Qazirgi Kerbulaq aımaǵy Gvardııa aýdany atalyp turǵan shaqta alystaǵy Almatyǵa jylyna 24 myń tonna kartop jetkizetin. Bul – el súısingen Qoǵalynyń qyzyl kartoby edi. Sol aýyldyń turǵyndary Reseıge qaraı bettegen vagon-vagon kókónisti kózben kórgen. Keńsharlar ár gektarǵa 4 tonna tuqym seýip, 8 tonna ónim alǵan eken. Qazir munyń bári ańyz sııaqty. Áıtse de, sol el qyzyqqan Qoǵalynyń qyzyl kartoby qaıda?
Kerbulaqtyq aǵaıyn búginge deıin Qoǵaly kartobyn qysqa qamdaıdy. Til úıirer daqyldy ózge jerden alýǵa kónbeıdi. Birden dámin aıyryp qoıady. Iá, turǵyndardyń aıtýynsha, 1970-80 jyldary ár keńshardyń ózi 700-800 gektardan kartop egetin. Sonda sýy mol Araltóbe sekildi eldi mekender gektarynan 16 tonnadan astam ónim alǵan. Qazir Jaınaq, Qoǵaly aýyldaryna barsańyz, alys-jaqynǵa tanymal daqylǵa degen suranystyń tómendep ketkenin ańdaısyz. Oǵan sebep, birinshiden – aýyldaǵy eginshilikpen aınalysatyn halyq sanynyń azaıýy, ekinshiden – shetelden kelgen kartop suryptarynyń aralasýy.
Áńgimemizdi ári qaraı tarqatpas buryn arǵy tarıhtan aqpar bere ketsek. Ejelgi saq dáýiriniń tarıhyn baýyryna búgip jatqan, san ǵasyrlyq órkenıetten sýyrtpaqtap syr shertetin Jaınaq aýylynyń irgesi 1911 jyly qalanǵan. 1992 jylǵa deıin aýylda saýsaqpen sanarlyqtaı qazaq otbasy bolypty. Elimiz táýelsizdik alyp, tarıh dońǵalaǵy óziniń ejelgi júlgesine aýysqanda aýyl ataýy 1993 jyly «Jaınaq batyr» dep ózgertildi. Qazir bul aýyldaǵy 615 tútin, 2 600-ge jýyq turǵyn, 180-ge jýyq sharýa qojalyǵy egin jáne mal sharýashylyǵymen aınalysady. Biraq kartop ósiretinderdiń qatary azaıǵan.
«1979 jyly Ýkraınadan kelgen kartop sortymen birge kartop qurty da ere keldi. Basynda jurt kartop qurtyn kórse qatty túrshigetin. Qazir ony dárimen joıýdyń san túrli tehnıkasyn meńgerip aldyq. 1986 jyly jergilikti tuqymǵa qaraǵanda ónimdiligi mol gollandyq kartop ósirý tehnologııasy engizile bastady. Biraq sheteldik kartop suryptarynyń kóbeıip ketýinen «Qoǵalynyń kartoby» dep maqtan etetin ekologııalyq taza, nárli, dámdi kartop tuqymynan aıyrylyp qaldy. Qazir Almaty, Astana, ózge oblystarǵa kartop jetkizetinder syrty qyzyldyń barlyǵyn «Qoǵalynyń kartoby» dep sata beredi. Qoǵaly kartobynyń dańqyn biletin jurt talasyp satyp alady», deıdi Jaınaq aýylynyń ákimi Samat Samıuly.
Jaınaqtyqtardyń kartop ósirýge degen yntasyn sýdyń jyl saıyn azaıýy da tómendetken. Bulaq kózderi tartylyp, sarqyrap aǵyp jatatyn ózenderdiń arnasy keýip barady. Sý tapshylyǵy ylǵaldy qajet etetin kartop sharýashylyǵyn órkendetýge kedergi keltirýde. Sonymen birge alypsatarlar da kesirin tıgizip otyr.
