Halqymyz áýelden altyn besik dep biletin, jýsan ısi ańqyǵan, sharýasy shalqyǵan aýylymyz – yntymaq-birliktiń, yrys-nesibeniń, molshylyqtyń altyn arqaýy. Biraq biraz jyldyń bederinde osy bedeline nuqsan kelgen aýyl-aımaqtyń búgingi hal-ahýaly alańdatarlyq kúıde ekeni, berekesi ortaıyp qalǵany taǵy ras. Eldiń eńse tikteýi, halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýy aýyldaǵy sharýashylyqtyń ońalýyna da baılanysty. Sondyqtan aýyldy kóterý qashanda nazarda jáne aldymyzdaǵy jyly aıryqsha kóńil bólinedi.
Bes jylǵa jospar ázirlenedi
Bulaı deýimizdiń sebebi, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jańa prezıdenttik merzimge saılanarda aýyldy órkendetý isin erekshe nazarynda ustaıtynyn basa aıtty. Bul oıyn ulyqtaý rásiminde nyqtaı tústi.
«Búginde Qazaqstan halqynyń 40 paıyzǵa jýyǵy aýylda turady. «Aýyl – el besigi» dep halqymyz beker aıtqan joq. Sondyqtan aýyldaǵy jaǵdaıdy jaqsarta almasaq – bárimizge syn. Sol úshin men búgin aýyldy damytý máselesi týraly Jarlyqqa qol qoıamyn. Osy qujat arqyly Úkimetke aýyldy damytýdyń 5 jylǵa arnalǵan naqty josparyn ázirleýdi tapsyramyn. Bul meniń jańa prezıdenttik merzimdegi birinshi Jarlyǵym bolady. Úkimet aýyldy damytýǵa arnalǵan barlyq jobany júıeli túrde rettep, jınaqtaýǵa tıis. Sodan keıin maqsatty túrde tıimdi jumys júrgizemiz», dedi Prezıdent.
Buǵan qosa Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda jáne Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qatysty qadaý-qadaý tapsyrmalar berdi. Endi osy tapsyrmalardyń yńǵaıyna qaraı jańa jyldaǵy jumys jospary qalaı bolmaq? Osyǵan keńinen toqtalyp ótkendi jón kórip otyrmyz.
Áýeli atalǵan salany damytýdaǵy basty maqsat aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrý ekenin atap ótken jón. Iаǵnı daladaǵy qyrýar sharýa jandansa, aýyl jurtyna laıyqty jumys, qomaqty tabys bolady. Osy maqsatta shaǵyn nesıeler berý arqyly aýyl sharýashylyǵy kooperasııasyn damytý keńinen qolǵa alynbaq. Aýyl halqynyń nápaqasyn eseleýge baǵyttalǵan bul joba boıynsha 7 jyl ishinde 1 mln-nan asa turǵyndy qamtyp jáne barlyq jeke qosalqy sharýashylyqtyń jartysyn kooperatıvtik kásipkerlikke tartyp, 1 trln teńge bólý jáne 350 myńnan asa jumys ornyn qurý josparda bar. Qazirdiń ózinde 2023 jyly jobany júzege asyrý úshin oblys ákimdikterine 52,4 mlrd teńge bólinedi, 11 myń mıkronesıe berý jáne 12 myńnan asa jumys ornyn qurý josparlanyp otyr. Búginde oblys ákimdikteri «Aýyl amanaty» jobalyq keńsesimen birlesip, jobany iske asyrý úshin aýyldyq okrýgterge skrınıng júrgizip jatyr.
Atalǵan joba joǵaryda aıtqan Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes ázirlenip jatqan aýyl-aýmaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyndaǵy aýyl sharýashylyǵynyń ekonomıkalyq ósimi jónindegi bólimde kózdelgen. Bul bólimde eń aldymen fermerler úshin sýbsıdııalaý jáne nesıeleý túrindegi memlekettik qoldaý sharalary, sondaı-aq kooperasııa jolymen Jambyl oblysyndaǵy oń tájirıbeni keńeıtý sharalary qamtylǵan. Osy tájirıbe jóninde qysqasha málimet bere ketkenimiz de jón bolar. Jambyl oblysynda qanatqaqty jobany júzege asyrý bastalǵaly 20-dan asa aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi qurylyp, 2 300-ge jýyq jańa jeke kásipker óz jumysyn bastady. Bul sharalar tabyssyz júrgen turǵyndardyń, ıaǵnı ataýly áleýmettik kómek alýshylardyń sanyn qysqartyp, jańa turaqty jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik berdi.
