Jaqsylar men jaısańdar jarasymy

Tashkent shahary sonaý 20-30-jyldary qazaq zııalylary men memleket qaıratkerleri bilim tergen, tálim alǵan, ult múddesi úshin uıysa jumys istegen qalasy ǵoı. Ult zııalylary Ortalyq Azııa ýnıversıtetinde (SAGÝ) dáris berip, qyzmet atqarǵanyn búgingi jastardyń biri bilse, biri bilmeıdi. Tashkent Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń irgesin qalap, alǵashqy rektorlary bolǵan da qazaqtyń belgili qoǵam jáne memleket qaıratkerleri Temirbek Júrgenov (1926) pen Smaǵul Sádýaqasov (1928) sekildi alyp tulǵalar ekenin endi bilim júrmiz. Bul qala – áıgili Muhtar Áýezov, aqıyq aqyn Sáken Seı­fýl­lın, Maǵjan Juma­baev­tyń tabany tıgen, saǵy­nysh­tyń sazdy jyrshysy, «Bir toıyn» atap óte almaı ketken aqyn Tólegen Aıbergenov dáris tyńdap, ádebıet úıirmesinde alǵashqy qarlyǵash jyrlaryn oqyǵan shahar... Kóne Tashkenttiń shyǵystyq baı áde­­­bı muralarynyń ýyzyna jaryǵan, qazaq ádebıetine de qatysty jádigerlerge baı «Naýaıy» kitaphanasynan talaı qazaq ba­lasynyń qatarynda biz de shama-shar­qy­­­myzsha sýsyndap qatarǵa qosylyp edik. Ustazdar týraly aıtqanda, Tash­kent shaharyndaǵy muǵalimder daıyndaıtyn ordada ár jyldary dáris oqyǵan Maqash Bekbergenov, Nıetolla Bazarbaev, Turap Aı­darov, Ádil Qudaıbergenov, Seı­dýaly Tileýqulov, Qydyráli Sat­tarov, Qaldybek Seıdanov, Meıir­bek Orazov, Qurbanbek Qosanbaev sekildi muǵalimder eriksiz esińe oralady. Solardyń ishinde Nıetolla Bazarbaev – Nızamı atyndaǵy Tashkent memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda uzaq jyl ustazdyq etken, kóp jyldar atalǵan fakýl­tettiń dekany bolǵan fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ózbek jerindegi bilim ordasynda qazaq tili men ádebıetiniń kafed­rasyn ashyp, ómiriniń sońyna deıin (1980) meńgerýshi qyzmetin atqarǵan taǵylymdy ustaz bolatyn. Ol kisiniń tula boıy zııalylyq pen qarapaıymdylyqqa, ǵajap meıirimdilik pen paıymdy para­satqa toly edi. Sabaǵynda sabyrly qalpynan bir tanbaı, óz páninen tys qazaq tili men tarıhy­nyń ótkeni men keleshegine qatysty oılaryn ortaǵa salyp, stýdentterdiń de pikirlerimen sanasyp otyratyn.­ «Kórgendi kisi kórgenin aıtar, kórgensiz kisi bergenin aıtar» degendeı, ásirese, qazaq zııalylary men mem­­­­leket qaıratkerleriniń izi qalǵan, shy­ǵar­malaryn jazyp, ulttyq múdde jónindegi alǵashqy maqalalaryn jarııa­la­ǵan kezeńderdi náshine keltire áńgi­­melegende, qulaqtyń quryshyn qandy­ratyn. Arakidik bolsa da Tashkent qalasyna arnaıy at basyn buratyn kórnekti jazýshy, qara sózdiń has sheberi, ulylyq sımvolyndaı bolǵan Muhtar Áýezovti soǵys jyldary, odan keıingi 50-jyldary kútip alyp, kezdesýler