Bıe sútiniń myń da bir aýrýǵa em ekenine eshkim kúmán keltirmes. Qazaqtyń «aǵy bardyń baǵy bar» dep bekerden beker tápsirlemesi taǵy aıan. Sútten aıran, qatyq, qurt ázirlegen analarymyzdyń jyly-jumsaq dámi qashanda tábetti ashady. Al endi «saýmaldan sabyn daıyndady» degendi buryn-sondy estip pe edińiz? Estimeseńiz, Qapalǵa kelińiz.
Qambar ata túligin qazaq halqy ejelden qadirlegen. Jylqy qazaqtyń ulttyq sana-sezim, rýhanı bolmys, turmys-salt, ádet-ǵuryp, mádenıet pen óneriniń tutas bir aıyrylmas bóligine aınalyp ketken. Oǵan taǵy bir dálel, Aqsý aýdanyna qarasty Qapal aýylynyń turǵyny Nurjánet Erdáýletqyzy erekshe ónimderi. Ol saýmaldan ǵana emes, baldan da sabyn ázirleýdi qolǵa alǵan. Kásipker ózi jasaǵan taýaryna «jasyl ónim» dep aıdar taǵypty. Nege deseńiz, esh qospasyz tap-taza tabıǵı ónim, ekinshiden – basqa ónimderge qaraǵanda paıdasy kól-kósir.
Osydan úsh jyl buryn atajurtqa qonys aýdarǵan qandasymyz áýeli kásibin alabota shóbinen qara sabyn qaınatýdan bastaǵan eken. Birden mańaıdaǵy el qatty qyzyǵýshylyq tanytsa kerek. Sóıtip, halyqtyń suranysyna qaraı qoldan jasaǵan ónim túrlerin kóbeıtýdi kózdeıdi. Atap aıtsaq, sút sabyny, aıran sabyny, saýmal sabyny, qııar jáne bal sabyndary sııaqty turmysqa qajet ári densaýlyqqa paıdaly zattardy elge usyna bastaǵan. Negizi bul kásippen aınalysýdy Qytaıda júrgende qolǵa alǵan eken. Qazaqstanǵa kelgen soń biletin isin qaıta jandandyrady. Oǵan basty sebep – otaǵasynyń attan qulap, mertigip, jumysqa shyǵa almaı qalǵany. Iаǵnı kúnkóris úshin osy kásipti júrgizip, tabys tabýǵa bel baılaǵan.
«Sabyndy daıyndaýǵa ózimizdiń saýmal, sút, qatyǵymyz, kókónisimiz, Tekeliniń baly qoldanylady. Al qajetti kokos maıyn Qytaıdan alǵyzamyn. Kásipti keńeıtýge memleket tarapynan beriletin grantqa talpynyp kórýge nıettimin. Qazir otbasym barynsha qoldaý kórsetip otyr. Eki balam men kelinim ónimdi qorapqa salyp qaptaýǵa, áleýmettik jeliler arqyly taýar ótkizý isin ilgeriletýge járdemin tıgizedi», deıdi N.Erdáýletqyzy.
Onyń aıtýynsha, kishkene balalar úshin sabyn júrek, gúl, mysyq jáne basqa da qyzyqty ári tartymdy formalarǵa quıylyp daıyndalady. Mundaı sabynmen nárestelerdi shomyldyrsa, eshqandaı allergııa bolmaıdy. Eresekter qoldansa, bettiń terisin jumsartady, jańa túsken ájimderdi, maıly bettiń bóritkenderin, qara daqtardy ketirýge kómektesedi. Iаǵnı kishigirim kosmetıkalyq ónim deýge bolady.
Sabynnyń baǵasy kólemi men quramyna qaraı 500 teńgeden bastalady. Degenmen kásipker «bettegi daqtardy medısınalyq jaǵynan teksertýdi umytpaý kerek» deıdi. Sebebi ol adamnyń ishki aǵzalarynyń syrqaty saldarynan ba, álde syrtqy áserlerden be, aldymen sony anyqtap alǵan jón. Osy rette dáriger Lázzat Jubanovanyń pikirin ortaǵa salǵandy jón sanap otyrmyz.
«Bıe súti A, S, V1 dárýmenderine baı. Onyń mıneraldyq qasıetteri 12 saǵatqa deıin joıylmaıdy. Qysqasy, bıe sútinde adamnyń densaýlyǵyna kerekti barlyq vıtamın bar. Ásirese A jáne S vıtamınderine baı. Sonymen qatar V tobyndaǵy D, E, F vıtamınderi bolady. V tobyna jatatyn barlyq vıtamın organızmniń qalypty tirshilik etýi úshin qajet. Sondaı-aq saýmal asqazan jarasyn emdeýge, baýyr, ımmýndyq júıe jumysynyń buzylýyna, týberkýlez, ishek, teri aýrýlaryn emdeýge qosymsha retinde paıdalanylady», deıdi L.Jubanova.
