Bıyl elimizde tamaq, jeńil jáne hımııa ónerkásibi, mashına jasaý, farmasevtıka, munaı óńdeý sekildi salalarda jańa kásiporyndar ashyldy. Ekonomıkanyń naqty sektoryn nyǵaıtý basqa salalarǵa mýltıplıkatıvti áser beretinin eskersek, júzege asyrylǵan jobalar jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne azamattardyń ál-aýqatynyń artýyna arqaý boldy.
О́nerkásiptegi ósim
Jalpyulttyq pýl sheńberinde bıyl quny 2 trln teńge bolatyn 160 joba júzege asyrylyp, 15,7 myń turaqty jumys orny quryldy. Negizgi jobalardyń biri retinde Atyraý oblysynda qýattylyǵy jylyna 500 myń tonna polıpropılen óndiretin zaýytty erekshe atap ótýge bolady. Ol birden atalǵan ónimdi óndiretin álemdik kompanııalardyń úzdik ondyǵyna endi. Saran ındýstrııaly aımaǵynda jyl saıyn 3,5 mln shına shyǵarýǵa qaýqarly alǵashqy otandyq zaýyt jumysyn bastady. Onyń otandyq avtomobıl óndirýshilerdiń qajettilikterin tolyǵymen jabýǵa múmkindigi jetedi dep kútilip otyr. Jobaǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 171 mlrd teńge.
Sondaı-aq Shymkentte «Ońtústik» ındýstrııalyq aımaǵy bazasynda alıýmınıı bankalar men sýsyndarǵa arnalǵan qaqpaq túrlerin shyǵaratyn zaýyt ashyldy. Ol Ortalyq Azııadaǵy eń qýatty zaýyttardyń biri sanalady. Munda jylyna 500 mln dana ónim shyǵarylady jáne ishki qajettilikti 65 paıyzǵa jabady. Shyǵys Qazaqstan oblysynda maı ekstraksııalyq zaýyty (jylyna 300 myń tonna, ónim 100 paıyz eksportqa jiberiledi), Mańǵystaý oblysynda sorǵy shtangalary men mýftalar shyǵaratyn zaýyt (jylyna 650 myń dana ónim shyǵarylady, ishki qajettilikti 78 paıyzǵa jabady) óz jumysyn bastady. Jambyl oblysynda mıneraldy tyńaıtqyshtar óndirisi keńeıtildi (jylyna 1,5 mln tonna). О́ndiris Qazaqstanda atalǵan ónim túrin shyǵarýdy eki ese arttyrýǵa múmkindik beredi.
Jalpy, 2022 jylǵy jańa jobalar barlyǵy jobalanǵan qýattylyǵyna jetken kezde olardyń jıyntyq óndiris kólemi shamamen 1,7 trln teńgeni quraıdy, onyń ishinde eksport 1,1 trln teńge, ımportty almastyrý 0,6 trln teńge.
Sonymen qatar bıyl Elishilik qundylyqty jáne eksportqa baǵdarlanǵan óndiristerdi damytýdyń 2026 jylǵa deıingi baǵdarlamasy qabyldandy. Onyń negizgi maqsaty – ishki naryqty keıinnen eksportqa shyǵarylatyn otandyq óndiristiń básekege qabiletti taýarlarymen qamtamasyz etý. Jalpy, baǵdarlama sheńberinde 761 túrli taýar shyǵarýdy jolǵa qoıý josparlanyp otyr. Bul bolashaqta shıkizattyq emes eksportty shamamen 15 mlrd dollarǵa ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Agrosektordaǵy oń qadam
2022 jyldyń 11 aıynyń qorytyndysy boıynsha aýyl sharýashylyǵy salasy eń joǵary ósý qarqynyn kórsetti: jalpy ónim kólemi 8,5 paıyzǵa ulǵaıyp, 8,8 trln teńgeni qurady.
Bıyl álemdik azyq-túlik naryǵynda qalyptasqan qubylmaly jaǵdaıǵa baılanysty yqtımal táýekelderdi azaıtý úshin kóktemgi egis jáne egin jınaý jumystaryn qarjylandyrý kólemi 2 esege (110 mlrd teńgeden 220 mlrd teńgege deıin) ulǵaıtyldy. Budan bólek Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Jasyl damý» AQ qarajaty esebinen aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń lızıngine taǵy 40 mlrd teńge baǵyttaldy. Bul fermerler úshin aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń qoljetimdiligin edáýir arttyrýǵa múmkindik berdi: 1068 birlik tehnıka, onyń ishinde 188 kombaın men 880 traktor satyp alyndy.
Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde sońǵy 10 jylda bolmaǵan ónim alyndy. Máselen, astyqtyń ortasha ónimdiligi 14,2 sentner/gektar bolyp, býnkerlik salmaqta 22,8 mln tonna astyq bastyryldy, bul ótken jylmen salystyrǵanda 26 paıyzǵa artyq. Jınalǵan astyqtyń 80 paıyzdan astamynyń sapasy joǵary.
