Aıymdar amanatyna adaldyq

Sóz óneriniń tynysyn tynym­syz izdenisimen, talmas eńbekqor­ly­ǵymen keńeıtip kele jatqan Shár­­baný Qonaqbaıqyzy qazaq jýr­nalıstıkasy men kórkem proza­­sy salasyna az eńbek sińirgen joq.

Shárbaný Beısenova – Shyǵys Qa­zaq­stan oblysyna qarasty Ulan aý­danynyń túlegi. Qazaq til biliminiń qara nary Sársen Aman­jolov, qazaqtyń qaharman ulda­ry Tólegen Toqtarov pen Qasym Qaısenov, ádebıettanýdyń kórnekti ókili Zákı Ahmetov dúnıe­ge kelgen topyraqta Shárbanýdaı qalamger qyzdyń da kindigi kesil­gen. Eńbek jolyn jýrnalıst retinde bastap, óz jazbalarynda áý bastan-aq názik jandy áıel taǵdyryn qaýzaǵan qalamgerdiń kórkem proza janryndaǵy týyndylary da ádebıetshi qaýymnyń nazaryn birden aýdardy.

Eńbek jolyn respýblıkalyq «Máde­nıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat») jýrnalynda bastap, «Qazaqstan áıel­deri» jýrnalynda adamgershilik tárbıe bóliminiń meńgerýshisi bolyp uzaq jyldar qyzmet etti. 1998-2005 jyldar aralyǵynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginde baspa isi departamentiniń bas mamany, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń «Kitap álemi» qosymshasynyń redaktory qyzmetin atqaryp, memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptardy nasıhattaý salasynda da belsendi jumys atqardy.

Shárbaný Beısenova kórkem aýdarma salasynda da óz talantyn tanytqan jazýshy. Ol «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha álem ádebıeti úlgileriniń qazaq tiline aýdarylýyna atsalysty. Latyn-amerıkalyq jazýshy Jorj Amadýdyń «Qum jaǵalaýdyń kapıtandary» romanyn, nemis jazýshysy ári dramatýrgi Volv­gang Borherttiń «Jabyq esik aldyndaǵy jalǵyz» atty pesasy men «Nysanaǵa tigilgen bastar», «Osy seısenbide», «As úıdegi saǵat», «Jibektiń qıyǵy», t.b kóptegen áńgimesin, armıan, latysh, eston, ázerbaıjan, ýkraın qalamgerleriniń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdardy.

Kórkem proza men jýrnalıs­tıka júgin qatar arqalaǵan jal­ǵyz ózi bolmasa da osy bir eki salanyń salmaǵyn barynsha te­reń sezinip, salıqaly sabyr, para­satty paıymmen kóterip kele jatqan jazýshynyń týabit­ti qabiletine izdenimpazdyǵy, eńbek­qorlyǵy qosylyp, qazaq ádebıetiniń keregesin áıel-ana, áıel-qaıratker, áıel-ámirshi, áıel-jar obrazdarymen keńeıtti.

Sh.Beısenovanyń ult tarıhyn­daǵy qaıratker arýlar týraly kórkem baıandarynyń bastaýyn­da turǵan «Súzgeniń sońǵy kúnderi» (ekinshi ataýy «Súzge-dastan») atty hıkaıat. Povestiń basty keıip­keri – Súzge hanym.

Súzge hanym kim edi? Onyń esimi ne sebepti el jadynda saq­talyp qaldy? Jazýshy bul saýaldyń jaýabyn tarıhı shyn­dyqty kórkem keńistikte jańǵyrta otyryp berýdi maqsat etedi. Súzge – ult azattyǵy jolynda qurban bolǵan qaısar da parasatty arý. Súzge hanym jaıly sóz onyń qudaı qosqan qosaǵy, Sibir hany Kóshimniń taǵdyrymen tikeleı baılanysty. Olaı deıtinimiz, Súz­geni sol ýaqyt túsinigine qara­ma-qaıshy, musylmandyqqa jat áreketke barýǵa, ıaǵnı ózin ózi mert qylýǵa májbúrlegen jaıt Kóshim­niń Reseı patshalyǵy otarshy­larynan jeńilýi sebepti oryn alǵan edi.

HVI ǵasyrda Altyn Orda mem­leketi ydyraǵannan keıin Sibir­diń ońtústik jáne qazirgi Qa­zaqstan aımaǵynyń Soltústik aýdandarynyń jerin qamtı Esil, Ertis, Tobyl ózenderiniń arasyn erkin jaılap, qulashyn keń jaıǵan Sibir handyǵy qurylǵany tarıhtan belgili. Ony Shyńǵystyń qaharman uly Joshynyń urpaǵy – aıbary men ataǵy alysqa jetken Kóshim han bılegen.