uıymdastyryp, úıinde qonaq etkeni, Almatyǵa shyǵaryp salǵany týraly aıtqanda, ańyz tyńdaǵandaı aýzymyz ashylyp otyratyn. «Abaı jolynyń» jazylý tarıhy men jaryqqa shyǵý qarsańyndaǵy taǵdyr-talaıy men jolynda kezdesken kedergiler jóninde Muhańnyń óz aýzynan estigen áńgimelerin baıandaǵanda, tańdanbaǵan stýdent qalmaıtyn. Uly shyǵarmanyń da joly aýyr bolǵanyn ol kezde kim baǵamdaǵan. Sol ótken ǵasyrdyń ­50-jyldary shyqqan «Aqyn aǵa» kitabyndaǵy uly Muhańnyń qoltańbasyn aǵaǵa syılaǵan kitabynan kórip, qolǵa ustaǵanbyz. 1960 jyly qazaqtyń birtýar uly, dańqty áskerbasy Baýyr­jan Mo­mysh­ulymen ıns­tıtýt túlekterin kezdestirýdi uıym­das­tyryp, basy-qasynda júrgen de Nıetolla aǵaı eken. Baýkeńniń ja­ý­yn­gerlik ataǵy men dańqy búkil Keńes Odaǵynan asyp, onyń soǵys taktıkasy men ádis, aıla-tásili jer jahanǵa tarap jatqan kez. Dıdarlasýda ózbek aǵaıyndar Baýkeńniń basyna ala taqııasyn kıgizip, ústine ulttyq shapanyn jaýyp, laıyqty qurmet kórsetedi. Is-sharanyń ótilý barysyna rıza bolǵan Baýkeń Ortalyq Azııa respýb­lıkalarynan barǵan sar­bazdardyń júrek jutqan er­likteri jóninde aıta kelip, onyń ishinde qazaq soldattarynyń maıdandaǵy qaıtpas qaısarlyǵy, otanshyldyq rýhty joǵaltpaǵan batyldyǵy men adamgershilik qa­sıetteri týraly tebirene áńgi­melep: «Kók súńgili, bórili baıraq­ty, Er Túriktiń urpaqtary! Sender nashar oqyp, teris tárbıemen qazaqtyń atyna kir keltirmeýleriń kerek! – dep sózin aıaqtaǵanda zal dúrkireı qol soǵyp, ulttyq batyrymyzǵa oryndarynan turyp qoshemet kórsetti», – dep eske alatyn Nıetolla aǵaı. Nıetolla aǵaı kıeli Túrkistan topy­raǵynan bolǵanmen, bilim qýyp Tashkent pedýchılıshesin (1934), Tashkent pedınstıtýtyn (1942), sol oqý ornynyń aspırantýrasyn (1948) támamdaıdy da, ózi bilim alǵan ordada ustazdyq qyzmetin jalǵastyrady. Bala tárbıeleýdegi barlyq sanaly ǵumyry Tashkent pedagogıkalyq ınstıtýtymen tikeleı baılanysty bolsa da, ǵylym men ónerdiń ordasy – Alma­ty­­­­men de únemi tyǵyz qarym-qatynas jasap turǵan. О́zge elde júrgen baýyrlaryn ult ulylarymen dıdarlastyrýǵa, jastar­dyń bilimdi bolýyna, tilin umytpaı, jańǵyrtyp júrýge ólsheýsiz úles qosqan ustaz týraly oı-baılamdarymdy ortaǵa saldym. Maqalaǵa arqaý bolǵan 1944 jáne 1960 jylǵy sýretter Nıetolla aǵanyń Astanada turatyn Sáýle degen qyzynyń jeke arhıvinen alynǵanyn eske sala ketsem deımin

Sýrette soldan ońǵa qaraı otyrǵandar: Nıetolla Bazar­ba­ev, Muhtar Áýezov Tash­kent­te­gi pedagogıkalyq ınstıtýttyń mu­ǵalimderi arasynda (1944 jyl).

Baýyrjan Momyshuly, N. Bazarbaev. 

Urǵalı RAHAEV, Qazaqstannyń bilim berý isiniń úzdigi. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdany, Jigirgen aýyly.