Mamandar bıe súti óziniń quramy jaǵynan ana sútine jaqyn ekenin aıtady. Osy erekshelik jaǵynan ári is-tájirıbe turǵysynda paıdalaný úshin zor mánge ıe. Demek kúndelikti shaıǵa qosyp ishetin sıyr sútine qaraǵanda jeńil qorytylyp, tez sińiriletin bıe súti áldeqaıda paıdaly. Búginge deıin apa-atalarymyz nemerelerine saýmal berip, tipti ózderi as qorytý úshin jıi iship turady. Bıe sútiniń shıpaly qasıeti – onyń kóptegen aýrýdyń aldyn alýdan bólek, densaýlyqqa kerek barlyq dárýmendi berýinde bolyp tur. Osy kúni bıe sútinen túrli ónim daıyndap, kásipke aınaldyryp júrgender jeterlik. Búgingi bizdiń keıipkerimiz de aýylda jatyp-aq isin dóńgeletip otyr.
«О́zim osy sabyndy turaqty qoldanamyn. Syrt kózge nátıjesi óz tájirıbemnen aıqyn kórinip tur desem de bolady. Bul tabıǵı taza sabyndy alýǵa Jetisý oblysynyń jaqyn aýdandarymen qatar, Almatydan da tapsyrystar túsip jatyr. Bul erteden bergi ata-babalarymyzdyń sútten, baldan, shópterden daıyndaıtyn paıdaly zattaryna degen kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵy áli kúnge zor ekenin bildiredi», deıdi kásipker.
Qazir saýmal sabyndy tutynýshylardyń sany artyp keledi. Respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinen tapsyrys berip jatqandar da bar. Bet terisiniń kútimine paıdaly tabıǵı ónimdi ásirese qyz-kelinshekter jıi suraıdy. Muny 15 jyldyq tájirıbesi bar pedagog, hımık-bıolog Zarına Abýzıarova da rastap otyr. Qazir ol Jetisý oblysy Alakól aýdanyndaǵy «Lepsi ónimderi» JShS-da daıyndaýshy tehnolog bolyp jumys istep, tabıǵı sabyn men basqa da kosmetıka túrlerin óndirýge óz úlesin qosyp keledi.
Osy rette oıymyzǵa bir ańyz-áńgime oralyp otyr. Ertede patshanyń tal boıynda bir mini joq qyzy bolypty. Ony kórgen adam ǵashyqtyqtan esten tanady eken. Hanshaıymnyń sulýlyǵy sondaı, patshalyqtaǵy boıjetkender qyzyǵa qaraıdy. Áıtse de, onyń ádemiliginiń el bilmeıtin bir syry bar edi. Ol – arýdyń uıqyǵa jatar aldynda bıe sútine shomylatyny. Búginde ǵalymdar bul týraly tipti naqty derekter de keltirip júr. Halyq ápsanasyn aqıqatqa aınaldyrǵan kásip ıesiniń eńbegin zamanǵa saı úrdis dep alyp qarasaq ta bolatyndaı. Qazirgi qazaqtyń arýlary bıe sútine shomyla almasa da, saýmaldan jasalǵan taza ónimdi ıgiligine paıdalana alady.
Eske sala keteıik, «Lepsi ónimderi» JShS kosmetıkalyq sabyn, sýsabyn, shashqa arnalǵan balzam, vanna tuzy, jalpy sany 11 túrli ónim shyǵarady. Bul rette organıkalyq bal, saýmal, jergilikti dárilik shópter, oǵan qosa Alakóldiń shýngıti men Jalańashkóldiń topyraǵy – bári de tabıǵı taza ónim daıyndaýda taptyrmas materıal bolyp otyr. Kásiporyn jyl basynan beri 10 myń dana sabyn shyǵarǵan. О́nimderi jergilikti jáne astanalyq saýda oryndarynda satylady.
Sabyn ázirleýshi sheberler bul jaqsy bıznes qana emes, kóne dástúrdi jańǵyrtý, babalar qoldanǵan tájirıbeni taratý dep uǵady. Ejelgi dástúrdiń jańa zamanǵa saı ıkemdelýi ekenin de aıtýda.
Jetisý oblysy