Sibir handyǵynyń ortalyǵy – búgingi Tobyl qalasyna jaqyn Tobyl ózeniniń Ertiske quıar saǵa­syna ornalasqan Esker qalasy. Ol eski (baıyrǵy jurt) jer degen uǵymdy bildirse kerek. Bul qalanyń kóne jurtynyń bir jaǵy áli kúnge saqtalǵan desedi. Ekinshi jartysyn aryndy, asaý Ertistiń sýy shaıyp, alyp ketken sııaqty. Qalanyń saqtalǵan bóligindegi kóne tas qabyrǵalardyń bekem­diginen, kóne jurtty qorshaı tereń qazylǵan orlar men turǵyzylǵan qorǵandardan Sibir handyǵynyń óz zamanynda kúshti memleket bolǵany baıqalady. Al onyń ortalyǵy bolǵan Esker qalasy búkil Sibirdiń mádenı-saýda orta­lyǵy sanalǵany anyq.

О́z zamanynda qalyptasqan úrdispen Kóshim han da kóp áıel alǵan adam. Ony orys jylnama­shylary da jazyp ketken. On jeti uly, on shaqty qyzy, kópte­gen nemere-shóberesi bolǵan. Áıelderiniń arasynda qazaqtan basqa, tatar, noǵaı, ózbek, qalmaq, bashqurt, hanty qyzdary da bar eken. Kóshim hannyń basqa áıel­deri týraly derek joqtyń qasy. Tek Súzge hanymǵa baılanysty ańyz el aýzynda áli kúnge deıin saqtalǵan. Shárbaný Beısenovanyń «Súzgeniń sońǵy kúnderi» hıkaıatyna arqaý bolǵan el aýzynda saqtalyp, jadymyzda jattalyp kelgen sol ańyzdyń oqıǵasy.

Súzge Esil boıynda ǵumyr keshken qazaq sultandarynyń biriniń qyzy eken. Kóshim hanǵa aqylymen, parasatymen syıly bolǵan jas hanym óz qalaýymen úlken ordadan bólek turýǵa hannan mursat alady. Sóıtip, búgingi Tobyl qalasynan bes-alty shaqyrym jerde Ertis ózeniniń kilt burylys ıiriminde bir bıik shoqy basyna ózine arnap jaı saldyrady. Basynda shaǵyn qorǵan bolyp salynǵanymen, ol ulǵaıa kele qalaǵa aınalady. Osy kóne qala orny áli kúnge deıin saqtalǵan. Ony jergilikti jurt «Súzge-tura» dep ataıdy. «Tura» sózi kóne maǵynada kent, shahar degen uǵymdy bildiredi. «Turaq» degen ózimizge túsinikti sózdiń bir qoldanysy erterekte osylaı bolǵan bolar... Sol ara­da kezinde Súzge hanymnyń qalasy qonys tepken. Qala ózen­niń kilt burylysyna taıaý orna­las­qandyqtan, eki jaǵynan da bıik jarqabaqty Ertiske tirelip turǵan. Qalǵan eki jaǵynan tereń or qazylyp, qorshalǵan. Qorǵan osylaı jan-jaǵynan qorshalyp, munaralaryna berik saqshy qoıy­lady. Qala ortalyǵyndaǵy hanymnyń qamaly jumaqtan bir kem emes delinedi ańyz-jyrlarda. Bizge jetken ańyzda han men jas hanymnyń beıbit ómiri jaıly emes, Sibir handyǵy qulaǵan kezdegi Súzge hanymnyń áreketi men taǵdyr talaıy týraly syr shertiler edi... Mine, jazýshy qalamynan týǵan kórkem baıanǵa osy oqıǵa jelisi arqaý bolǵan. Tereń psıhologızm men názik lırızm sheber úndesken bul hıkaıattyń sahna men kıno ónerine suranyp turǵan dúnıe ekenin aıta ketken jón bolar.

Tarıh qoınaýynan syr izdep, el basyna kún týǵan syn saǵatta óz basyn qaterge tikken aıaýly arýlardyń taǵy bireýi ári biregeıi – Súıinbıke-hanbıke.

Qalamger Beısenova qazaq handyǵynyń ydyrap, ózge elge bodan bolýynyń basy saıyn dalany erkin jaılaǵan babalarymyzdy eki qabyrǵadan qysyp, qyspaqqa túsirgen bas­qynshylardyń Qazan handyǵy men Sibir handyǵynyń qulatýy dep biledi. Qazaq handy­ǵyna kóz alartqan qara nıetke bul eki handyq úlken kedergi edi. Osy eki úlken handyqtyń qulaýy basqynshylardyń qazaq dalasyna kirýine jol ashty...

