Eksporttyq naryqty qoldaý ishki naryqty demeýden bastalady

О́kinishke qaraı, atalǵan ózgerister nesibesin osy saladan terip júrgen irili-usaqty sharýa qojalyqtarynyń shymbaıy­na qattyraq batyp ketti.

Keńes dáýirinen kele jatqan ortaq qazanǵa bıdaı, et jiberý saıasaty keıingi otyz jylda eksporttyq saıasattyń qazyǵyna aınalǵany belgili. «Bıdaıdan aldamyz» degen qatyp qalǵan birjaqty kózqaras eksportta unnyń emes, bıdaıdyń básin arttyryp, un óndirýshilerdi tasada qaldyrdy. Un óndirýishiler keıingi 3 jylda un eksporty 50 paıyzǵa qysqaryp, esesine bıdaı eksportynyń kólemi artyp ketkenin aıtyp dabyl qaqty.

Qazaqstan astyq óńdeý odaǵynyń basshysy Evgenıı Gannyń aıtýynsha, «Otandyq óndiris taýarlarynyń eksporty kezinde kólik shyǵyndarynyń bir bóligin óteý qaǵıdalaryn bekitý týraly» buıryq zańnama talaptaryn buza otyryp qabyldanǵan.

Bıdaı eksporty men un eksporty arasyndaǵy aıyrmashylyqty salystyrsaq, bıdaıdyń bási, unnyń básekesi joǵary bolyp tur. Osynyń saldarynan 2021 jyly un eksporty 1 mln 388 myń tonnaǵa, 2020 jyly 1 mln 595 tys tonnaǵa kemip ketti.

– Buıryqtyń jańa nusqasyn daıyndaýǵa aýyl sharýashylyǵy salasy mamandaryn qatystyryp, tıimdi salalar aıqyndalýy qajet. Ereje kúshinde qalsa nemese oǵan múddeli toptardyń jeteginde ketse naryqta un óndirýshiler batyp bara jatqan kemege uqsaıtyn bolady, – deıdi E.Gan.

Onyń aıtýynsha, tereńdetip óń­delgen aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń eksportyn qoldaý tetikteri bizde bar. Osydan birneshe jyl buryn Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq qyzmet sýbektileri shyǵyndarynyń bir bóligin óteýdiń tetikterin qoldanysqa engizdi. Kásipkerlerdiń paıymdaýynsha, basqa erejege bas qatyrmaı tetikti un eksportyna qoldanýǵa bolady. Bul sheshim tym bolmaǵanda un eksportynyń qazirgi deńgeıin saqtap turýǵa múmkindik berer edi.

Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi usynǵan buıryqtyń alǵashqy nusqa­synda kásipkerlerge quraq qant, úıeń­ki qant, konservilengen jer­jań­­ǵaq, ekzotıkalyq shyryndar otan­dyq taýarlar tizimine enip ketkeni unamady. Tipti bul tizimde qaıyqtyń jelkenderi, bambýkten daıyndalǵan tósenish-kilemder de bar bolyp shyqty.

– Memleket basshysy qabyldaǵan sheshimder men onyń alǵa qoıǵan mindetterin júzege asyrý qajettigin túsinbeıtin nemese júre tyńdaıtyn adamdar áli bar sekildi. Prezıdent óńdelgen aýyl sharýashylyǵy ónim­derin eksporttaýdy qoldaý kerektigin jıi aıtady. Al jobalyq deńgeıdegi erejede qamtylǵan jaıttar múldem kerisinshe bolyp otyr, – deıdi E.Gan.

Maıly daqyldardy óńdeýshiler ulttyq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Iаdyqar Ibragımovtiń pikirine den qoısaq, transporttyq-kólik shy­ǵyny sýbsıdııa arqyly óteletin taýarlar tizimin bizde daıyndalatyn, syrtqy naryqta suranysqa ıe taýarlarmen tolyqtyrý qajet. Bul múmkindigimizdi pyshyratyp almaý úshin kerek. Aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa mıllıardtaǵan ınvestısııa salynǵany belgili. Biraq nátıje az. Kómek dittegen jerge der kezinde jetpeıdi nemese Astanadan bólingen qarjy aýylǵa jetkenshe tıyn-tebenge aınalady.

– Jaǵdaı osy qalypta jalǵasa berse, halyqty qoljetimdi áleýmettik mańyzy bar taýarlarmen qamtamasyz etý mindetterin oryndaýdyń ózi muńǵa aınalady, – deıdi Iа.Ibragımov.