Memlekettik qoldaýdyń nátıjesinde 2022 jyly 214 mlrd teńgeni quraıtyn 227 ınvestısııalyq joba paıdalanýǵa berildi. Al jyl sońyna deıin olardyń sanyn 237-ge jetkizý josparlanyp otyr. Memleket menshigine 5,2 mln gektar aýylsharýashylyq ýchaskeleri qaıtaryldy, 2023 jyly taǵy 5 mln gektardy qaıtarý kózdelgen. Sondaı-aq kókónis qoımalaryn salý jáne jańǵyrtý jónindegi keshendi jospar odan ári iske asyryldy. Onyń sheńberinde 2021-2022 jyldary qýaty 201,1 myń tonna bolatyn qoımalar ashyldy.
Aıta keteıik, negizgi azyq-túlik taýarlarymen ózin-ózi tolyq qamtamasyz etý jónindegi ındıkatorlarǵa qol jetkizý úshin osy jyly eldiń Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń 2024 jylǵa deıingi jospary jáne qant salasyn damytýdyń bes jyldyq kezeńge arnalǵan keshendi jospary qabyldandy. Osynyń nátıjesinde respýblıkada azyq-túlik óndirisi 4,2 paıyzǵa, onyń ishinde ósimdik maıy 51 paıyzǵa, qant 46 paıyzǵa, jarma 18 paıyzǵa, balyq (jańa aýlanǵan, salqyndatylǵan jáne muzdatylǵan) 18 paıyzǵa, un 11 paıyzǵa, óńdelgen kúrish 5,5 paıyzǵa, shujyq ónimderi 5,4 paıyzǵa, makaron 4,5 paıyzǵa ósti.
Kólik-logıstıka kórsetkishteri
Qazaqstannyń negizgi ekonomıkalyq artyqshylyqtarynyń biri – kólik-logıstıka áleýetiniń joǵarylyǵy. Ony odan ári damytý úshin 2030 jylǵa deıingi tıisti tujyrymdama ázirlendi. Qujat aıasynda jolaýshylar men júk jetkizý jyldamdyǵyn arttyrý, sıfrlandyrý men zııatkerlik basqarý júıelerin engizý, ekonomıkalyq jaǵynan belsendi ortalyqtar men eldi mekender arasyndaǵy kólik qatynastaryn damytý, halyqaralyq tranzıttik-kólik dálizderiniń, logıstıkalyq termınaldardyń ótkizý qabiletin arttyrý jónindegi sharalar qarastyrylǵan.
Kúzde uzyndyǵy 836 shaqyrym Dostyq – Moıynty temirjol ýchaskesiniń ekinshi torabynyń qurylysy bastaldy. Bul – temirjol ınfraqurylymy salasyndaǵy eń iri joba. Budan basqa birqatar joba ázirlenip jatyr: Darbaza – Maqtaaral (106 shaqyrym, 2024-2025 jyldar), Baqty – Aıagóz (270 shaqyrym, 2024-2025 jyldar), Almaty aınalmaly joly (73 shaqyrym, 2023-2024 jyldar).
Iri ınfraqurylymdyq bastamalarmen qatar magıstraldyq temirjol jelisin jáne kirme joldardy jańǵyrtý boıynsha jospar jasaldy. Aldaǵy úsh jylda 2 myń shaqyrymnan astam temirjolǵa kúrdeli jóndeý júrgizý josparlanyp otyr.
Halyqaralyq kólik baǵyttaryn damytý sheńberinde Qazaqstan Ázerbaıjan, Túrkııa jáne Grýzııa elderimen 2022-2027 jyldarǵa arnalǵan «tar» dálizderdi sınhrondy joıý jáne Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn nyǵaıtý jónindegi birlesken Jol kartasyna qol qoıdy. Bul turǵyda memleket Aqtaý jáne Quryq porttarynyń ótkizý qabiletin arttyrýdy, «konteınerlik hab» salýdy, sondaı-aq saýda flotyn 10 jańa parommen tolyqtyrýdy josparlap otyr. Osyǵan uqsas is-sharalar basqa qol qoıýshy elder tarapynan qabyldanady dep kútilýde.
Sonymen qatar Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Qazaqstan temirjolyn» ulttyq kólik-logıstıkalyq kompanııaǵa transformasııalaý úderisi bastaldy. Qazirgi tańda «Qazaqstan temirjoly» janynan quzyrettilik ortalyǵy quryldy, onyń negizgi mindeti – jańa logıstıkalyq ónimderdi uıymdastyrý jáne tranzıttik júk aǵyndaryn transqazaqstandyq baǵyttarǵa qaıta baǵdarlaý.
Jol qurylysynyń sapasyn arttyrý maqsatynda Qazaqstannyń klımattyq jaǵdaılaryna saı keletin ozyq tehnologııalar men jańa otandyq materıaldardy engizýge baǵyttalǵan avtojol salasyn reformalaý boıynsha jumystar qolǵa alyndy. Qoldanystaǵy avtojol jelisiniń jalpy uzyndyǵy 2022 jyldyń basynda 96 myń shaqyrymdy qurady, onyń ishinde 24,9 myń shaqyrymy respýblıkalyq jeli, 71 myń shaqyrymy oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar joldar. Osy jyly 7 myń shaqyrym jolda qurylys jumystary júrdi. Jalpy, 2025 jylǵa qaraı respýblıkalyq joldardyń 100 paıyzyn jáne jergilikti joldardyń 95 paıyzyn normatıvtik jaǵdaıǵa keltirý, sondaı-aq 52 avtomobıl ótkizý pýnktin jańǵyrtý josparlanýda.