Kóshim han bılegen Sibir han­dyǵynda Súzge syndy kúres­ker arý sheıit bolsa, Qazan han­dy­ǵynyń bıligin jaýǵa bermeý úshin aıanbaı kúresken Súıinbıke arý da sheıit ketti. Áý bastan shyǵarmashylyǵynyń altyn ózegine áıel taǵdyryn arqaý et­ken jazýshy sol qaharman arý­lardyń kórkem ári derekti beınesin urpaqpen qaýyshtyrýdy óziniń mindeti dep túsindi. Sóıtip, Súzgeniń kórkem beınesin somdasa, Súıinbıkeniń tarıhı-derekti tulǵasyn qazaq oqyrmanynyń sanasynda qalyptastyrdy. Súıinbıke men Súzgeni «azattyqtyń alǵashqy qurbandary» dep baǵalap, olardyń isin búgingi urpaqqa úlgi etti.

2012 jyldyń qyrkúıek aıyn­da Shárbaný apaıymyzdyń bas­taýymen Qazan qalasyna sapar shektik. Maqsat – qalyńdyq bolyp uzatylyp baryp, keıin qadir tutar hanbıkesine aınalǵan Súıinbıkedeı qaısar arýdyń eli men jerin kórý, rýhyna taǵ­zym etý edi... Qazan tatarlary han­bıkeleriniń rýhyna áli kúnge táý etedi, erteginiń erekshe keıipkerindeı qasterleıdi. Tipti izdeýshi bolyp barǵan bizden «qyzǵanyp» ta qalǵandary bar... «Aý, uzatylyp kelgen bizdiń qyz. Ata soıy áıgili Edige degen er edi», dep ýáj aıtqan Shár­baný apaıymyzǵa keliskileri kel­meı biraz burtańdady. Bul – Súıinbıkedeı súıikti arýǵa de­gen tutastaı bir eldiń sheksiz súıis­penshiligi edi... Osy saparda Shárbaný apaı tatardyń belgili jazýshysy, Súıinbıke týraly roman jazǵan Rabıt Batýllamen kezdesip, suhbat júrgizdi, belgili ǵalym Fatıh Ýrmanchymen júzdesti, arhıvte, kitaphanalarda bolyp, tarıhı málimettermen tanysty. El aýzynda aıtylatyn Súıinbıkeniń báıitteriniń syryna úńildi. «Súıinbıke» jýrnalynyń redaksııasynda bolyp, tatar jurtynyń qaharman arýǵa degen erekshe iltıpatyn kórdi. Súıinbıkeniń ormany bar edi dep, ornyn izdedi. Súıinbıke munarasyna kelip, rýhymen syrlasty... Aq Kremldiń ishinde, Hanbıke munarasynyń irgesindegi qulpytasqa esimderi qashalǵan jeti hannyń rýhyna táý etti. Nátıjesinde «Uly dala arýlary» jobasyn qolǵa alyp, osy serııanyń alǵashqy kitaby «Súıinbıke» dúnıege keldi... Onymen toqtalmady, Astana kósheleriniń birin Súıinbıkeniń atymen ataýdy surap, tıisti oryndarǵa ótinish joldady. Bul ótinishi qoldaý taýyp, Astana qalasyndaǵy Family Village kottedj qalashyǵynyń bir kóshesine Súıinbıke esimi berildi. Kósheniń ashylý saltanatyna Tatarstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Rýstam Mınnıhanov qatysyp, qalamgerge rızashylyǵyn bildirip, gúl shoqtaryn tabys etti...

Shárbaný Beısenovanyń áıel taǵdyryn arqaý etken taǵy bir hıkaıaty – «Bir mahabbat baıany». Bul poveste jazýshy keshegi keńestik saıasattyń qysymyn kórip, qýǵynǵa túsken, sóıtip aýyr da azapty kúnderdi basynan keshirgen otbasynyń taǵdyryn baıan etken. «Halyq jaýy» degen qara tańbany jazyqsyzdan jazyqsyz moınyna ilip, Sibirdiń túkpirine jer aýdarylǵan jarynyń sońynan baryp, janyna demeý bolǵan Marǵýa atty áıeldiń taǵdyr-talaıy sýrettelgen. Eriniń aldyndaǵy jubaılyq paryzyn shynaıy mahabbatymen ótegen qarapaıym áıel-ananyń qaıraty men jigeri, qandaı synaqqa da synbaǵan rýhy qalamger beıneleýinde jan-jaqty tanytylady. Azattyq jolynda sheıit ketken Súıinbıke men Súzge, keńestik júıeniń zobalańyna ushy­raǵan shańyraqtyn shyraq­shysyna aınalǵan Marǵýa – Shár­baný Beısenovanyń qazaq kórkem jáne derekti prozasyna ákel­gen tyń sıpatty kúresker keıipkerler.