Kórshi elder daıyn ónim óndirý úshin shıkizatty bizden satyp alatyny osyǵan deıin de talaı ret aı­tylǵan. Mundaı jaǵdaıda mal ba­ǵyp, jer jyrtyp júrgen aǵaıynǵa shıkizattyń bási basym bolary anyq. Iа.Ibragımovtiń baıandaýynsha, byltyrǵy shıkizat eksportyn shekteý týraly sheshim baǵanyń turaq­ty­lyǵyna áser etti. Álemdik naryqta kúnbaǵys maıynyń baǵasy 59 paıyzǵa óskende, elimizdegi jaǵdaı turaqty boldy. Tipti maı óńdeý 46 paıyzǵa ulǵaıdy. Bıyl elde shamamen 1 mln tonna kúnbaǵys dáni jınaldy. Bizdegi zaýyttardyń áleýeti 3 mln tonna kúnbaǵys maıyn shyǵarýǵa jetedi. Shıkizat emes, daıyn ónim eksportyna kóńil bólip, transporttyq-kólik shyǵyndaryna memlekettik qoldaý arqyly dem bersek, kúnbaǵys ósiretin fermerlerdiń qatary artar edi.

– Tazartylǵan suıyq maıdy daıyn­daýdyń shyǵyny tazartylmaǵan maıǵa qaraǵanda 4 ese kóp. Bizge ta­zar­tylǵan suıyq maı óndirisin ulǵaıtý úshin tek eksporttyq qoldaý jet­kiliksiz. Ishki naryqta da qoldaý kór­setilip, óndiristik shyǵyn, kólik shyǵyndary eskerilmese, Reseı ónimderimen básekege túse almaımyz, – deıdi Iа.Ibragımov.

Úkimettiń eksporttyq saıasatynda daıyn ónimdi eksporttaýǵa qatysty Prezıdent qoıǵan mindetterge sáıkes kele bermeıtin tustar bar. Másele tek shıkizat eksporty arqyly sheshile berse, ótkenge qaıta oralamyz. Al ótkenimiz – shıkizatqa baǵyttalǵan ekonomıka, Iа.Ibragımovtiń aıtýynsha, elimizdiń maıly daqyldardy óńdeý salasynyń jaı-kúıi de, eks­porttyq kórsetkishi de jaman emes. Eger eksporttyq naryqta ǵana emes, ishki naryqta da qoldaý kór­setilse, transporttyq-óndiristik shyǵyndardy óteýge demeý jasasa, qalǵan máseleni naryqtyń ózi retteıdi. Bul másele jýyrda Parlamentte kóterildi. Arada birer kún ótkende Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi agroónerkásiptik keshen ónimderiniń alynyp tastalǵan túrlerin kórsetilgen tizimge qaıtarý týraly buıryq jobasyn ázirlegeni belgili boldy.

Premer-mınıstrdiń orynbasa­ry – Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstri Serik Jumanǵarın Parla­ment­te buıryqtyń jobasy múd­de­li memlekettik organdarǵa – In­dýs­trııa jáne ınfraqurylymdyq damý jáne Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­likterine kelisýge jiberilgenin, kelisilgennen keıin E-gov ashyq normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń ınternet-portalyna ornalastyrylatynyn aıtty. Vıse-premerdiń aıtýynsha, un tartatyn kásiporyndardyń taýarlaryn syrtqy naryqqa jetkizý ári jyljytý boıynsha shyǵyndardy óteýge qatysty barlyq ótinish belgi­lengen tártippen qaralady. Son­daı-aq syrtqy naryqtardaǵy ju­mys­ty kúsheıtý úshin eksporttyq baǵ­darlamalar da ázirlenbek. Olar bıznesti yntalandyrýǵa, ótkizý na­ryqtaryn ártaraptandyrýǵa jáne eksport kólemin ulǵaıtýǵa yq­pal etetin ońtaıly tarıftik mól­sherlemeler men logıstıkalyq marshrýttardy belgileıdi.

Sarapshylar bul sheshimdi jaýapty mınıstrlikterdiń keri sheginýi nemese naryqtyń jeńisi dep qabyldaýǵa bolmaıtynyn aıtyp otyr. Bul buıryq Dúnıejúzilik saýda uıymynyń zań­daryna beıimdelip daıyndaldy. 2015 jyldyń 1 jeltoqsanynan bas­tap 2016 jyldyń 1 jeltoqsanyna deıin 1 397 taýardyń mólsherlemesi tómendetildi. Bul Dúnıejúzilik saýda uıymynyń jańadan múshe bolyp qabyldanǵan memleketterge beretin alǵashqy ótpeli kezeńindegi jeńildigi. Jeńildik merzimi bitken soń barlyq segmentte uıymnyń zańymen júretin bolamyz. Bul rette Saýda jáne ıntegarsııa mınıstrligi daıyndap, ótpeı qalǵan erejeni Dúnıejúzilik saýda uıymynyń ortaq tártibi dep qabyldaýǵa bolady. Sebebi uıymǵa daıyndyqsyz kirdik. Múshe bolyp qabyldanǵanymyzǵa bıyl – jeti jyl.

