Aýyldarda jumyssyz otyrǵan jandardyń basty baılyǵy da, seneri de – tórt túligi. Alaıda mal sanyn kóbeıtý bir bólek, ony baǵýdy da durys uıymdastyra bilý de mańyzdy. Muny aıtyp otyrǵanymyz, tártip saqshylary mal urlyǵynyń basty sebebi qaraýsyz qalǵan tórt túlik ekenin aıtady. Sońǵy jyldary mal urlyǵy uıymdasqan qylmystyń bir túrine aınalyp, «kásipke» aınalǵany jasyryn emes.
Mysal keltirsek, byltyr Pavlodar oblysynda kóptegen iri zań buzýshylyqqa qatysy bar 7 adamnan qurylǵan ákki top quryqtalǵan-dy. Olar bazarda resmı túrde et satýmen aınalysqandyqtan áý basta kúdik týdyrmaǵan. Keıin jymysqy áreketteri áshkere bolyp, qolǵa túsip otyr. Belgili bolǵandaı, qylmystyq top ár apta saıyn jergilikti iri sharýa qojalyqtarynan 1-2 qarany urlaýdy ádetke aınaldyrǵan. Olardyń 8 qylmysqa qatysy bar ekeni anyqtaldy. Byltyr 22 sáýirde sol Pavlodar oblysynda quramynda 5 adam bar óńiraralyq qylmystyq top quryqtalǵan edi. Olardyń qatysýymen Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynyń aýmaǵynda mal urlyǵynyń 6 faktisi jasalǵany anyqtaldy. Pysyqaılar barlyǵy 167 bas mal urlap, jalpy shyǵyn somasy 77 mln teńgeden asqan.
Ishki ister mınıstri Marat Ahmetjanovtyń aıtýynsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýy sheńberinde qabyldanǵan sharalar óziniń profılaktıkalyq nátıjesin kórsetip otyr.
– Buryndary mal urlyǵy jalǵyz ýchaskelik polısııa qyzmetkeriniń jumysy sııaqty qaralatyn. Búginde Ishki ister, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri veterınarlyq qyzmet jáne jergilikti ákimdik mamandarymen birlesip, keshendi jumys atqaryp jatyr. Qylmystyq kodekske «Mal urlyǵy» degen arnaıy bap engizilip, dúnıe-múlkin tárkileýmen 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy belgilengen. Árıne, jazanyń kúsheıtilýi qylmystyń azaıýyna sep bolatyny túsinikti. Mal urlyǵymen aınalysatyndar jalǵyz júrmeıdi. Qylmystyq top quryp, aılasyn asyrýǵa tyrysady. Ár aýylda sybaılastary bar bolýy múmkin. Olardy quryqtaý maqsatynda jedel aldyn alý is-sharalary jıi uıymdastyrylady. Turǵyndarmen de túsindirý jumystary júıeli júrgizilip jatyr. Tártip saqshylary árdaıym bazarlardy, mal soıatyn oryndardy, buryn mal urlyǵyna qatysy bolǵan azamattardy baqylaýda ustap otyr. Mal ustaǵan aǵaıynnyń bári birdeı GPS-treker ornatýǵa shamasy jetpes. Dese de zamanaýı qurylǵylardyń urlyqtyń aldyn alýǵa kómegi kóp ekeni dáleldenip otyr. Maldy syrǵalaý jumystary da júıeli atqarylýǵa tıis, – deıdi mınıstr.
Joǵaryda mal urlyǵynyń basty sebebi qaraýsyz qalǵan tórt túlik ekenin jazdyq. Qaraýsyz qalǵan tórt túlik jol-kólik oqıǵalarynyń tirkelýine de sebep ekenin umytpańyz. Mundaı jol-kólik oqıǵalary Batys Qazaqstan men Atyraý oblystarynyń tas joldarynda azaımaı tur. Jaıylym jerlerdiń qunarsyz topyraqqa aınalǵany tórt-túliktiń shóp izdep, joldy ári-beri kesip ótýine alyp keledi. Baqtashynyń joqtyǵy da úlken problemaǵa aınalyp otyr.
Sońǵy jyldary Atyraý óńirinde iri qara maly bar turǵyndarǵa jaryq shaǵylystyrǵysh lentalar taratylǵan. Kólik júrgizýshisiniń der kezinde jol apatynan saqtanýyna malǵa taǵylǵan jaryq shaǵylystyrǵyshtyń kómegi kóp. Mundaı jabdyqtar Atyraý-Dossor-Qulsary-Beıneý respýblıkalyq mańyzdaǵy avtokólik jolynyń Jylyoı aýdany tusyndaǵy, avtokólik jolyna jaqyn ornalasqan jáne úı janýarlarynyń jolǵa shyǵý qaýpi bar degen 4 sharýa qojalyǵy ıelerine úlestirilipti.
Maldy qaraýsyz jibergen turǵyndardyń kináli ekeni túsinikti. Deı turǵanmen kólik ıeleri jyldamdyqty shamadan tys arttyrmasa, apattyń aldyn alýǵa bolatyny sózsiz. Bul rette, Atyraýda respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzy bar tas joldarda avtomatty jyldamdyq ólshegishter jumys isteıdi. Oblys aýmaǵynda jol-kólik oqıǵalarynyń aldyn alý maqsatynda qala syrtyndaǵy respýblıkalyq Aqtóbe-Atyraý-Astrahan, Atyraý-Oral jáne oblystyq mańyzy bar Atyraý-Inder tas joldaryna «Kordon» avtomatty jyldamdyq ólshegish quraldary ornatylǵan. Atalǵan qurylǵylardyń negizgi mindeti – jyldamdyqty shamadan tys arttyrǵan kólikterdi anyqtap, sol arqyly júrgizýshilerdi zańda kózdelgen ákimshilik jaýapkershilikke tartý.