Qalamger izdenisi bul aıtqanda­rymyzben shektelip qalǵan joq. «Bozoq arýy» (avtor keıinnen bul poveske «Baný-Sheshek hıkaıaty» degen qosymsha at berdi) baǵzy tarıhymyzben, kóne kúnderdiń bizge jetken kómbesi – arheologııalyq qazba nátıjelerimen baılanys­ty týyndaǵan dúnıe. Saryarqa tósinen oryn tepken Astana tarı­hynyń ejelgi dáýir mádenıetine sabaqtastyǵy talassyz aqıqat. Oǵan dálel – búginde elordamyz orna­lasqan mekende sonaý bir zamandarda boı kótergen Bozoq atty qalanyń tabylǵany.

Kóne Bozoq qalasynyń ornyn taýyp, baıaǵynyń shyndyǵyn topyraqtan arshyp alǵan arheolog ǵalym Kemel Aqyshev. Ǵalym qazba jumystary kezinde tabylǵan áıel adamnyń múrdesin zerttep, bas músinin jasatqan. Oǵan «Injý» degen ádemi at qoıǵan. Ol – ortaǵasyrlyq jaýynger qyz. Kóne dúnıe arýyna ádemilik te jat emes. Múrdeniń bassúıeginiń janynan segiz júz tal injý monshaq tizilgen erekshe úlgidegi sáýkeleniń jurnaǵy tabylǵan. Qazbadan tabylǵan qyz týraly ǵylymı, ádebı ortada túrli zertteý, taldaý, boljamdar órbidi. Sonyń bir parasyn avtor óziniń sýretkerlik qııalymen «Baný-Sheshek hıkaıatyna» ózek etken. Oqıǵa oǵyz dáýirinde ómir súrgen Baný-Sheshek atty arýdyń arheologtiń túsine kirip, óz taǵdyryn baıandaýy arqyly sýretteledi.

Jazýshynyń sońǵy kezde jazylǵan týyndylarynyń biri – «Qyzaı ana» hıkaıaty. Ult tarıhynda eldik, el birligin saqtaý jolynda ter tókken abzal da aqylman analar barshylyq. Solardyń biri – áýlıe Domalaq ananyń perzenti Qyzaı. Qyzaı ana tarıhyn arqaý etken bul hıkaıattyń tarıhı-derek­tik sıpaty basym. El jadyn­da ańyz bolyp saqtalǵan, urpaǵy­na uran bolyp, erekshe qurmetke bólengen, rý atyn ıelengen Qyzaı ananyń eldikti, birlikti saqtaý, urpaǵyna taǵylym berip, ónege úıretýdegi kemeńgerligi atalǵan týyndynyń altyn tinine aınalǵan.

Jazýshynyń ár jyldary «Toıǵa kelgen kelinshek» (Áńgime­ler. Almaty: «Jalyn», 1980), «Top­jarǵan qyzdar» (Derekti proza. Almaty: «Jalyn», 1985), «Sezimtal júrek» (Áńgimeler. Almaty: «Jazýshy», 1988), «Ta­ǵy­lymdy taǵdyrlar» (Derekti proza. Astana: Elorda, 2000), «Mızamshýaq» (Áńgimeler. Almaty: «О́lke, 2006), «Súzgeniń sońǵy kúnderi» (Povest jáne áńgimeler. Almaty: «An-Arys, 2008), «Bir mahabbat baıany» (Povest jáne áńgimeler. Al­maty: «An-Arys, 2009), «Týǵan úıdiń tútini» (Astana: Folıant, 2011) kitaptary jaryq kórdi. Shyǵar­malary túrik, orys tilderine aýdarylyp, bedeldi basylymdardan jaryq kórdi.

Jazýshynyń «Taǵylymdy taǵ­dyrlar» atty derekti prozalar jınaǵyna Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵy berildi. Týysqan túrik elinde Shárbaný qalamynan týǵan kórkem dúnıeler zertteý nysanyna alyndy.

