Elimizde ınjener, esepshi, orta mektep muǵalimderi tapshy. Medısına men ónerkásip salasynda da mamandar jetkiliksiz. Dese de Astana men Almaty óńirinde «eki qolǵa bir kúrek tappaı» sendelgen jastar kóp. Iаǵnı Qazaqstanda jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq máselesi túbegeıli sheshimin tappaı otyr. Kúrmeýi qıyn túıtkildiń sebebi nede? Saldary qandaı?
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine súıensek, respýblıka boıynsha jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq 3,8% paıyzdy quraıdy. Bul – 2022 jyldyń 2 toqsanyndaǵy qorytyndy. О́ńirler boıynsha Almaty – 5,4%, Astana – 4,7% jáne Qaraǵandy oblysy – 4,3%, Qyzylorda men Shyǵys Qazaqstan oblysy – 4,1% paıyz kórsetkishke ıe. «Qazaqstan jastar kongresi» zańdy tulǵalar birlestiginiń atqarýshy dırektory Toqtar Bolysovtyń sózinshe, mundaı kórsetkishke keı óńirlerdegi bilim deńgeıiniń tómendigi sebep. Buǵan qosa mektepterdiń kásiptik baǵdar berýdegi osaldyǵy da keri áserin tıgizip otyr.
«Kez kelgen myqty kompanııa bilimi men biligi kelisken maman izdeıdi. Buǵan qosa jaqsy ýnıversıtetterdiń dıplomy kerek. Bala 5-6 synyptan bastap qandaı maman ıesi bolatynyn oılanýǵa tıis. Olarǵa mektep tarapynan kásiptik baǵdar berilýi qajet. Qazir ózekti másele – osy. Sebebi 11-synypqa kelgen oqýshy eń aldymen ata-anasymen, keıin muǵalimimen aqyldasa otyryp, olardyń yqpalymen ekonomıst, zańger, esepshi sııaqty mamandyqty tańdaı salady. Keıin bala ýnıversıtette 4 jyl oqyp, mamandyqty durys tańdamaǵanyn kesh túsinedi. Ári qaraı turmystyń qamyn oılap, satýshy, daıashy bolyp jumysqa ornalasady. Ol jaqta kóbirek aqsha taýyp, qyzyǵýshylyǵy ashylyp, sonda qalady. Eger ár balaǵa mektepte durys kásiptik baǵdar berilse, olar oqýyn aıaqtaǵan soń, sol mamandyq boıynsha jumys isteýdi josparlaýshy edi», deıdi T.Bolysov.
Batys Qazaqstan óńiriniń týmasy Aıarý Dúısenbıeva memlekettik grantpen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Avtomattandyrý jáne basqarý» mamandyǵy boıynsha bilim alǵan. Bul mamandyqty tańdaýyna ata-anasynyń áseri bolypty.
«Bul mamandyqty ózimniń qalaýymmen tańdap, grantqa tústim dep aıta almaımyn. Maǵan bala kezimnen fızıka páninen formýlamen esep shyǵarý unaıtyn. Ata-anam muny baıqaǵan bolýy kerek, osy mamandyqqa túsýime baǵyt-baǵdar berdi. Biraq bolashaǵymdy bul salamen baılanystyrmaımyn. Dese de 4 jyl oqyǵan soń, granttyń sharty boıynsha osy mamandyqta jumys isteýime týra keldi. Ári qaraı osy mamandyqta mansap qýyp, kásibı biliktiligimdi odan ári shyńdaımyn degen maqsat joq», deıdi A.Dúısenbıeva.
Jastar arasynda múmkindikti qalt jibermeı memlekettik baǵdarlamamen bilim alyp, jumysyn istep, úı-jaıyn qamdap alǵandar da bar. Máselen atyraýlyq Móldir Tájıeva 2016 jyly «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasymen Almaly eldi mekenine barǵan. Mektepke bastaýysh synyp muǵalimi bolyp jumysqa ornalasqan.
«Alǵashynda jalpy pedagog bolyp jumys istedim. Qazir sanatym ósti, pedagog-moderatormyn. Bir bastaýysh synyp oqýshylaryn oqyttym. Búginde 1-synyp oqýshylaryna sabaq berip júrmin. Baspana berilgen soń otbasym kóship keldi. Bir qynjyltqany, men sekildi ártúrli mamandyq boıynsha qaladan aýylǵa kelgen 30 jas mamannyń ishinen 3 qyzmetker ǵana baspanaly boldy. Bul baǵdarlamadaǵy qarjynyń tapshylyǵy saldarynan», dep Móldir taıaqtyń eki ushy baryn jetkizdi.
Osy rette Toqtar Bolysov «Dıplommen – aýylǵa!», «Jastar praktıkasy» áli de talqylaýdy qajet etetin baǵdarlamalar dep esepteıdi.
Jalpy, elimizde jastardy jumyspen qamtý úshin 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba qolǵa alynǵan. Baǵdarlama negizinde jumys berýshilerdiń suranysyna saı oqý uıymdarynda sol daǵdylardy oqytý, tálimgermen jumys ornynda kásiptik bilimge mán berilgen. Máselen, byltyr osy maqsatta 3,8 myńnan astam jas qamtylypty. Kýrsty sátti aıaqtaǵandardyń 78 prosenti jumysqa ornalastyrylǵan. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Halyqty jumyspen qamtý departamentiniń basqarma basshysy Zylıha Seıitovanyń aıtýynsha, mınıstrlik 2021 jyldyń shildesinen bastap biryńǵaı skills.enbek.kz portalyn iske qosqan. Júıe – eńbek naryǵynda suranysqa ıe daǵdylardy onlaın rejimde qysqa merzimde oqýǵa múmkindik beredi.
«Marketpleıs mamanǵa qajetti daǵdylardy úırenýge nemese biliktiligin arttyrýǵa nıet bildirgen kez kelgen respýblıka azamaty úshin qoljetimdi. Platformada 7 myńǵa jýyq adam onlaın oqydy. Byltyr Skills Enbek pen Coursera halyqaralyq bilim berý platformasymen ózara yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Sondaı-aq óz ıdeıalaryn júzege asyryp, bıznesin ashý úshin granttar qarastyrylǵan. Osylaısha, olarda ózderin ǵana emes, ózgelerdi de jumysqa ornalastyrýǵa múmkindigi bolady. Osyǵan baılanysty kásipkerlik negizderin oqytýdan bastap qarjylyq kómek kórsetýge deıingi qoldaý sharalarynyń tolyq spektri qamtylady. Iаǵnı jastardyń jáne azamattardyń áleýmettik osal sanattary ókilderiniń bıznes ıdeıalaryn iske asyrýǵa 400 AEK-ke deıingi granttar úlestirilip jatyr. Granttar negizinen tehnologııalyq jabdyqtar, eńbek quraldary, mal men qustardy satyp alýǵa beriledi. Nátıjesinde, jańa tigin sheberhanalary, naýbaıhanalar, sulýlyq salondary, sút jáne basqa da óndiris oryndary ashyldy», deıdi Z.Seıitova.
Sarapshylar Qazaqstanda halyqtyń ómir súrý deńgeıi tómen deıdi. Eger jastardyń belsendiligi artpasa, memlekettik baǵdarlamalardan nátıje bolmasa, bolashaqta jumyssyzdyq máselesiniń túıinin tarqatý qıynǵa soqpaq.
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»