Kúlesiń.Keıde kúrsinesiń...

Keńestik kezeń kójesi Raýshan deı-tuǵyn qaryndasyńyz jetpisinshi jyldardyń ortasynda oqý bitirdi. Almatyńyzda. Qazaq memlekettik ýnıversıteti ǵoı. QazGÝ. Burymdary tir­segin qaǵatyn qurbysynyń ǵana qamymen júrip, ózin muqym-múlde umyt qaldyrǵan qyzyńyz osy. Aqedil, adal dos boldy. Qurbysynyń ǵana ǵashyqtyǵyn gúldeı bap­tady. Hattaryn tasydy. Tabystaryna tasyp qýandy. Teatrlary men kınolaryna birge bardy. Qurbysynyń shashyn óretin. Kıimin jóndeıtin. Jazba sabaqtaryn jaı­baǵystaıtyn. О́z aýylyna barmasa-daǵy, qurbysynyń aýylyna birge saparlaıtyn. «Sóıtip júrip, ózimniń shashym joqtaı, ózimniń basym joqtaı, keshigip júrip tapqanym myna inińiz ǵoı, – deıdi Raýshan. – Esimi Esirkep eken. Esirkedim. Músirkedim. Mahabbat boldy dep ótirik aıtqym joq. Keıde kisiniń jynyn keltiredi. Myna zamanǵa ıkemdele almady. Jasy alpystan asty. Keńestik kezeń dep kúrsinedi de otyrady...». Osy jaqynda ǵana qyzyq bopty. Uldary men qyzdarynyń biri Almatyǵa, ekinshisi Tarazǵa degendeı, ózderiniń ótenderine attanyp, Raýshanyńyz Esirkep ekeýi ǵana aýyldaǵy qarashańyraqta qalady. Kezekti góı-góıin bastap, keńestik kezeńdi maqtap, zaıybynyń zyqysyn shyǵarady. Ádettegideı ádeıi úndemeıdi. Raýshanyńyz. Álden ýaqytta: «Sábet-sábetińdi qashan qoıasyń osy. Sol sábetińniń tusynda «sýpnabor» úshin segiz saǵat kezekte qaqtalǵanyń esińnen shyqty ma?» – deıdi. Esirkeptiń esi kirer emes. «Bir sıyr men bes qoıdan artyq ustamaısyńdar dep, ákeńniń bıesin aıǵyrymen alyp ketkenin óziń aıtqansyń», – deıdi. Raýshanyńyz. Esirkepte es joq. «Kilemniń ózin kásipodaqtyń kezegine turyp, tórt jarym jylda alǵanymyz esiń­de me?!» – dep aıqaılaıdy-aı áıeli. Esirkep nánipátir esineıdi, náýmez myrsyldaıdy. Raýshanyńyz yzalanypty. Tótenshe jaǵdaı jarııalapty. Ishteı. Esirkep keshki tamaqty kútedi. Joq. Tańerteńgi tamaqtan úmittenedi. Joq. Tońazytqyshty qaraǵyshtaıdy. Typ-tıpyl. Asúıdegi anaý-mynaýlardy aqtarady. Qańyrap turypty. Túste de sol. Keshke qaraı Eskeńniń esi aýardaı bop, basy shyrkóbelek aınalypty. – R-yr-yr, – deıdi. Raýshandy quraýǵa tili kelmeıdi. – Aý-aý-aý-qat qaı-da-a? Raýshanyńyz terezeden terekterge qarapty: – Keńestik kezeńińe ket. Kójesin iship kel, – deıdi mizbaqpastan. «Sýpnabordy» sylpyldat. – Kesh-kesh-ke-shirshi! – depti Esirkep jylarman kúı keship. – Kesh-shir, ja-nym. Keńestik kezeńniń kójesi qurysyn. Q-qoı-dym. Aıt-paı-myn budan by-laı... –       Egemendikti endi moıyndadyń ba? – depti Raýshanyńyz. Esirkeptiń esi osylaı kiripti. Mádenı deńgeı mánisi Alash ardaqtylary, Alashorda asyldary, arǵy-bergi zamandardaǵy aımúıiz ata-babalarymyz amanat etkendeı, kórkemnıetti qazaq