Shárbaný Beısenovanyń bas­tamasymen jáne avtorlyǵymen «Uly dala arýlary» atty joba qolǵa alynyp, osy serııa aıasyn­da «Súıinbıke», «Bozoq arýy», «Urpaǵyna uran bolǵan analar» kitaptary jaryq kórdi. О́ner­pazdyǵymen el jadynda saqtalǵan Sara Tastanbekqyzynyń taǵdyry, shyǵarmashylyǵy týraly «Sara sańlaq» kitabynyń jaryq kórýi de – qajyrly, yqtııatty qalamgerdiń jankeshti eńbeginiń jemisi.

Qatal da qaharly zamanda ǵumyr keship, qaıratkerlik kórset­ken, jaýynan qaımyqpaǵan, eli men erine degen qurmetinen tanbaı qurban bolǵan arý áıelder taǵdyry – jazýshy shyǵarmashylyǵynyń altyn ózegi. О́nerdegi arýlar, ańyzǵa aınalǵan, el birligi jolynda parasaty men meıirimin aıamaı, azamatyna senimdi serik, elge tutqa bolǵan analar týraly talmaı izdenip, olar týraly árbir derekti muqııat zerdelep, búgingi urpaqqa jetkizýde yjdaǵattylyqpen eń­b­ek­tengen qalamgerdi ózin de qazaqtyń aq mańdaıly aıymy dese de bolady.

Sh.Beısenova shyǵarmashylyǵy ádebıet synshylary men zertteý­shileriniń erekshe nazaryna erte ilikti. Kórnekti aqyn Farıza Ońǵarsynova, akademık Serik Qırabaev jazýshy prozasy týraly tushymdy oılar aıtyp, joǵary baǵasyn berdi.

Akademık Serik Qırabaevtyń: «Shárbaný shyǵarmalarynyń kórkemdigi de kóńil toıdyrarlyq. Ondaǵy sýretter men baıandaý quraldary jaqsy jymdasyp, harakter ashýǵa, oqıǵa ótken ortanyń shyndyǵyn tanýǵa múmkindik beredi. Sýretter de jarqyn... Jýrnalıstik qyzmette júrip ómir tanyǵan Shárbanýdyń shyndyqty tereń túsinýi men adamdardy tanýy onyń jazýshylyq qalamyna jel bergeni shyǵarmashylyǵynan anyq baıqalady. Qalamgerge tán baıqaǵyshtyq, qubylysty sýret kúıinde kórý de oǵan kómektesken. Sóıtip, Shárbanýdyń sátti shyǵar­mashylyq eńbegine jol ashqan. Onyń harakterleri de dara, sýret­teıtin oqıǵalary (sıýjet, fabýla) da nanymdy, tili de qunarly, oıly. Aıtary bar, usynar sabaǵy men ǵıbraty da mol. Ony qazaq áıeli tabıǵatynyń jyrshysy deý­ge ábden bolady», degen piki­ri Shárbaný Beısenovanyń shyǵar­mashylyq kelbetin asha túsedi.

О́tken tarıhtan búgingi kúnge deıingi qazaq aıymdarynyń óner­degi, el basqarý isindegi, almaǵaıyp zamandaǵy, soǵys órti lapyldaǵan qan maıdandaǵy kúrdeli de ónegeli taǵdyryn urpaqqa ónege etýdi murat tutqan, sóz óneriniń qadir-qasıetin jan-júregimen túısinip-túsingen, shyǵarmashylyǵymen ádebıetshi qaýymnyń nazaryn aýdaryp, oqyrmanynyń yqylasyna bólengen Shárbaný Beısenova týraly aıtylar sóz, jazylar dúnıe kóp bolmaq.

Sóz sońynda aıryqsha toqta­lyp aıtarymyz – qudaı qos­qan qosaǵy, kórnekti synshy, qaıratker tulǵa Saǵat Áshimbaev­tyń amanatyn urpaqqa tabystaýy. Keńestik júıeniń buǵaýyn úzbekke talpynǵan Jeltoqsan kóterilisiniń shyndyǵy beınelengen taspany kóziniń qarashy­ǵyndaı saqtap, ýaqyty kelgende tıisti adamdardyń qolyna tı­­gizýin qalamgerdiń úlken jaýap­kershilikti, el aldyndaǵy paryzdy tereń túsingen bıik parasaty, eline degen erekshe súıispenshiligi dep bilemiz. О́ziniń bir týyndysyn «Amanat arqalaǵan sapar» dep ataǵan eken. Qalamgerlik jolda arqalaǵan amanatyna qııanat jasamaǵan jazýshy dál osy eńbegi úshin de erekshe qurmetke laıyq.

Janat AIMUHAMBET,

aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory