Qajyǵalı – halyqtyń azamaty

Qajekeń týraly sóz bolǵanda, biz birge ótken jastyq shaǵymyzdy eske almaı otyra almaımyz. Ýnıversıtetke emtıhan tapsyryp júrgen kezimizde taldyrmash, boıshańdaý ádemi jigit óziniń aqjarqyn, ashyq minezimen kózge túsip júrdi. Bul – Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynan kelgen bozbala Qajyǵalı edi. Oqýǵa túskennen keıin, qalaı dostasyp ketkenimizdi ózimiz de baıqamaı qalǵan sekildimiz. Áńgimemiz kóbine ádebıet, tarıh, ult máselesi jaıynda. Bárimiz de romantık edik. Aldymyzda ataq-dańqqa bólengen qyzyǵy mol tamasha dáýren kútip turǵandaı kórinetin. Júrgen jerimiz ý da shý, aıtys-tartys, armanshyl jas adam qalaı ómir súrse, biz de solaı ómir súrdik. Qajyǵalı zerek edi. Ishimizde ýnıversıtetti qyzyl dıp­lommen bitirgen – sol ǵana.

Qajyǵalıdyń tyrnaqaldy týyndylarynyń ishinde tamasha áńgimeleri boldy. Biraq sol synshylar tarapynan eske­ril­megen sekildi kóremin. Máse­len, umytpasam, «О́mir» atty áńgi­mesiniń tiline, oıynyń tereńdigine tańǵalǵanym áli esimde.

Ádebı qaýymǵa keńirek tanylyp, áńgime bolǵan alǵashqy shyǵarmasy «Eski dostar» atty povesi bolar.

Jaryq dúnıege kelgen adam balasynyń ósip órkendep, aqyly artyp, kúsh-qýaty kemeldenip, jańa bilimmen, jańa tájirıbemen tolyǵa túsetini belgili. Biraq ómir óte kúrdeli. Aýyr synnyń qys­paǵynda adam óziniń boıyndaǵy jaqsy qasıetterdi joǵaltatyn kezderi de bolady. Eń birinshi joǵaltatyny – tazalyq.

Bárimiz de ómirge sábı sanamen keldik. Ádildik, tazalyq, meıirim, adaldyq tirshiliktiń tiregindeı kórindi. Biraq ómir biz oılaǵandaı bola bermeıdi eken. Ádildik pen tazalyqty basty qundylyq dep eseptemeıtin, ótirikpen kún kóretin, ózimshil alaıaqtardyń qýlyǵy men qulqyndary ústemdik quratynyn kórip te, bilip te júrmiz. Olar biz jek kórgennen joq bolyp ketpeıdi. Sonda ne isteý kerek? Ishteı kúızelip, óz boıymyzdaǵy tazalyqty ǵana janymyzǵa medeý tutyp otyra beremiz be, álde sol tazalyqty ózgelerdiń de moıyndaýy úshin amalyn taýyp kúresýimiz kerek pe?

Onyń syrtynda adamnyń óz ishindegi qaıshylyqty qaıda qoıamyz?

«Mahabbat pen ǵadaýat

maıdandasqan

Meniń qaıran júregim muz bolmaı ma»,

– dep Abaı jaryqtyq nege kúızeldi?

Adamnyń júreginiń kirleýi, jol­dan taıýy – áý bastan mań­daıy­na jazylǵan talany ma, álde rýhanı álsizdikten týatyn jeńilis pe?

Qalaı bolǵanda da, ádildik úshin, tazalyq úshin kúresý kerek, ózge­lermen de, ózińmen de, basqa amal joq.

Povestiń basty keıipkerin de, odan keıin oqyrmandy da osyndaı oılar mazalaıdy. Sebebi bul bizdiń ómirimizde jıi kezdesetin qubylystar. Shyǵarmanyń qundy­lyǵy da osynda.

Qajyǵalı álemdik ádebıetten mol sýsyndaǵan, saýatty da, máde­nıtetti jazýshy. Kópsózdilik joq, stıli meılinshe taza, qarapaıym oqıǵalardyń ózinen áleýmettik konsepsııalardy jasaı biledi.

Búginde onyń shyǵarmashy­lyǵyn zerdeleı otyryp, basty týyndysy ne degen suraqqa, Syrym batyr týraly jazylǵan «Tar kezeń» romany dep aıta alamyz.