«Qoǵaly aýylynda 40 myń gektardyń ústinde sýarmaly, tálimdi jáne jaıylymdyq jer bar. Onyń ishinde 14 myń gektary aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylsa, sonyń 3-4 myń gektary sýarmaly. Bıyl aýyl bolyp 300 gektardyń aınalasynda ǵana kartop ektik. Muny jurttyń jalqaýlyǵynan emes, alypsatarlardyń ashkózdiginen deýge bolady. Aýyldaǵylardyń ala jazdaı tókken teriniń ıgiligin kúzge qaraı jyltyń etip jetip keletin, arzanǵa alyp ketetin alypsatarlar kórip otyr. Tókken teriniń paıdasyn ózderi emes, basqanyń kóretinin sezgen jurttyń daqylǵa degen qyzyǵýshylyǵy joǵalyp barady», deıdi Qoǵaly aýylynyń ákimi Asqar Baıedilov.
Al sýdyń tapshylyǵy ózimizdiń kóp dúnıege nemketti qaraıtynymyzdan týyndap otyrǵandaı. Qoǵaly aýylynyń ákimi Asqar Ońǵarulynyń aıtýynsha, buryndary úlkender kóktem shyǵa taý bókterindegi bulaqtardyń kózin ashyp, toǵandardy tazalaıtyn. Qazir jurt ortaq iske moıyn burmaıdy. Jer kóshkini, mal tuıaǵynyń áseri, taǵy basqa sebepterge baılanysty kózi bitelip qalǵan bulaqtar sýalyp barady. Tazalanbaǵan aryqtan aǵatyn sýdyń kóbi jerge sińip ketedi. Tamshylatyp sýarý tehnologııasyn paıdalaný da kenjelep tur.
Taǵy bir sebep, memlekettik qoldaýdyń jetkiliksizdigi. Shynyn aıtqanda, búginde kartop ósirýshilerge demeýqarjy tólenbeıdi, tehnıka, saýdalaýǵa qatysty eshqandaı kómek kórsetilmeıdi. Eseptep kóretin bolsaq, kartoptyń paıdasy shash etekten. Búgingi naryq jaǵdaıynda bir gektar kartop ósirýge mln teńge aınalasynda shyǵyn ketedi. Al gektarynan 20 tonnadan ónim alyp, kılosy 120 teńgeden satylsa, ár gektardan 1,2 mln teńge kiris kirgizýge bolady. Jer, aýa raıy, sý, tehnıka, taǵy da basqa sebepterge baılanysty ónim kóleminde ózgeris bolatyn shyǵar. Biraq kedergiler joıylsa, kóptiń kartop ósirýge degen umtylysy arta túser edi.
Kezinde gektarlap kartop egip, tonnalap ónim jınaıtyn Jaınaq, Qoǵaly, Shubar, Araltóbe, taǵy da basqa kórshi aýyldardyń turǵyndaryna kartop saqtaıtyn qoıma aýadaı qajet. Kúzde ónimin qoımalap, kóktem shyǵa satylymǵa shyǵarsa, el alypsatarlarǵa jem bolmaı, eńbeginiń ıgiligin kórer edi.
Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, buryn Jaınaq aýylynda 4 myń tonnaǵa deıin kartop saqtaıtyn qoıma bolypty. Búginde qabyrǵasy qaýsap tur. Ony qalpyna keltirýdi aýyl bıýdjeti kótere almaıdy. Salystyrmaly túrde aıtsaq, jýyrda Memleket basshysy Aqsý qant zaýytyn qalpyna keltirý úshin 12 mlrd teńge memlekettik qoldaý kórsetilgenin aıtty. Jaınaqtaǵy qoımany qalpyna keltirýge sol qarjynyń tamshydaı bir bóligi bólinse, bul mańdaǵy kartop ósirýshilerdiń biraz qıyndyǵy sheshiler edi. Kartop sharýashylyǵyna osyǵan deıin demeýqarjy bólinbegeni de jurttyń yntasyn basyp tastaǵan. Eger kartop ósirýshilerge memlekettik qoldaý durystalsa, otandyq ónimdi órkendetip, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de septespek.
Jalpy, bıyl Jetisý oblysy boıynsha 11,8 myń gektarǵa kartop sebilip, 245,9 myń tonna ónim alyndy. Ortasha ónimdilik gektaryna 211,8 sentnerdi qurap otyr.
Jetisý oblysy