Aýylǵa 1 trln teńge bólinedi
Búgingi tańda atalǵan baǵdarlama aıasynda aýyl turǵyndarynyń mamandanýyn eskere otyryp, barlyq óńirge kooperasııany damytý úshin jeńildikpen kredıt berý qarastyrylǵan. Osy is-sharaǵa Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyna sáıkes aldaǵy ýaqytta 1 trln teńge baǵyttaý josparlanyp jatyr. Bul qarajat kooperatıvtik kásipkerlikke barlyq jeke qosalqy sharýashylyqtardyń jartysyn tartýǵa, olardyń aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn lızıngke alýyna, mıkrokredıtterge qol jetkizýine jaǵdaı jasap, nátıjesinde salada 350 myńǵa jýyq sapaly jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi.
Jalpy, aýylda jańa bıznes ashýǵa jáne jumys istep turǵan bıznesti keńeıtýge shaǵyn nesıelerdi aýyldyq eldi mekender men shaǵyn qalalardyń turǵyndary ala alady. Syıaqynyń nomınaldy mólsherlemesi jyldyq 2,5%, merzimi 7 jyldan aspaıtyn, kepilmen qamtamasyz etilgen. Nesıeniń eń joǵary somasy – 2,5 myń AEK nemese shamamen 7,9 mln teńge. Zákirlik kooperasııany damytý úshin 8 myń AEK nemese shamamen 25,4 mln teńge qarastyrylady. Nesıe qarajatyn berý operatorlaryn oblystardyń jergilikti jerdegi ákimdikteri memlekettik satyp alýdy ótkizý arqyly aıqyndaıdy.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń, Qarjy mınıstrliginiń jáne jergilikti atqarýshy organdardyń uıymdastyrýshylyq jumysyn, sondaı-aq operatorlarmen sharttar jasasýdy eskere otyryp, alǵashqy mıkrokredıtter 2023 jyldyń birinshi toqsanynyń sońynda berile bastaıdy dep kútilýde.
Buǵan qosa aldaǵy ýaqytta áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar arqyly agroónerkásip keshenindegi ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý boıynsha Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesin tırajdaý kózdeledi. Bul is-shara álemdik azyq-túlik naryqtarynyń qubylmaly jaǵdaıynda eldiń azyq-túlik táýelsizdigin qamtamasyz etýge yqpal etedi. Onyń ishinde azyq-túliktiń negizgi túrleri boıynsha ımportty almastyratyn ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýdyń mańyzy artady.
Sonymen qatar AО́K-ti damytý tujyrymdamasy sheńberinde mal sharýashylyǵyn, ósimdik sharýashylyǵyn turaqty damytý, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý boıynsha kóptegen bastama qolǵa alynady.
Osy oraıda aýyl sharýashylyǵyn órkendetý máselesin udaıy kóterip júrgen birqatar sarapshanyń pikirin bilgen edik. Solardyń biri Májilis depýtaty Qaınar Abasov aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtýǵa 1 trln teńgeniń bólinýin jaqsylyqqa balap otyr.
– Memleket basshysy halyqtyń ál-aýqatyn kóterý máselesin sheshýde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa basymdyq berip otyr. О́ıtkeni qazir halqymyzdyń ájeptáýir bóligin aýyl turǵyndary quraıdy. Onyń ústine qalalarǵa shoǵyrlanyp jatqan jurttyń da kóbi – túptep kelgende aýyldan shyqqan azamattar. Sondyqtan halyqtyń jaǵdaıynyń jaqsarýy aýyl sharýashylyǵyn damytýmen tikeleı baılanysty. Bul rette osy jyldan kúter úmitimiz zor. Aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtýǵa 1 trln teńge qarjynyń bólinýi úlken istiń bastamasy dep oılaımyn. Aýyl sharýashylyǵy ónimderi damyǵan elderde ishki jalpy ónimniń 25-30%-yn qurap otyr. Al bizdiń elimizde búginde bul kórsetkish – 5% ǵana. Iаǵnı ishki jalpy ónimimizdiń kólemi 80 trln-nan asatyn bolsa, 5-6 trln ǵana – aýyl sharýashylyǵy ónimderi. Molshylyqqa kenelý úshin osy mejeni 30%-ǵa jetkizýimiz qajet. Bul úshin, eń bastysy, qarjylandyrýdy kúsheıtý kerek. Sodan soń qarjynyń maqsatty, tıimdi jumsalýyn jiti nazarda ustap, aýyl sharýashylyǵy salasyna jańa tehnologııalar men ınnovasııalardy engizýdi qolǵa alǵan mańyzdy. Bul rette salany sıfrlandyrýǵa basa mán bergen jón der edim. О́ıtkeni salalyq vedomstvonyń keltirip otyrǵan derekteri kúmán týdyratyn sátter kóp kezdesedi. Sıfrlandyrý jaǵy meılinshe tolyq kúshinde júzege assa, egin sharýashylyǵy bolsyn, mal sharýashylyǵy bolsyn, barlyǵynyń esebi ashyq bolar edi. Iаǵnı salany sıfrlandyrý ashyqtyqqa, ádildikke bastaıdy, – dedi Q.Abasov.
Osy jyly 5 mln gektar jer qaıtaryldy
Sondaı-aq sarapshy jer máselesin retke keltirý jumystaryn jedeldetý kerek ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, tıimsiz jerlerdi anyqtap, memleketke qaıtarý biraz túıtkildiń túıinin tarqatady.
– Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimdemesi boıynsha 2022 jyly 5 mln gektar jer memleket menshigine qaıtaryldy jáne osy jyly taǵy 5 mln gektar jerdi qaıtarý josparlanyp otyr. Munyń bári – zańsyz alynǵan jáne tıimsiz paıdalanylǵan jer. Jerdi tıimdi paıdalanýdyń bir joly – tyńaıtqyshtar máselesin sheshý. Búginde biz 20 mln gektardan asa jerdi ıgersek, soǵan jumsalǵan tyńaıtqyshtardyń 100 myń tonnasy ǵana ózimizde óndirilgen. Qalǵanynyń bári – ımport. Bul rette kórshilerimiz О́zbekstan men Reseıdi alsaq, olar ishki naryǵyn óz tyńaıtqyshtarymen tolyǵymen qamtyp, eksportqa da shyǵaryp otyr. Sondyqtan azottyq jáne fosforlyq tyńaıtqyshtardyń óndirisin arttyra otyryp, mol tabysqa jete alamyz, – dedi Májilis depýtaty.
Buǵan qosa ol jańa tujyrymdamadan qandaı úmit kútetinin aıta kele, aýyldy kóterýge baǵyttalǵan buǵan deıingi baıansyz baǵdarlamalardy da synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, memlekettik baǵdarlamalardyń tıimsizdigi – salada san ret aýysqan mınıstrler jumysynda sabaqtastyqtyń bolmaýynan. Iаǵnı Q.Abasov ár kelgen vedomstvo basshysy baǵdarlamany júzege asyrýda, jalǵastyrý isinde óz kózqarasyn, ambısııasyn tyqpalap, istiń qııýyn qashyrady, artyq qylam dep tyrtyq qylady degen pikirde.
Innovasııa ıgilikterin paıdalaný mańyzdy
Al kelesi sarapshymyz – bıologııa ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy tóraǵasynyń keńesshisi Aıýp Ysqaqov aýyldy kóterý baǵytynda ǵylymı izdenister men ınnovasııalarǵa basymdyq berý kerek dep sanaıdy eken.
– Aýyl-aımaqtar keri ketip bara jatyr dep baıbalam salyp, aýzymyzdy qý shóppen súrte berýge de bolmas. О́tip bara jatqan jylda aýyl sharýashylyǵyn ilgeriletý baǵytynda ilkimdi jumystar atqaryldy. Qazir búkil álemde jaǵdaı qıyndap barady. Dúnıe júzinde klımattyń ózgerýi ózekti máselege aınalyp, qýańshylyq álem elderiniń basyn qatyryp otyr. Degenmen bul jaǵynan kelgende elimizdiń qamsyzdyǵy kóńil kónshitpeıdi. Prezıdent aýyl sharýashylyǵyn damytý baǵytynda ǵylymı izdenister men ınnovasııalarǵa basymdyq berip otyr. Jalpy, atalǵan salanyń álemdegi damý tendensııasyn bajaılap qarasaq, bizdiń elde aýyl sharýashylyǵynyń ósýi óte baıaý. Sebebi sala qarjylaı kómek pen sýbsıdııa arqyly ǵana aıaǵynan ázer tur. Al ishki ǵylymı áleýetimizdi paıdalaný kemshin túsip jatyr. Onyń bir mysaly, syrttan keletin daqyl tuqymdary úlken basymdyqqa ıe. Bul máselege Memleket basshysy da nazar aýdaryp, tıisti tapsyrmasyn berdi. Osyǵan baılanysty bizdiń Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy arnaıy josparlaryn ázirlep jatyr. Aldaǵy ýaqytta óndiris pen bıznes salasy agrarlyq ǵylymdaǵy jetistikter pen ınnovasııalardy paıdalanýǵa baǵyttalýy kerek. О́kinishke qaraı, «aýyldaǵynyń aýzy sasyq» degendeı, bizdiń bıznestegi azamattarymyz ózimizdiń jańashyldyqtardy mensine bermeıdi, kóbine shettiń ónimderine qyzyǵýshylyq tanytady. Budan kelip qanshama qarjymyz syrtqa ketip jatyr, – dedi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, qazir ǵalymdarymyz genetıkalyq qordy damytý jumystaryn qolǵa alyp jatyr eken.
– Sondaı-aq mal tuqymdaryn asyldandyrýǵa da mán berý kerek. Qazir qoldan uryqtandyrý degendi múldem umyttyq. Embrıondardy transplantasııalaý, jaqsy tuqymdardy kóbeıtý máselelerin nazarda ustaǵan jón. Osy oraıda ǵalymdarymyz maldy asyldandyrý boıynsha ınnovasııalyq jáne bıotehnologııalyq dástúrdi damytýda. Osyny ári qaraı kúsheıtýimiz kerek. Buǵan qosa sýarmaly egistikti damytýdyń mańyzy zor. Bul rette bizdiń zertteý ınstıtýtymyzdyń ǵalymdary tamshylatyp sýarýdyń ozyq tásilderin daıyndap jatyr. Tipti kúrishti de tamshylatyp sýarý tásili qarastyrylýda. Bul tásilderdiń bárin ǵalymdar tájirıbe júzinde jasap kórip, jaqsy nátıjege qol jetkizdi. Endi osylardy keńinen nasıhattap, óndiriske engizýimiz kerek. Sondaı-aq bilim taratý júıesin jolǵa qoıý kerek. Bul baǵyttyń kemshin tartýynan, agrarlyq ǵylymdaǵy jańalyqtar óndiris salasyndaǵy mamandarǵa durys jetpeı jatady. Iаǵnı aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdiń saýattylyǵyn arttyryp, jańalyqtarymyzdy kózbe-kóz jetkizip, óndiriske enýine yqpal jasaý kerek. Sonda ǵana ǵylymnyń is júzinde paıdasyn kóre bastaımyz, – dedi A.Ysqaqov.
Erte qarjylandyrý qymbatshylyqtyń aldyn alady
Aýyl sharýashylyǵy salasynda kóterilip jatqan bastamalar – óz aýzymyzdy ózimizge jetkizýdiń qamy, ıaǵnı azyq-túlik qaýipsizdigin barynsha qamtamasyz etý. Osy oraıda 2023 jyldan bastap áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn jetkizýdi forvardtyq qarjylandyrýdyń jańa tásilderi engiziletinin aıta ketken jón. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bul tásilderdi úsh kezeń arqyly júzege asyrmaq.
Birinshi kezeń keıinnen alynǵan kókónisterdi maýsymaralyq kezeńde naryqqa jetkize otyryp, kúzgi jáne erte pisetin kókónisterdi forvardtyq satyp alýdy qamtıdy. Bul kókónister baǵasynyń qystyń aıaǵynda jáne kóktemde qatty qymbattaýyna baılanysty nazarǵa alynyp otyr. Egis jumystaryn ýaqtyly júrgizý úshin kókónis óndirisin qarjylandyrý bir jyl buryn júzege asyrylady. Jańa tásilder ótken jyldyń 25 qarashasynda bekitilgenin eskere otyryp, 2023 jylǵy egindi qarjylandyrý erte egin jınaý úshin 10 qańtarǵa deıin jáne kúzgi egin jınaý úshin 1 aqpanǵa deıin júzege asyrylady.
Ekinshi kezeńde shıkizatty satyp alýǵa óńdeýshi kásiporyndardyń aınalym qarajatyn qarjylandyrý kózdelip otyr. Búgingi tańda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi, óńirler men zaýyttar arasyndaǵy memorandým aıasynda qant zaýyttarynyń aınalym qarajatyn qarjylandyrý qolǵa alynyp jatyr. Sondaı-aq qaraqumyq, kúrish jáne kúnbaǵys óndirýshilerin óndeý kásiporyndary arqyly forvardtyq qarjylandyrý máselesi pysyqtalýda. Ony engizý bıyl naýryz aıynan bastap josparlanyp otyr.
Al úshinshi kezeń – memlekettik qoldaý jáne arzandatylǵan astyqty ótkizý tetikteri arqyly qarjylandyrý. Muny 2023 jyldyń maýsym aıynan bastap engizý josparlandy.
Toqeterin aıtqanda, toqshylyq zamannyń ornaýy aýyl sharýashylyǵyn qanshalyqty damytýymyzǵa baılanysty bolyp tur. Sondyqtan saladaǵy bólingen qarjy, qolǵa alynyp jatqan tyń tásilder ońynan iske jarap, aýyl halqynyń sharýasy shalqıtyn, shekesi shylqıtyn kún týa bersin.