balasyna kórkem minez ǵana jarasar. Qazirgi qazaqqa, meıli ol basshy bolsyn, meıli ol qosshy bolsyn, meıli ol baı-baǵlan bolsyn, meıli ol ortasha bolsyn, meıli ol kedeı bolsyn, meıli ol dindar bolsyn, – bárine de kóp retterde mádenı deńgeı jetispeıtin sekildi. Mádenı deńgeı jáne ishki mádenıet sapasy. Qaı tirlikte de, qandaı iste de, nendeı árekette de mádenı deńgeıimizdiń túbi kórinip qala beretini nelikten eken?! Ishki mádenıetimizdiń irip ketetininde ne gáp bar?! Mádenı deńgeı degenińizdiń ne zat, qandaılyq qasıet ekenin ekshemek emespiz. Mádenı deńgeıdiń dúr-dúrııa dúnıesi, órnekti ózgeshelikteri, pálsapasy men psıhologııasy, sapasy men sıpattamasy haqynda aıtý úshin tom-tomdap kitaptar jazbaq lázim. Biz bul jolǵy baǵamymyzda bir ǵana baıqaǵan jaǵdaıymyzǵa az-kem aıaldap ótpekpiz. О́tken jylǵy mamyr aıynyń sońǵy kúninde Ońtústik Qazaqstan oblysynda, shyraıly Shymkentińizde orasan zor oqıǵa boldy. «Bekjan» bazarynyń janynan OQO Ortalyq meshiti birneshe jyldan bermen qarata salynyp jatqanyn jurtshylyq jaqsy biletin. «Nege bazardyń qasynan salady?» degender de, «Nelikten basqa oryn tappaǵandaı-aq, oıpań jerden, aınala-tóńiregi tar tustan tańdaǵan?» degender de az emes-ti. Kóptiń aýzyna qaqpaq qoıý qıyn. Qazekemniń ózge jurttan sózi uzyn ekenin danyshpan Abaı da aıtýdaıyn aıtqan. Meshit – Allanyń úıi. Al endi Allanyń úıi kóptik etpeıdi. Eshqashan. Bıikteý, keńirek, kórnekileý jerlerden de salyna berer. Barsha keregimizdi bazardan ala tura, bazardan taba tura sol bazardy jamandaıtynymyz da – mádenı deńgeıimizdiń, ishki mádenıetimizdiń sapasyn ańǵartady. Bazar mádenıeti de, saıyp kelgende, satarmannyń hám alarmannyń mádenıetine, nıetine tikeleı táýeldi. Sonymen, Birikken Arab Ámir­likteriniń Prezıdenti, álemge áıgili áıdik tulǵa, dúnıe júzindegi eń-eń erekshe baılardyń biregeıi Sheıh Ál-Nahaıannyń qamqorlyǵymen salynǵan OQO Ortalyq meshiti ardaqty esigin aıqara ashty. Alla úıiniń aldyndamyz. Otyrmyz. Otyrǵandardyń basym kópshiligi ımamdar, moldalar, ózge de dindar kisiler, ardagerler, ǵalymdar, taǵy basqalar. Birikken Arab Ámirlikterinen jetken joǵary mártebeli meımandar. Astana men Almatydan shaqyrylǵan laýazymdylar. Oblysymyz ben Shymkent shaharynyń basshylary. Basshylar, shetelderden shaqyrylǵan meı­mandar sóıledi. Ornyqty oılar, parasatty pikirler aıtyldy. Quttyqtaýlar oqyldy. Sózderdiń, quttyqtaýlardyń ara-ara­synda alańda otyrǵandardyń kópshi­ligi, qorshaý syrtyndaǵy qalyń qaýym – myńdaǵan adam qol shapalaqtady. Ke­net ár jerden ashýly da zildi daýys­tar estildi: «Allahý akbar deńder! Qol shapa­laq­tamańdar!» deıdi asa yzaly kisiler. Bir emes, eki emes, álgiler