Munaıly óńir qarjyny nege ıgere almady?

Ras, burynda da dál osyndaı bolmaǵanymen, qarjylyq hám ekonomıkalyq daǵdarystar kezik­ti. Jahan elderiniń ekonomıkasyna orasan shyǵyn keltirgen qaýipti indetten keıingi ahýaldy saýyqtyrýdyń qandaı joly bar? Aldymen aıtarymyz, burynǵysha shıkizattyq resýrstarǵa ıek arta berýdiń jóni qısynǵa kelmeıdi. О́ıtkeni ulttyq ekonomıkany jandandyratyn tyń reformalar qajettigin alǵa tartyp otyrǵan el Prezıdenti Qasym-Jomart To­qaevtyń pikirine súıensek, Qazaqstan ekonomıkasynyń keleshektegi qurylymyna jańa kózqaras qajet. Ásirese, otandyq ónerkásip, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, qyzmet kórsetý sekildi basty salalardyń rólin aıqyndaǵan jón. Basqasha aıtqanda, otandyq ekonomıkanyń jańa qurylymy qalyptasýǵa tıis.

– El múddesi – bárinen bıik. Men barlyq memlekettik qyzmetshiden óz jumysyn adal atqarýdy talap etemin. Bir sózben aıtsam, kásibılik, adaldyq jáne qarapaıymdylyq bizdiń basty qaǵıdattarymyz bolýǵa tıis. Qoǵamda jańa qundylyqtar ornyqtyryp, jaqsy qasıetterge ıe bola almasaq, reformanyń bári beker, – dedi Prezıdent.

Demek otandyq ekonomıka­nyń bar salasyn odan ári órken­detýge bel býý úshin ár deńgeıdegi ákimder men is basynda júrgen ózge de la­ýazym ıeleri tarapy­nan bir serpilis qajet-aq. Alaı­da jergilikti jerde áli buıyǵy­lyqtyń buǵaýyn byrt-byrt úze­tin bulqynys baıqalmaı tur. Buǵan birneshe mysaldy alǵa tartýǵa bolady.

Máselen, oblystyq memle­kettik eńbek ınspeksııasy bas­qar­­masynyń basshysy Igi­lik Áý­bákirovtiń aıtýynsha, eń­bek shart­taryn esepke alý­dyń bi­ryń­­­ǵaı júıesine engizý deń­geıi kóńil kónshiter emes. Qazir bul kórset­kish 82,4 paıyzdy qurap otyr.

– Atyraý qalasynda 455 mekemede – 28 998, Jylyoı aýdanyn­da – 3 869, Inderde – 213, Isataıda – 276, Maqatta – 117, Mahambette – 358, Qyzylqoǵada – 75, Qurmanǵazy aýdanynda 478 eńbek sharty biryńǵaı júıege tirkelmegen. 2022 jyldyń sońyna deıin bul kórsetkishti 85 paıyzǵa jet­kizý úshin basqarma basshylary men qala, aýdan ákimderi Úkimettiń tapsyrmasyn jeke ba­qy­­laý­­ǵa alýy qajet, – deıdi I.Áýbákirov.

Al «Teńizshevroıl» JShS kúrdeli jobalar jónindegi bas menedjerdiń orynbasary Erbol Jumaǵazıevtyń deregine qaraǵanda, Teńiz jobasyndaǵy qyzmetkerlerdi josparly bosatý jumys kóleminiń aıaqtalýyna baılanysty júzege asyrylady. Máselen, byltyr qarasha-jel­toqsan aılarynda 6 159 adamnyń jumys­tan bosatylatynyna boljam jasal­ǵan. Budan bólek 753 adam basqa jumysqa aýystyrylady. Byltyrǵy tamyzda Atyraý oblysy ákimdiginiń jobadan bosatylatyn qyzmetkerlerge qoldaý kórsetý jónindegi usynysyna oraı qysqa merzimdi oqytý kýrs­tary iske qosylǵan. Qazir ken ornyndaǵy jobadan bosatylǵan 81 adam atalǵan kýrstan ótken. Onyń ishinde 64 adam jumysqa ornalasqan. Az ba, kóp pe?