Qajekeń ózi de basty shyǵar­masy bolatynyn sezip, bul tarıhı romanǵa búkil ómirin arnaǵan sekildi edi. О́te kóp zerttedi, asa úlken jaýapkershilikpen jazdy. Shyǵarmanyń kompozısııa­syna, oqıǵalardyń órbýine, obraz­dardyń shynaıylyǵyna, tiliniń kórkemdigine eshqandaı daý joq. Meniń bir ǵana kúmán keltirgen jerim boldy. Ol – romannyń Syrym kóterilisiniń jeńisimen aıaqtalýy edi.

Ádette halyq kóterilisiniń mashyǵy mol, muzdaı qarýlanǵan áserge tótep bere almaıtyny, tipti jeńiske jetse de, ol ýaqytsha ǵana nárse bolýy múmkin ekeni moıyndalǵan shyndyq dep aıtýǵa bolar edi. Osy pikirimdi kezinde ózine de aıttym.

Biraq túptiń túbinde halyqtyń da jeńiske jete alatynyn joqqa shyǵara almaımyz ǵoı. Bir kezdegi monarhııalyq bılep-tósteýdiń qursaýynda bolǵan Eýropa elde­riniń uzaqqa sozylǵan bılik úshin kúreste aqyry jeńiske jetip, demo­kratııalyq júıedegi memleket ornatqany belgili. Onyń syrtynda búgingi XXI ǵasyrda halyq beıbit sherýge shyǵyp ta, bılik basyndaǵylardy qyzmetinen ketýge májbúr etip jatqanyn da bile­miz. Ol úshin halyq quldyq sanadan arylyp, óziniń boıyndaǵy uly kúshke senýi kerek. Osyndaı azat sana qalyptasqan kezde ǵana ult óz taǵdyryna ózi ıe bola alady.

Osy turǵydan kelgende Qa­jekeńniń halyq kóterilisiniń jeńisin basty konsepsııa etip alýy búgingi zamanmen ushtasyp jatqan ózekti ıdeıa ekenine kózim jetip, alǵashqy pikirimdi qaıtyp aldym.

Bizdegi qaısybir tarıhı shyǵar­malardyń bir kemshiligi – búgingi zamanmen úndese almaı jatatyny. Tarıhty jasaý ádebıettiń basty mindeti bolyp eseptelmese de, bizdiń tarıhı, saıası, áleýmettik jaǵdaıymyzǵa baılanysty osyndaı taqyryp paıda boldy. Ony halyq qajet etti. Kóp jaǵdaıda shyǵarmanyń qundylyǵy tarıhı derekterden aýytqymaýymen ólshendi.

Alaıda kórkem ádebıettiń basty mindeti – tarıhqa, búgin­gi zamanǵa, qoǵam ómirine adamger­shilik turǵysynan baǵa berip, jaqsylyq pen jamandyqtyń ara­jigin ajyratý arqyly kisilik qundylyqtardyń qalyptasýyna yqpal jasaý. Sol sebepti adamnyń jan dúnıesin, minez-qulqyn, taǵdyrlar qaqtyǵysyn sýretteý arqyly ómir fılosofııasyna úńilý mańyzdyraq. Tarıhı taqyrypqa qalam terbegen Shekspırdiń de ustanymy osy tóńirekte boldy dep aıta alamyz.

Sondyqtan Qajyǵalıdyń «Tar kezeń» romanyndaǵy halyqtyń boıyndaǵy kúshti oıatý, jigerin janý, senimin arttyrý ıdeıasyna baǵyttalǵan batyl konsepsııasy bar ýaqytta da óziniń ózektiligin joımaıdy dep senemiz.

Qalamgerdiń 20 jyldyq eńbegi zaıa ketken joq. Birden baǵalanyp, Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy.

Budan keıin onyń ekinshi tynysy ashylǵandaı bolyp edi. Zaman aýysqan kezde adamdardyń ómir súrý mashyǵy da ózgeredi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jylda­rynda bolǵan turmystaǵy qıyn­shylyq barshamyzǵa málim. О́ziniń mamandyǵyn tastap, kún kórý úshin saýda-sattyqpen aınalysyp ketkender de az bolǵan joq. Mun­daı kezder – adamshylyqqa syn. Qoǵamnyń bet perdesi ashylady.