qaıta-qaıta: «Qol sha­pa­laqtamańdar dedik qoı! Allahý akbar deńder!» dep aıqaılaıdy. Ashýly túrde. Mine, mádenı deńgeıińiz. Ishki mádenıetińiz... Sondaı jerde, Allanyń úıi ashylyp jatqanda solaı zildenýge, ashýlanýǵa, aıqaı salýǵa bola ma?! Qol shapalaqtaýǵa, dál sol mezette, birden tyıym salý múmkin be?! Ár toıda asabalaryńyz: «Qoshemet! Qoshemet! Qol shapalaq qaıda, qol shapalaq!» dep, júz mártelep qaıtalaıtyn zamanda emespiz be? Jalpy, mádenıetti túrde qol shapalaqtaý sonshalyqty aıyp pa? Bir qarasaq, Birikken Arab Ámirlikterinen kelgen mártebeli meımandar men dindarlar mádenıetti ǵana qol shapalaqtap otyrypty... Oqymaǵanǵa obal-aq... О́z basymyz osy «Oqymaǵanǵa obal-aq...» degendi aıtyńqyraımyz. Jazyńqyraımyz. Alǵash ret, sirá, ǵajaıyp shaıyrdyń ǵajap óleńin oqyǵanda osylaı dedik-aý. Shynynda da, adamzat balasy arǵy-bergi zamandarda nebir-nebir naǵyzdardy dúnıege keltirdi. Adamı zatyńyzdan shyqqan nebir-nebir jaýhar jyrshylar, oıshyldar, aqyn-jazýshylar aıtýdaıyn aıtty. Jazýdaıyn jazdy. Jazyp ta jatyr. Nebir gaýhar sózder, asyl oılar, parasatty pikirler tunyp-aq turypty. Gazetterde. Jýrnaldarda. Kitaptarda. Internetińizde... Oqymaǵanǵa obal-aq... Bárin ıgerý, tolaıym-tutas tutyný, oqyp úlgerý muqym-múlde múmkin emes, árıne. Degenmen, oqý kerek. Oqý týraly aıtpaǵan, jazbaǵan sheshen de, kósem de, oıshyl da, danyshpan da, kórkemsóz qalamgeri de joq. Biz bul joly basqashalaý bir mánisti qozǵamaqpyz. Táýelsizdigimizdiń 21 jyldyǵy aldynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy: qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýy jarııalandy. Ekinshi jyl, búkil baıtaǵymyzda jańasha Strategııa jan-jaqty nasıhattalýda. Talqylanýda. Túsindirilýde. Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary top-top bolyp, keń kósilgen elimizdiń barlyq oblystarynda, qalalary men aýdan-aýyldarynda, ujym-uıymdarynda, mekemelerinde, oqý oryndarynda kezdesýler, basqosýlar, jıyn-jınalystar, «dóńgelek ústel» májilisterin, pikir almasý keshterin, taǵysyn-taǵy is-sharalar ótkizýde. Tek bıik býyndaǵy depýtattar ǵana emes, oblys, qala, aýdandarda da nasıhatshylar jappaı jumys júrgizýde, aqparattyq-úgit toptary tynym tappaýda. Osylaı bolýǵa tıis. Bári jaqsy. Bári de durys-aq. Biraq bázbir kezdesýlerden, keıbir talqylaýlardan sál-pál birtúrli bop shyǵasyz. Qanaǵattanyńqyramaı qaıtasyz. Nege olaı? Kóńil shirkin nelikten kónshimeıdi? Gáp pen kep qaıda? Oıǵa salyńyzshy. Siz sol Strategııany, «Qazaqstan-2050» atty Joldaýyn oqydyńyz ba? О́zińiz. Máseleniń mánisi tap osynda. Shynyńyzdy moıyndańyzshy. Oqyp shyqtyńyz ba? Bastan-aıaq. Nasıhat kerek. Aqparattyq toptar óte-móte