Oblys ákimi Serik Shápkenov­tiń pikirine qaraǵanda, eńbek kelisim­shartyn júıeleý, qyzmet­kerlerge áleýmettik aýdarymdy ýaqtyly júrgizý qajet.

– Kez kelgen mekemede jala­qyǵa nemese áleýmettik tólem­derge qatysty eshqandaı másele týyn­damaýy qajet. Eger basshylar bul jumysty júrgize almasa, ornyn bosatýyna týra keledi. Basshynyń salǵyrttyǵynan qyzmet­kerler qıyndyq kórmeýge tıis. Qyzmetkerler jumysyn adal atqaratynyn bilemiz. Alaı­da jala­qysy da, áleýmettik jarnasy da ýaqytynda aýdarylmaıdy. Bulaı bolmaıdy. Sondyqtan bul máseleni baqylaýda ustaý qajet, – degen talap qoıdy S.Shápkenov.

Oblystyq ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqar­masy­nyń basshysy Aıgúl Áji­ǵalıevanyń málimetinshe, res­pýblıkalyq bıýdjetten bólingen transfertterdiń josparyna túzetý engizilgen. Jumys kóle­miniń tolyq oryndalmaýyna baılanysty 13 mlrd 728 mln teńge qysqartylǵan.

– Jyl qorytyn­dysymen ıgeril­meıtin respýb­lı­kalyq bıýdjetten bólingen transfertter bar. Bular – Qy­zyl­qoǵa aýdanynyń Tasqu­dyq, Sorkól, Saryqumaq, Bylqyl­daq­ty, Qońyraýly, Kenbaı eldi mekenderinde gaz qubyry jeli­lerin salýǵa – 500 mln teńge, Mahambet aýdanyndaǵy Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyn nyǵaı­týǵa – 1 562 732 myń teńge, Aty­raý qalasynyń Talǵaıran aýy­lyn­daǵy turǵyn úılerdiń ınje­nerlik júıelerine – 1 800 526 myń teńge, Inder aýdanynda turǵyn úılerdiń ınjenerlik júıelerine – 245 506 myń teńge, – deıdi Aıgúl Ájiǵalıeva.

Osy oraıda oblys ákimi Serik Shápkenov bıýdjetti josparlaýda kemshilikter bolǵanyn jasyrǵan joq. Al josparlanǵan jobalardy iske asyrý kezinde tártip tómen deńgeıde bolyp otyr.

– Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, Aty­raý oblysyn áleýmettik-ekono­mı­kalyq damytý týraly keshen­di jospar jasaqtalyp, tıisti qarajat bólindi. Alaıda jumys­tyń júrgizilmeýine baılanys­ty bólingen qarjyny keri qaı­tardyq. Bul – bizge syn. Eshkimdi qorqytyp jumys istetpeımiz. Eger merdiger mekeme kelisilgen kesteden tys qalsa, zań aıasynda kelisimshartty buzý kerek. Memlekettiń qarajatyn jymqyrǵan merdigerler zań aldynda jaýap berýge tıis. Birde-bir memlekettik qyzmetshi olardy arashalaýshy bolmasyn, – degen pikir bildirdi S.Shápkenov.

Árıne, munaıly óńirge res­pýblıkalyq bıýdjetten bólin­gen trans­ferttik qara­jat kólemi az emes. Tek onyń maqsatty jum­sa­lyp, jumys sapa­ly atqarylsa ǵana jemisi kórinetini daýsyz. Biraq óńir tıisti jumystyń atqarylmaýynan 14 mlrd teńgege jýyq qarjyny ýystan shyǵaryp alyp otyr. Buǵan kim kináli?

Al mektep, balabaqsha sekildi áleýmettik nysandardyń sapasy syn kótermeıdi. Jańadan salynsa da, kúrdeli jóndeý ju­mystary jasalsa da, ilýde bir ret ókpek jel soqsa, mektepter men mádenıet úıleriniń shatyry qalbalaqtap «usha» jóneletini bar. Jaqynda jergilikti baspa­sózde Jylyoı aýdanynyń Aqkıiztoǵaı aýylyndaǵy okrýg ákimdigi ǵımaratynyń qabyrǵasy jarylyp turǵany týraly aqparat tarady. Mine, aqaýsyz salynǵan qurylys salasyndaǵy sapanyń kórinisi osyndaı sıpat alyp otyr.    

