Alǵashqy qazaq kalendary

Qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy kalendar týraly ár kezde, ár jerde qadaý-qadaý aıtylǵany bolmasa júlgelep, júıelep ja­zylǵan zertteý joqqa tán. De­sek te Ekinshi dúnıejúzilik soǵysynyń ardageri, pedagogıka ǵy­­lym­darynyń kandıdaty, mate­ma­tık-jaratylystanýshy Myńbaı Isqaqov­tyń paıymyna qaraǵanda, 1923 jyly jýrnal stılinde jaryq kórgen atalǵan kalendar zor tarıhı ról atqarǵan eken. Iаǵnı bul kalendar tanymdyq maqala­lar jıyntyǵynan quralǵan. Basty erekshe­ligi – demalys kúnin juma boldyrǵan. Sonymen qatar jyl basyn 22 marttan (naýryz) bastaýdy uıǵarǵan. Oǵan dálel – kalendardyń ishki betiniń birinshi jolynda: «Bıyl ıt jyly bitip, dońyz jyly 22 marttan bastalady» dep jazylǵan. Sondaı-aq kúntizbede aı ataýlary oryssha hám qazaqsha: ıanvar – dálý, fevral – hut, mart – hamal, aprel – sáýir, maı – zaýza, ııýn – saratan, ııýl – áset, avgýst – súmbile, sentıabr – mızan, oktıabr – ǵaqyrap, noıabr – qaýys, dekabr – jıddi dep jazylypty. Kún ataýlary: senbi, jeksenbi, dúısenbi, seısenbi, sársenbi, beısenbi, juma degen retpen berilip, jyl boıy atap ótelýge tıis datalar kórsetilipti:

22 ıanvar – qandy jeksenbi kúni;

12 mart –  patsha taqtan túsken kún;

18 mart – Parıj kommýna­synyń kúni;

22 mart – qazaqsha jyl basy;

1 maı – Internasıonal kúni;

9 sentıabr – Jastar kúni;

4 oktıabr – Qazaqstan keńes­teriniń I sezi ashylǵan kún;

7 noıabr – Oktıabr meıramy.

Bulardan basqa oraza já­ne Qurban aıt meıramynyń merzimderi kórsetilip, «Oıan qarǵys tańba basylǵan», dep bastalatyn dúnıe júzi prole­tarıattarynyń gımni «Inter­nasıonal» jyry tuńǵysh ret qazaqsha aýdarylyp berilipti.

«Bul shyn máninde tuńǵysh tolyq qazaq kalendary. Bir jyl buryn Qazaqstan­nyń memlekettik baspasóz bólimi arab áripterimen daıyndap, 1923 jyly Qazaq memle­ket­tik baspasy Orynbor qala­syn­da basyp shyǵardy. 146 bet, 6 bólimnen turady. Kalen­darǵa respýblıkamyz­dyń geog­rafııalyq sıpattamasy, ákimshilik bólikteri, sharýa­shylyǵy jaıly 34 ma­qala engi­zilgen», dep jazypty qazaq kún­tizbesiniń bilgiri M.Isqaqov 1980 jyly Almatyda jaryq kórgen «Halyq kalendary» atty kólemdi eńbeginiń 292-betinde.

 * * *

Alǵashqy qazaq kalendaryn qurasty­rýshylar eń áýeli aǵartýshylyq hám tanymdyq baǵyt ustanǵany baıqalady. Sol zamanda Orynborda shyǵyp turǵan Qazaq Respýblıkasy Ortalyq Atqarý Komıtetiniń organy – «Eńbekshil qazaq» gazetiniń 1923 jylǵy 14 qańtar kúngi sanynan bastap, birneshe nómirine «Qazaq kalendary» jaıly jarshy (jarnama) berilipti (2-sýret).

Osy jarshyda kalendardyń 6 bólimine bólip-bólip engizil­gen maqalalar tizimi berilip, keıbir jazbalardyń avtory kórsetilipti. Mysaly:

Birinshi bólim maqalalary:

Sóz basy. Kalendar tarıhynan qysqasha maǵ­lumat (avtory Erǵalı Aldońǵarov) 1923 jyldyń kalendary. Ár aıda bolǵan zor oqı­ǵalar.

Ekinshi bólim maqalalary:

Jer júziniń eńbekshileri, birigińder! (avtory Ǵ.Asyl­bekov). Taptar kúresi degen ne nárse? Kúnbatys hám kúnshy­ǵystyń bostan­dyq jolynda kúresteriniń tarıhy (avtory Smaǵul Sádýaqasov). Rýsııada 1917 jylǵa deıin bostandyq jolyndaǵy kúrester tarıhy. Rýsııada 1917 jyly bolǵan zor tóńkeris. Tap hám partııa (avtory «Kedeı balasy» – Beıimbet Maı­lın) Kámónes partııa tarıhy (avtory «Kedeı balasy» – Beıimbet Maılın) Ortaqshyl jastar uıy­my (avtory Ábdirahman Baıdildın). Qazaq áıelderi arasyndaǵy jumys. Jumyskerler tabynyń ataqty kósemderi. Qazaqstanda avtono­mııanyń túzelýi (avtory A.Ken­jın). Qazaqstan úkimetiniń bastyqtary. Internasıonal óleńi.

 

Úshinshi bólim maqalalary:

Oqý. Qazaq tarıhynan (avtory Eldes Omarov). Keńes úkimetiniń zańy.

 

Tórtinshi bólim maqalalary:

Táni saýdyń – jany saý (avtory A.Baıtursynov). Ananyń hám balanyń saýlyqtaryn saqtaý (avtory Aınýz Ismetova). Aýyrýdan saqtaný joldary (avtory Aınýz Ismetova).

 

Besinshi bólim maqalalary:

Qazaqstan Respýblı­kasynda mal ósirý jaıy. Juqpaly mal aýrýlary (avtory Seıdalın). Egindikti suryptaý (agronom keńesi). Jut (avtory Seıitqalı Meńde- shov). Jut hám onan saqtaný sharalary (avtory Madııar – Mirjaqyp Dýlatov)

 

Altynshy bólim maqala­lary:

Qazaqstan Respýblıka­synyń túzilisi (avtory Á.Áıtıev). Úshinshi jalpy Qazaq keńester jıy­lysynyń qaýly­lary. Metr ólshemderi.

 * * *

Qazaqtyń alǵashqy kalendaryn quras­tyrǵan kimder degenge kelsek, joǵaryda tizimi berilgen maqala avtor­­la­rynyń bári­niń úlesi bary anyq. Bu­lar­dyń arasynda halqymyzdyń betke ustar tulǵalary da júr. Onyń syrtynda shyǵa­rýshylar kalendar jaryq kórgennen keıin ony satýǵa shyǵarǵan kórinedi. Bul sózimizge dálel gazettiń birneshe sanyna jaryq kórgen jarnamada: «Kalendar Orynbordaǵy hám basqa úlken qalalardaǵy memleket baspasynyń «Znanıe – Bilim» kitap dúken­derinde satylady», degen silteme berilip, ıaǵnı kalendar qaıta satylyp jatqany aıtylypty.