qajet. Depýtattarǵa, ǵalymdarǵa, BAQ-tarǵa, ákimqaralarǵa, túrli uıymdarǵa, partııalarǵa, t.t. jáne t.b. nasıhatshylarǵa myń da bir rahmet. Biraq talqylaýlardyń, kezdesýlerdiń, jınalystardyń birtalaıy birtúrli ótetini ras. Keıbir depýtattaryńyz, basqa da nasıhattaýshylaryńyzdyń bázbireýleri ústirt túsindiredi. Úılesimdi buzyp baıan etedi. Joldaý mańyzy men mazmunyn ózderiniń oı jutańdyǵy, sóz qııýsyzdyǵy, pikir qısynsyzdyǵy arqyly qoldan júdetetin «sheshender» men «kósemder» az emes. Intellektilik jaǵynan taıyzdyq, bilim-biliktiń azdyǵy, ulttyq múddege degen peıil-pıǵyldyń ala-qulalyǵy ańǵarylyp qala beretin jaǵdaılar jıirek. Mine, keıde kóńilińiz kónshimeı, kezdesýlerden kúrsinip qaıtatynyńyzdyń dıagnozy, shamamen, osyndaı-osyndaılardan. Otbasynda, mektepte, kolledjde, ınstıtýtta, ýnıversıtette, ujym men uıymda, mekemede, JShS, AQ, JAQ, bankte, basqa da jerlerde «Qazaqstan - 2050» Strategııasyn oqyǵan jón. Bar yndyn-yqylaspen, zeıin-zerdeńizben, bastan-aıaq, qolǵa qalam alyp, astyn syzyp, uǵynyp oqý kerek. Myna biz de joldaýlardy nasıhattaımyz. Jaqynda bir jerde qyryqshaqty adammen júzdespekke bardyq. Jınalys bastalmaı turyp: «Strategııa mátinin oqyp shyqtyńyzdar ma?» – dep suradyq. Úsh-tórt kisi ǵana qol kóterdi. «Aıtyp jatyr ǵoı», – dedi bir-ekeýi súlesoq kúıde. Joǵarydaǵy baǵamymyzdy jazýǵa osy oqıǵa da sebep boldy. Barshanyń oqyp shyqpaǵyna qol jetkizeıik, aǵaıyn. Bile bilsek, Strategııada túsinbeıtin eshteńe joq. Tek oqý kerek. Oqymaǵanǵa obal-aq... Jabyqqan jańǵaq Keńestik kezeńińiz. Sekseninshi jyldardyń sońy. Gazetterde erkindik paıda bolyńqyrap, batyldaý jazyp, batyrlaý sóıleı bastaǵanbyz. Sherhan Murtaza aǵamyzdyń sharyqtap, shyǵandap turǵan shaǵy. «Baıqońyr – baǵyń ba, soryń ba?!» degen dúnıesi jarııalandy. Bedeldi basylymnyń betinde. Myna biz-daǵy, álimizge qaramaı, áıdik qalamgerdiń qaharly maqalasyna ún qosqanbyz. Basqa ýaqyt quryp qalǵandaı, Baıqońyryńyzdan tup-týra sáýir aıynyń basynda birneshe márte zymyrandar ushyrylady. Aýa raıynyń astań-kesteńi shyǵyp, eginjaılar taqyrǵa aınalady. Qýańshylyq jyl saıyn qaıtalanady. Basqa jaqty qaıdam-aý, osy Ońtústiktiń almasy men órigi de ózgerdi. Tipti, salmaıtynǵa aınalyp barady. Maýsymnyń sońyna taman taǵy da ushyryla ma, qaıran qaýyn irip ketedi. Ásirese, bıik qyratty, taýly aýdandarda baıaǵy basybaldy, torlama jáne kempir qaýyndar birjolata bitpeske ketip barady. Dep jazǵanbyz. Jarııalanǵan. Amal neshik, báribir, paıda joq. Sheraǵańshalap sher tarqatý ǵana ǵoı. Táýelsizdik qolda. Semeı polıgony jabyldy. Shúkirshilik. Álemdik deńgeıde atalyp ótetin boldy. Qýanasyz. Alaıda, áli de keýdeni kúrsin kerneıtin jaǵdaıattar jetip-artylady. 