Atyraýda ásirese, aýyl tur­ǵyn­darynyń tabys kózine aınalatyn salanyń biri – aýyl sharýashylyǵy. Keıingi jyldary bul salada tur­ǵyndardy jumysqa tartyp, tyń tehnologııany engizgender bar. Máselen, «AtyraýAgroО́nimderi», «Saraı­shyq», «Dastan», «Fenıks», «Dostan ata», «Nurly dala» agro­fırmasy» sekildi sharýa qojalyqtary jumysyn jetil­dirip, egindi de egip, maldy da ósirip otyr. Al Qurmanǵazy aýdanynda broıler etin óndiretin qus fabrıkasy iske qosyldy.

Árıne, Atyraýda azyq-túlik bel­deýi quryldy deýge áli erteleý bolar. Buryn bul beldeýdi Mahambet aýdanynan qurý máse­lesi qozǵalyp edi. Alaıda osy kezge deıin eshkim óńirde bul másele tolyq sheshimin tapty degendi  ashyp aıtqan joq. Azyq-túlik beldeýin qurýdyń tetikteri, tıimdi tustary qandaı? Bul sa­ýaldar da jaýapsyz qalyp keledi. Bizdińshe, munyń birneshe tıimdi tusy bar.

Birinshiden, bul eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýmen qatar, aýyl sharýashylyǵy qury­lymdarynda óndiriletin otandyq ónimderdiń sapasy men básekege qabilettiligin arttyrady. Ekinshiden, ishki naryqtaǵy baǵanyń turaqty saqtalýyna yqpal etedi. Úshinshiden, ózge elderden tasymaldanatyn sapasyz taýarlarǵa, sol arqy­ly paıda kóretin pysyqaı alyp­satarlarǵa tosqaýyl qoıylar edi. Tórtinshiden, ózge eldiń kókónis, baqsha daqyldary arqyly ósimdik zııankesteriniń el aýmaǵyna taralýy shekteler edi.

Azyq-túlik beldeýi bir aý­dan­­­­nyń aýmaǵymen shektelmeı, ózge­lerinde de qurylsa ar­tyq etpeıtini daýsyz. Al aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn sapaly óndiretin qury­lym­dardyń bilikti mamandarǵa zárýligi áli de joıylǵan joq. Osy salaǵa da qajet mamandardy ká­sibı turǵydan qaıta daıarlasa qaı­tedi? Sonda bárine birdeı munaı-gaz ónerkásibinde jumys tabylmaıtyn eldi meken jastarynyń aýyl sharýashylyǵy salasyna qyzyǵýshylyǵy oıanar edi. Sondaı-aq ár aýdanda boı kóte­rip jatqan mektepter men balabaq­shalar, eldi mekenderdi bir-birimen jalǵaıtyn jol qury­lysyn salýda ózge eldiń arzanqol jumysshylarynan góri óz isin jaýapkershilikpen atqaratyn otandyq mamandardyń bási basym bolatyny daý týǵyzbaıdy. О́ıtkeni áleýmettik nysandar men turǵyn úı qurylystarynyń sapaly salynýyna jaýapkershilikti kórshi elden kelgen gasterbaıterler emes, aldymen óz otandastarymyz jete sezinetini anyq.

«Biz órkenıettiń alǵy shebin­degi memleketke aınalý úshin tek úı­re­netin emes, ózgege úıretetin ult­qa aınalýymyz qajet. Son­daı-aq tek tutynýshy emes, jańa dúnıeni ón­di­rýshi ult atanýymyz kerek. Oǵan halqymyzdyń áleýeti, daryny, qarym-qabileti jetedi», deıdi Prezıdent.

Demek eldiń ár azamaty tyń serpilistiń qajettigin sezinýge tıis. Bul úshin jańasha oılaýdyń, túıindi máseleni tarqatý joldaryna jańa kózqaraspen qaraýdyń, eń bastysy, buıyǵylyqtan bulqynysty basym túsirýdiń ońtaıly sáti kelip tur.

Atyraý oblysy