Elimizde óndirilgen taýarlar aldymen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń súzgisinen ótedi. Shet­elden taýar ımporttaýǵa nemese eksporttaýǵa baj salyǵy Dúnıe­jú­zilik saýda uıymynyń aıdynynda erkin qozǵalýǵa kedergi ekenin sarapshylardyń bári aıtyp júr. Sebebi EAEO-men qosa Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe memleketter arasynda bekitiletin salyqtyq júk­temelerimiz taǵy bar. Al onyń qaısysy ekonomıkamyzǵa tıimdi degen másele bólek taqyryp.

Saıasattanýshy Zamır Qaraja­nov­tyń paıymdaýynsha, ekinshi deńgeıli bankter shaǵyn jáne orta bızneske nesıe berýge ynta tanytpaı otyr. Aýyldy kóterýge baǵyttalǵan memlekettiń demeý-qarjysy aýyldyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn kótere almady. Sonyń saldarynan ımport pen eksporttyń ara-jiginde aıqyndylyq bolmady. Eksporttyq sanatta kórsetilgen taýar­lardyń úshten biriniń betin tyrnap qalsa, arǵy jaǵynan reeksport shyǵa keledi. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń jaı ǵana buıryǵy aqtańdaq tustarymyzdy aıǵaılatyp jibergenine taǵy da kýá bolyp otyrmyz.

Z.Qarajanovtyń pikirine qaraǵan­da, transporttyq-kólik shyǵyny sýbsıdııa arqyly óteletin taýarlar tiziminen un, kebek jáne qurama jemniń túsip qalýyn zań sheńberinde dep qabyldaýǵa bolar edi. Bıdaı ǵana emes, un eksporty da memlekettiń qoldaýynan kende bolǵan emes. Biraq túpki nátıjeniń qandaı ekenin kórip otyrmyz. Bıdaı eksportyna den qoıǵanymyz sonshalyq, odan da­ıyn ónim óndirýge bolatynyn esten shyǵaryp aldyq. Memlekettiń eksportty qoldaý jáne damytý júıesinde bıdaı, un eksporty ustanymy barynsha aıqyn kórsetilýge tıis. Sebebi un eksportynyń salanyń ishtegi-syrttaǵy logıstıkalyq shy­ǵyndaryna beretin ótemaqyny shektesek, barymyzdan aıyrylamyz. Un eksportynda oılanatyn jaıttar bar ekeni osyǵan deıin de aıtylǵan. Keıingi jyldary О́zbekstanǵa, Túrik­menstanǵa jóneltiletin unnyń ke­migeni baıqalady. О́zbekstan bizdiń elmen túıisken shekaranyń arǵy jaǵyna dıirmen keshenin ornatyp, bıdaıdy tereńdetip óńdep, Aýǵanstanǵa, basqa elderge eksporttaı bastady.

– Eskporttyq qoldaý tizimi únemi ja­ńartylyp turýǵa tıis. Oń­tús­­tiktegi fermerlerdiń ala jaz­­daı baptaǵan qaýyn-qarbyzy shi­­lińgir shildede Reseı, odan ári Eýropa asatyny belgili. Alma eks­porty da bólek talqylanatyn ta­qyryp. Biraq bizge qajetti tustar naq­tylanbaǵandyqtan eksporttyq taýar men reeskportty shatastyryp alamyz. Importtaýshylar tarıfsiz retteý sharalaryna basymdyq berdi. Bul saladaǵy júıesizdikti kóbeıtip, múmkindigimizdi shashyratyp jiberdi. Mınıstrlik deńgeıinde qabyldanǵan ereje endi ótirikpen ómir súre almaıtynymyzdy kórsetip tur. Aldaǵy ýaqytta eksporttyq ónimderdiń quramyna memlekettik deńgeıde skrıng júrgizilmese, qant quraǵyn nemese bambýk kilemshesin ózimizde daıyndadyq dep esep berip, otandyq ónimder tizbegine qosyp jiberetinderdiń qatary kóbeıe beredi. Endi erejeniń jańa jobasyna tek mınıstrlik ókilderin emes, osy salanyń mamandaryn da qatystyrý kerek, – deıdi Z.Qarajanov.

ALMATY