2007 jylǵy 7 mamyr kúni Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanynda júrdik. Aýyldardy aralap. Qarapaıym turǵyndarmen kezdesip. Áńgimelesip. Kenet Keńes aýylynda mamyrajaı mamyr taban astynan tuldanyp, doly jel turyp, sýy­typ sala berdi. Jıyrma bes gradýs jylylyq nól gradýstan da tómendep ketti. Keńes (qazirgi Ertaı) aýylynyń turǵyndary: «Keshe Baıqońyrdan birden eki zymyran ushyryldy ǵoı. Birden bizdiń Jýalynyń jotasyna soǵady ylańy», – desti. Shynynda da, jelkildegen jasyl kók qaraqońyr tartyp, seleý shópke deıin qaraýytyp sala berdi. Gúldegen alma qaltyrap, úlpildekteri solǵyn tartqanyn baıqadyq. Erteńine marqum Ermekbaı aǵamyzdan qalǵan baýdyń alma aǵashtary túgel derlik gúlinen jurdaılanǵanyn kórdik. Qońyraıǵan dińder qar keship turǵandaı. Biraq ol qar emes, tógilgen gúlder edi. Minekıińiz, bir jyl buryn baıta­ǵyńyzdyń Baıqońyrynan ushyrylǵan «Proton» qulady. Qıraǵan tusyndaǵy jer de aman, kók te aman. Bári tap-taza. Zııan-zalaly da, zardap-zarary da joq. Dep málimdeldi... Maǵlum boldy: Sodan birer kún keıin jaýǵan jańbyr ákeldi me, joq álde, taýly-qyratty óńirlerge aýa aǵysy, jel jelisi jetkizdi me, kim bilsin-aı, kim bilsin, «Protonnyń» pir atqyr geptıl degen bálesi me, basqa dúnıe me, áıteýir, jańaǵy Jýalyńyzǵa, Kósegeniń kók jonyna, Ońtústik Qazaqstannyń taýly aýdandaryna talaı-talaı zararyn shashty. Jemis-jıdegińizge. Kókónisińizge. Taǵysyn-taǵylaryńyzǵa. Bıologııalyq quramynda ne bop jatqanyn kim bilsin, tek syrttaı qaraǵandaǵy zııandarynyń ózi shash-etekten. «Alma, taǵy basqa jemis-jıdektiń bir jaǵy sarǵaıyp, aǵaryp ketti», desti jýaly­lyqtar. «Jaryqtyq jańǵaq baýlary tutas búlindi. Japyraqtary birden qýrap, je­mis­teri qaýdyrap qurǵap qaldy», – deıdi tóle­bılik ǵalym, professor Begman Ysqaq myrzańyz. – Jyly jaqtyń jańǵaǵy jabyǵýly. Bıylǵy sáýirde de zymyrandar jıi ushy­ryldy. Jel qatty tımeıtin Shymken­tińiz­de jeti kún daýyl soqty. Surapyl daýyl kóp nárseni qıratyp ketti. Jańǵaq taǵy jabyqty. Álbette, ǵaryshqa ushý kerek, ushyrý qajet. Alaıda, birden eki-úsh zymyran ush­pa­sa, ásirese, sáýir-mamyrda ushyrmasa. Deı­miz dá. Saıabaqtaǵy súıister Shyraıly Shymkent shahary. Ortalyq saıabaq. Emenniń túbindegi oryndyqta sulý qyz ben kórkem jigit súıisip otyr. Oń jaqta – arsha aǵashynyń astyndaǵy oryndyqta da ýyz­daı qyzbala men jap-jas bozbala aı­mala­sady-aı. Sol jaq tamandaǵy tereze­den qarasańyz-daǵy sondaı kórinis. Taldyr­mash aqqaıyńnyń arǵy jaǵynda da – qos ǵashyq. Byltyrǵy, ıaǵnı 2013 jylǵy mamyrajaı mamyryńyzda Shymkentińizdiń Ortalyq saıabaǵynda «Ardagerler úıi» paıdalanýǵa berilgen. О́zindik ózgesheligi, órnegi