Qajekeńniń osy taqyrypqa jazǵan «Qaradóń» atty áńgimesi bar. Keńsher tarap, eldiń bári jumyssyz qalǵan kezde azǵantaı ýaqyt mal urlap jan baqqan Qara­dóń endi sol betke tańba bol­ǵan kásibinen qutylǵysy keledi. Burynda da osyndaı kásibi bolǵan sekildi, biraq ol jastyqtyń je­ligi shyǵar. Endi qartaıǵanda qara­bet bolyp qashanǵy júredi. Onyń ústine urlyǵy ashylyp, jaýapqa tartyldy. Biraq osy endi sońǵysy bolsyn dep, jazasyna da, basqasyna da tózip otyr. Aqyry jaǵdaı basqasha bolyp shyqty. Muny jergilikti basshylar sottaýdyń ornyna ózde­rine jaldamaly ury jasap paıdalanǵysy keledi. Eń aýyry osy boldy. Qaradóń elden qashyp áreń qutylady.

«Shegebaı» atty áńgimesinde óziniń bastyǵynan qorlyq kórgen shopyr jigittiń, basqa amaly bol­ma­ǵan­nan keıin, bastyǵynyń qorazyn óziniń qorazyna talatyp, ósh alǵandaı bolatyn shalaǵaı áreketi oqyrman kóńilinde rıza­shy­lyq sezimin týdyra almas. Biraq bul da kúres. Narazylyq usta­nymynan bas tartpaý. Kishken­taı adamnyń taǵdyry. Aınalyp kelgende, adam taǵdyry – qoǵam taǵdyry.

Jazýshy eń aldymen adam ba­lasy. Onyń jeke basy, kisilik kelbeti, minez-qulqy, ózgelermen qarym-qatynasy oqyrman tarapynan qyzyǵýshylyq týdyrmaı turmaıdy.

Qajekeń aqkóńil, aqjarqyn, ósek-ǵaıbatpen sharýasy joq, meılinshe taza jigit edi. Stýdent kezden bir atanyń balasyndaı emen-jarqyn erjettik. Shahmat, bılıard, kartadan preferans oınaıtyn. Jáne bárinde de janyn salyp, berilip oınaıtyn. Shahmat oınap otyrǵanda, fıgýralardyń birine qolyń tıip ketse, «boldy, qo­lyń tıdi, endi sony júresiń» dep bále qylatyn kezderi de joq emes. Ańǵa shyqqandy, balyq aýla­ǵan­dy jaqsy kóredi. At jarys de­se ishken asyn jerge qoıatyn. Báı­ge attaryn qadaǵalap júretin. Dom­byrany jaqsy kóretin, áp-áde­mi tartatyn. Sezimtal, ásershil edi.

Birge óstik, birge qalyptasyp eseıdik, endi birge qartaıdyq dep aıta alamyz. Qataryń barda, adam qartaıǵanyn da sezbeıdi. Sol ázil, sol qaljyń, baıaǵy jas kezińnen shyqpaǵandaı bolyp júre beresiń.

Qajyǵalı, Qoıshyǵara úsheýmiz aptasyna bir ret «Zodıak» klýbyna baryp bılıard oınaıtynbyz. Úsheýmizdiń de qulaǵymyzdyń múkisi bar, bir birimizben aıǵaılap sóılesemiz. Keıde zaldaǵy jas jigitterdiń biri «aǵaı, aqyrynyraq sóıleseńizdershi» dep eskertý jasasa, Qoıshekeń «meniń jasyma kelgende sen budan da qatty sóıleısiń» dep únin óshirip tastaıdy. Áıtse de, jigitter syrtymyzdan bile me, qatty syılaıdy.

Birde bılıardqa borandy kú­ni kelgenbiz. Meniń báıbishem «Bo­randy kúni ıt pen shal quty­ra­dy» dep maqal shyǵarsyn. So­dan keıin úsheýmiz «taǵy sózge qala­myz, osy borandy kúni kelmeı-aq qoıaıyq­shy» dep keliskendeı boldyq.

Osyndaı baqytty kúnderdiń birinde Qajekeńnen aıyryldyq. Baqytty kúnder Qajekeńmen birge ketkendeı boldy. Endi sol bir kóńildi kezeńdi dosymyzdy eske alyp otyryp kóz aldymyzǵa eles­tetkendeı bolamyz.

Qajyǵalıdyń dúnıeden ozǵa­­nyna bir jyl ótti. Onyń shyǵar­malary ózge tilderge aýdarylyp, zertteý maqalalar jazylyp, týǵan jerinde mektep, kóshe attary berilip, 80 jyldyǵyna oraı eske alý sharalary ótip jatyr.

Qajekeń bizdiń ǵana dosymyz emes, halyqtyń azamaty. Halqy súıgen jan halyqtyń jadynda máńgi ómir súrmek. Qajekeń ólgen joq. Onyń ekinshi ómiri bastaldy.

Tólen ÁBDIK,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty