Osy jyldyń basty oqıǵalary

Qańtarda Senat saılaýy ótedi. Qazirgi tańda Ortalyq saı­laý komıssııasy Senat depýtattarynyń 20 mandatyna usy­nyl­ǵan 130 úmitkerdiń arasynan 66 kandıdatty tirkedi. Kandı­datt­ardyń 95,5 pa­ıyzy ózin-ózi usynsa, al 4,5 paıyzyn máslıhat­tar usynǵan. Orta eseppen bir mandatqa 3 kandı­dat úmit­ker bolyp tizimge endi. Kan­dı­dat­tardy tirkeý merzimi aıaqtal­ǵan soń saılaý aldyndaǵy úgit ba­s­taldy. Bul 2023 jylǵy 13 qań­tarda saǵat 00.00-de aıaqta­lady.

Eldegi saılaý munymen aıaq­talmaq emes. Jyldyń alǵashqy jartysynda Májilis jáne más­lıhattar saılaýy ótedi. Osy­laısha, saıası jańǵyrtý úderisinde parlamentarızmdi damytý isi aıryqsha oryn alyp otyr. Byl­tyr Ata zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar ádil ári ashyq erejeleri bar saıası júıe qalyptastyrdy. Saıası partııalardy tirkeý rásimi aıtarlyqtaı jeńildetildi. Parlament pen máslıhattardy partııalyq tizim jáne bir mandatty okrýg boıynsha jasaqtaýdyń tyń tásilderi iske qosylady.

«Burynǵy tártip boıynsha saı­lanǵan bıliktiń ókildi or­gan­darynyń kezekten tys saı­laý naýqany arqyly jańarýy zań­dylyq. Sondyqtan Má­jilistiń jáne barlyq deńgeıdegi más­lı­hattyń saılaýyn kelesi jyl­dyń birinshi jartysyn­da ót­kizýdi usynamyn. Biz kóp­shiliktiń múddesin bildiretin depýtattardyń jańa quramyn jasaqtaımyz. Bul qadam más­lıhattar men Par­lament jumy­synyń tıim­diligin arttyrary sózsiz. Bolashaqta Úkimet qura­myna saı­laýshy­lardyń basym kóp­shiliginiń daýysyn alǵan saıa­sı kúshterdiń ǵana emes, Par­lamenttegi basqa da partııalardyń ókilderi kirýi múmkin. Mundaı tásil atqarýshy bılikke búkil qoǵamnyń talap-tilegin eskeretin tıimdi sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi», degen edi Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy 1 qyr­kúıektegi Joldaýynda.

Osylaısha, alǵash ret elimizde aralas júıe ar­qyly Parlament saılaýy ótpek. Byltyr naýryz­da halyqqa arna­ǵan Jol­daýynda Prezıdent ara­las saılaý júıesin engizýdi usyn­­ǵany belgili. Mundaı pro­por­­­sıo­naldy-majorıtarly úl­­gi­de saılaýshylardyń múd­de­­si ult­­tyq jáne óńirlik deń­geı­de tolyq kórinis tabatyny anyq. Soǵan saı Májilistiń depý­­tat­­tyq korpýsynyń 70 pa­ıyzy pro­porsıonaldyq, 30 pa­ıyzy ma­jorıtarlyq tásilmen jasaq­ta­lady.

Budan bólek, aralas saılaý úlgisi oblystar men respýb­lı­kalyq mańyzy bar qalalar­daǵy máslıhattar saılaýyna da engiziledi. Sondaı-aq aýdandyq jáne qalalyq máslıhattarǵa saılaý tolyǵymen majorıtarlyq júıege kóshirildi. Mundaı qadam jergilikti ortada básekege qabiletti saıası orta qalyp­tas­tyrýǵa jol ashatyny túsinikti. Halyqtyń arasynan oza shaýyp, turǵyndardyń muń-muqtajyn qozǵap júrgen jańa tulǵalardyń saıasat sahnasyna shyǵýyna múmkindik beredi. Osyndaı ózgeristerdiń taǵy bir ereksheligi – saılaýaldy ýádesin oryndamaǵan depýtattardy keri qaıtarýǵa bolady. Túsinikti tilmen aıtsaq, «aty sýdan ótkenshe» ýádeni úıip-tógip, jumsaq kresloǵa jaıǵasqan soń halyqtyń tilegin umytatyndar azaıady.

Jańa jyldan kútetin taǵy bir mańyzdy jańalyq – aýyl jáne aýdan ákimderin saılaý. Aýyl ákimderin tikeleı saılaý bastalǵaly birneshe jyldyń júzi boldy. Qazirgi tańda kóptegen eldi mekenniń basshysy jańadan oryntaǵyna jaıǵasty. Bıyl bul da zańdy jalǵasyn tabady. Sondaı-aq birqatar óńirde qanatqaqty rejimde aýdan ákimderin saılaý ótkizilmek.

Sonymen qatar 2023 jyly halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý baǵytynda qabyldanǵan zańdar men sharalardyń birazy júzege asa bastaıdy. Máselen, jastarǵa 2,5 paıyzdyq jeńildetilgen nesıe berý bastalmaq. Jeńildetilgen nesıe mólsheri – 5 mln teńgege deıin jetedi. 2023 jyly qa­tar­daǵy órt sóndirýshiler men qut­qarýshylardyń jalaqysyn 70 paıyzǵa deıin arttyrý kózdelip otyr. Mektepter, kolledjder men balabaqsha pedagogteriniń jalaqysy 25 paıyzǵa ósedi. Bıyldan bastap 5-8 jáne 10-synyp oqýshylary da qazaq tilinen emtıhan tapsyrady. Bala kútimi boıynsha tólem merzimi bir jyldan bir jarym jylǵa deıin ulǵaıtylady. «Altyn alqamen» marapattalǵandarǵa nemese buryn «Batyr ana» ataǵyn alǵandarǵa, I jáne II dárejeli «Ana dańqy» ordeni tabystalǵandarǵa beriletin járdemaqy mólsheri 6,4 AEK-ten 7,4 AEK-ke deıin ulǵaıady. Zeınetaqy tólemderiniń kólemi 2023 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap 10,5 paıyzǵa ósedi. Bul rette eń tómengi zeınetaqy mólsheri 53 076 teńgeni quraıdy. Eń tó­men­gi jalaqy mólsheri – 70 myń teńge, mem­lekettik bazalyq zeınetaqy tóleminiń eń tómengi mólsheri – 24 341 teńge, aılyq eseptik kór­setkish (AEK) – 3 450 teńge, eń tómengi kúnkóris deńgeıi – 40 567 teńgeni quramaq.

Konstıtýsııalyq sot týraly zań 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enedi. Endi árbir azamat óziniń konstıtýsııalyq quqyǵy men bostandyqtaryn tikeleı osy organda qorǵaı alady. Konstıtýsııalyq sot­tyń quzyretine saılaýdy ótki­zýdiń durystyǵyn tekserý, Par­la­ment qabyldaǵan zańdar men halyqaralyq sharttardyń Kons­tıtýsııaǵa sáıkestigin qaraý, sondaı-aq onyń normalaryna resmı túsindirme berý quzyreti engen.

Bıyl kúshine engen taǵy bir mańyzdy qujat – Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly zań. Aıta keterligi, ombýdsmenniń mártebesi, quzyreti men derbestik kepildigi Konstıtýsııalyq zań deńgeıinde alǵash ret bekitilip otyr. Adam quqyqtary jónindegi ýákilge mundaı erekshe mán berilýi onyń qoǵamdaǵy da, memle­kettegi de mańyzyn arttyra túsetini anyq. Prokýratýra organda­rynyń qyzmeti alǵash ret Kons­tı­týsııalyq zańmen ret­telgenin aıta ketken abzal. Qujatta proký­ra­týranyń maqsattary men min­detteri aıqyn­dalǵan. Barlyq qyz­met baǵyttary boıynsha proký­ror­lardyń quzy­retteri tizbelengen.

Bıyl álemde de mańyzdy jańalyqtar kóp bolmaq. Birinshiden, shartaraptyń túkpir-túkpiri Ýkraınadaǵy soǵystyń aıaqtalýyn kútip otyr. Byltyr 24 aqpanda bastalǵan qandy qyrǵyn áli de toqtalar túri kórinbeıdi. Degenmen sarapshylar bıyl soǵystyń sońy kórinedi dep boljap otyr. Sonymen qatar álem elderi jer-jahandy jaılaǵan ınflıasııamen de alysady. Alda-jalda Ýkraınadaǵy jaǵdaı erte rettelse, azyq-túlik jetkizý tiz­begin jyl aıaǵyna deıin retteýge jol ashylady.

Sondaı-aq 2023 jyly shar­taraptyń birqatar elinde de saıası báseke qyzady. Grekııada, Ýkra­ı­nada, Polshada, Ispanııada parla­menttik saılaý ótedi. Túrkııada maýsym aıyna Prezıdent saı­laýy josparlanǵan.

Horvatııa alǵash ret Shengen aımaǵyna endi. Osylaısha, resmı Zagreb bul tizimge engen 20-shy el atandy. Mamyrda Ulybrıtanııa koroli III Charlzge táj kıgizý rá­simi ótedi. Jahandyq jylyný­men kúres te halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń nazarynda bolady.