bar ǵımaratyńyzǵa oblystyq jáne qalalyq ardagerler keńesteri ornalasqan. Bir bólme oblystyq «Yrys aldy – yntymaq» qoǵamdyq forýmynyń hatshylyǵyna buıyrǵan. Altynshy mamyryńyzda «Ardagerler úıi» asa saltanatty jaǵdaıda ashylǵan. Ǵımaratyńyz qystyń qystalańdaý, laısańdaý aılarynda salynǵan edi. Asty sazdaý ǵoı. Qabyrǵalary men edenderi keppes­ten, syz búrkip, qyrkúıektiń sońyna qaraı ǵana kóship kirgenbiz. Qalaı bolǵanda da, «Ardagerler úıiniń» ǵajaıyp jaqtary jetip-artylady. Qaıbir jyldary qalaı bolsa solaı salynǵan kafeler men usaq-túıek nárselerge tolyp ketken saıabaq kóriktenip, kórkeıgen. Jekeshelený qaýpinen qutylǵan. Tap-taza. Tap-tuınaqtaı. Saıabaqqa kelip, seıil quratyn, serýendep demalatyn qarııalar da, orta jastaǵylar da, ásirese, jastar kóp-aq. Ǵashyqtar jıi jolyǵady. Jeti-segiz oryn­dyqta quptasqan qarlyǵashtardaı, juptas­qan kógershinderdeı syrlasyp, sybyrla­syp, súıisip otyrady. Qysta, qar japa­laq­tap jaýyp turǵanda da sóıte-tin. Kóktem­de, álbette, kóbeıedi. Kóbeıe bersin. Deımiz. Biz. Jas jigitter men ýyzdaı qyzdardyń álgindeıin ádemi qylyqtaryna qatty ashýlanyp, aıqaı shyǵaratyn, ardagerler keńesteriniń, «Yrys aldy – yntymaqtyń» bólmelerine kirip: «Mynaý ne masqara?!» Ne qarap, ne tyndyryp otyrsyńdar?! Tyıym salmaısyńdar ma?! Qýyp shyqpaısyńdar ma parkten?!» – dep doldanatyn qart aǵalar men ájeler de az emes. Kúni keshe ǵana bet-aýzy ashýdan tyrysyp, erinderi kógereńdegen kókemiz de sóıtti. – Kóke, bulardyń bári – ǵashyqtar. О́zińiz ǵashyq bop kórmep pe edińiz? Saıabaqta súıispep pe edińiz? – deımiz biz. – Joq-joq-joq! Sen óıtip máımóń­keleme! Bildiń be?! – Qazekem sonaý on jetinshi ǵasyrda: «Silekeıi bal tatyr súıgen jardyń» dep ánge qosqan. Sizdiń kempirińizdiń silekeıi totııaıyn tatyp ketse, ǵashyqtyqty, súıisti umytsańyz, oǵan jastar kináli emes. Men de kináli emespin... Kókemizdiń kózi alaryp, artynsha jypylyqtap ketti. «Mynanyń shyny ma, ótirigi me» deıtindeı. Shynymyz da, ázilimiz de solaı edi. Bizdiń oıymyzsha, saıabaqtarda ǵashyqtar súıisedi. Sezimtal, romantıkasy qalyń bolǵan ata-analardyń ul-qyzdary serýendeıdi, syrlasady. Saıabaqta syrlasyp, súıisip bolyp, kitaphanaǵa, teatrlarǵa barady. Eldik eskertkishterdi kóredi. Túsinistikpen, jas dáýrenińizge degen tátti saǵynyshpen, jeńil ǵana kúrsinispen, kúlimsirep qarańyzshy. Jeńil oılylar, jeńil júristiler ánebir áıgili kóshelerdiń boıynda, belgili shaǵyn aýdandardaǵy páterlerde shyǵar. «Ardagerler úıin» Ortalyq saıabaqtan salyp bergen oblys pen qala basshylaryna rahmet jaýsyn. Deımiz. Biz. Jastarǵa jaqsylyq tileı bileıik. Yrys aldy – yntymaq. Marhabat BAIǴUT, «Egemen Qazaqstan». Shymkent.