Sanaýly kúnnen keıin tarıh qoınaýyna enetin 2022 jyl, ókinishke qaraı, qaraly qańtar oqıǵasymen bastaldy. Qazaqstan tarıhyn «Qasiretti qańtarǵa» deıin jáne keıin dep ekige jarǵan bul kúnder memleket bolyp qaıta qalyptasýdyń, ult bolyp qaıta uıysýdyń qasterli mejesin kórsetip berdi. Qańtar qyrǵyny qoǵamdy eseıtti, sanany silkintti. Bárinen buryn bereke-birligimizdiń qadirin túısindik. Biraq, qan tógildi. Jazyqsyz jandar zardap shekti. Qoǵamdaǵy úlken ózgeristiń deni naqaqtan tógilgen qan arqyly keletini tarıhtan belgili. О́kinishtisi, bizge de osy joldan ótýge týra keldi...
О́tken jyldyń basynda bolǵan bul oqıǵa barshamyz úshin synaq qana emes, úlken sabaq boldy. О́ıtkeni qańtar qyrǵyny bizge tynyshtyq pen turaqtylyqtyń, beıbit ómirdiń qadirin túsindirip berdi. Bul kúnderi Qazaq eliniń birligi aýyr synǵa tússe, aýyrtpalyǵyn árqaısymyz júrekpen sezindik. Shyn máninde, jyl basynda biz táýelsizdik alǵaly buryn-sońdy bolmaǵan aýyr synaqpen betpe-bet keldik. Sebebi syn saǵatta eń basty qazynamyz – táýelsizdigimiz talasqa tústi. Jańaózende suıytylǵan gaz baǵasynyń qymbattaýyna qarsy bastalǵan beıbit sherý ózge óńirlerde jalǵasyp, halyqtyq dúmpýge alyp keldi, sońy qandy qańtar oqıǵalaryna ulasty.
Al qańtar oqıǵasynyń eń basty qozǵaýshy kúshi ne? Sebebi qandaı? Qoǵam áli kúnge deıin osy suraqtarǵa jaýap izdeýmen keledi. Qańtar tragedııasy kezinde alańǵa shyqqandardyń arasynda ártúrli top boldy. Olardyń qatarynda taqqa talasqandar da, elden qashqan olıgarhtar da, «bir ózgeristiń basy bolar» degen úmit otyn jaqqan beıbit halyq ta bar. Rasynda, osy kúnderi kópten kútken ózgeristiń sheti kóringen edi. Alaıda tilekshil qalyń qarashanyń úmiti men senimin, arman-tilegin aram pıǵyldylar basqa arnaǵa buryp jiberdi...
Qańtardyń 4-nen 5-ne qaraǵan túni Almatyda bólek ásirese, Qyzylorda, Shymkent, Taraz, Taldyqorǵan, Aqtóbede sherý sońy jappaı tártipsizdikke ulasty. Kúsh qoldanyldy, ǵımarattar qıratylyp, órtke orandy, memlekettiń ǵana emes, qarapaıym halyqtyń jeke múlki tonaldy, joıyldy, úkimet ókilderine qarýly qarsylyq kórsetildi. Ertesi kúni jaǵdaı múlde baqylaýdan shyǵyp ketti, dúkender tonaldy, kóshede turǵan kólikter órteldi. Qalalarda atys beleń aldy. Eldegi osyndaı haosty óz paıdalaryna sheshkisi kelgen, tilenip júrgen toptar boı kórsete bastady. Kánigi qylmyskerler men moraderler, dinı sektanttar tizgindi óz qoldaryna alýǵa talpyndy. Jappaı tártipsizdikti paıdalanyp dúken, iri saýda ortalyqtaryn timiskilep, qolyna túskenin jymqyrǵandar da kezdesti. Áleýmettik máselemen bastalyp, arty saıası problemalardy kótergen jappaı tártipsizdik saldarynan 238 adam qaza tapty, 3 myńnan astam adam túrli dene jaraqatyn aldy. Qaza bolǵandardyń 19-y kúshtik qurylymdar qyzmetkeri. Eń ókinishtisi, qurbandardyń qaraly tiziminde 5 qańtar kúni keshki saǵat 8-der shamasynda anasymen birge azyq-túlik dúkenine bara jatyp oqqa ushqan 12 jasar Sultan Qylyshbek pen kóliktiń ishinde kele jatyp mańdaıyna oq tıip mert bolǵan Aıkórkem Meldehan esimdi qos perishte de bar.
Oqıǵa saldarynan myń jarymnan asa nysan zardap shekti. Memlekettik mekemeler, ákimdikter, quqyq organdarynyń ǵımarattarynan bólek, dúkender, lombardtar, janarmaı quıý stansalary men qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary qıratyldy. Memleketke 100 mlrd teńgeden astam somaǵa zalal keltirilse, onyń ishinde bıznes nysandaryna kelgen shyǵyn 92 mlrd teńgege jetti.
Táýelsizdik synaqqa túsken qańtar qyrǵyny kezinde eń kóp zardap shegip, shyǵynǵa batqan qala – Almaty. Oǵan osy shaharda qırap, tas-talqany shyqqan ǵımarattar dálel. «Qasiretti qańtar» kezinde Almatydaǵy bes birdeı telearnaǵa shabýyl jasalǵany barshaǵa belgili. Eń ókinishtisi, qańtar tragedııasy kezinde ulttyq telejýrnalıstıkanyń qara shańyraǵy sanalatyn «Qazaqstan» telearnasynyń jyldar boıyna jınaǵan muraǵattyq jazbalarynyń baǵa jetpes, túpnusqadaǵy aýdıo-beıne qorynyń biraz bóligi joıylyp ketti.
