan bolǵan kóılegi men pımasyn bizden «el-jurt kórsin, baquldassyn» dep berip jiberdi» degen eken Ábilbek aqsaqal.
Bertinde Jaqypbektiń beıitin tabý úshin Aıtmuhambet Qasymov jer-jerge suraý salypty. Sóıtse Maldybaevtardyń jıeni Nazarhan О́ńkebaev aqsaqal shamamen 1970 jyldary Tashkentke baryp, naǵashysynyń zıratyn kórip qaıtqan eken. Aıtýynsha, qulpytasta «Maldybaev Jaqypbek Esjanovıch qazaqtan shyqqan 1-shi ushqysh» dep jazylypty...»
Minekı, sonaý otyzynshy jyldary tehnıka tilin meńgergen qazaqtyń tuńǵysh ushqyshy Shyǵystan shyqty. О́kinishtisi sol, jasyndaı jarq etken Jaqypbek otyz bir-aq jasynda ómirden ozypty. Biraq esimi máńgi urpaq jadynda saqtalady. Sonyń bir belgisi retinde búgin ashylǵan eskertkishi der edik. Músinshi Nurbol Qalıba relefti ushqysh beınesin ushaqtyń qanatyna ornalastyrǵanynda da úlken mán, maǵyna jatyr dep túsindik...
Shyǵys Qazaqstan oblysy