Qańtar oqıǵasynda quqyq qorǵaý organdary ǵımarattaryna shabýyldar jasalyp, 1 259 tabeldik qarý urlandy, onyń ishinde avtomattar, tapanshalar men granatomettar bar. Qazirgi tańda urlanǵan qarýdyń nebári 481-i tabyldy. Bul barlyq urlanǵan qarýdyń úshten biri ǵana.
Jaqynda Bas prokýratýra qańtar oqıǵasyna qatysty tergeý jumysynyń aıaqtalýǵa jaqyn ekenin málimdedi. Bir jylǵa jýyq ýaqyt ishinde istiń aq-qarasy ajyratylyp, naqty kinálilerdi anyqtaýǵa erekshe mán berildi. Tergeý qorytyndysy boıynsha osy ýaqytqa deıin 1249 adam sottalsa, olardyń deni urlyq jasap, qarý-jaraq tonaýmen aınalysqan, sonymen qatar jappaı tártipsizdikke qatysqan. Al qańtar qyrǵynynyń bel ortasynda júrgen 160 adamǵa bas bostandyǵynan aıyrýdyń naqty merzimi taǵaıyndaldy. Qalǵandaryna jeńil jaza belgilenip otyr.
Esterińizde bolsa, 2 qarashada Prezıdent qańtar oqıǵasyna qatysýshylarǵa raqymshylyq jasaý týraly zańǵa qol qoıdy. Qarasha aıynda zań kúshine engende osy sanattaǵy 1,5 myń adam raqymshylyqqa ilikti. Onyń ishinde sottar 9 tulǵaǵa qatysty qylmystyq isti toqtatyp, 991 sottalýshynyń jaza merzimin qysqartty. Zań qoldanysqa engen sátten beri raqymshylyq aktisin qoldaný arqyly 94 adam qylmystyq jaýaptan bosatyldy. Tártipsizdikti uıymdastyrǵandarǵa, azaptaý, ekstremızm, terrorızm, memleketke opasyzdyq jasaǵandarǵa amnıstııa qoldanylmaıtyny túsinikti. Sondaı-aq Almaty qalasy, Almaty jáne Qyzylorda oblystyq ulttyq qaýipsizdik jáne polısııa departamentteriniń burynǵy basshylaryna qatysty tergeý aıaqtaldy. Azaptaý derekteri boıynsha Almaty men Taldyqorǵan qalalarynda UQK men IIM-niń 29 qyzmetkerine qatysty qylmystyq is aıaqtaldy. Sonyń ishinde 17 is sotqa joldandy.
Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń burynǵy basshysy Kárim Másimov pen komıtettiń ózge basshylaryna qatysty is sotqa joldanǵan. Olar «bılikti basyp alýǵa árekettendi, memleketke opasyzdyq jasady jáne bılikti asyra paıdalandy», dep aıyptalyp otyr. Sondaı-aq burynǵy Qorǵanys mınıstri Murat Bektenovtiń isi de sotta qaralady.
«Beıbit sherý men qaraqshylardyń qandy qylmysynyń arasyn ajyrata bilý kerek». Esterińizde bolsa, bul sózdi Almatyda qoǵam ókilderimen bolǵan kezdesýde Qasym-Jomart Toqaev aıtqan edi. «Qasiretti qańtar» elimiz úshin zor synaq boldy. Qasaqana áreket etken qaraqshylar toby memlekettigimizdiń tuǵyryn shaıqaltýǵa tyrysty, eldegi turaqtylyqtyń tamyryna balta shapqysy keldi. Biz bul jerde bir máseleniń basyn ashyp alýymyz kerek. Beıbit sherýlerdiń sebebi – bir bólek. Al memlekettik tóńkeris jasaǵysy kelgenderdiń maqsaty – múlde basqa», dedi Memleket basshysy.
Bir nárse anyq. Qańtar qasireti qoǵamdyq qundylyqtardy ózgertip, sanamyzǵa túbegeıli tóńkeris jasady. Qoǵamdyq-saıası, áleýmettik keńistigimizde kóptegen máseleni qaıta qaraýǵa túrtki boldy. Ásirese quqyqtyq salada.
Qańtar tragedııasynan keıin eseńgirep, es jıǵan tusta el bıligi bul oqıǵa bizge úlken sabaq bolýǵa tıis ekenin aıtty. Al osy bir jylda ne ózgerdi? Qandy qyrǵynnan qandaı sabaq aldyq? Ras, qańtar oqıǵasynan keıin elimizde kúrdeli saıası reforma júrgizile bastady. Biraq halyq qazir jalǵan uran men popýlızmge emes, naqty is pen sózge ǵana senim artady.
TÚIIN. Qazaqstannyń táýelsizdik tarıhy 1986-nyń yzǵarly jeltoqsanynda dúr silkindi, oıandy. Tamyryna qan júgirdi. Alaıda qanmen kelgen sol táýelsizdigimiz ben tynyshtyǵymyz 2022-niń qandy qańtarynda qatty teńseldi. «Qasiretti qańtar» qyrǵyny áli uzaq jazylmaıtyn jara ekeni anyq. О́ıtkeni qańtar tragedııasy kezinde alańda tógilgen qannyń suraýy bolary anyq.