Qazir elimizde 5,7 mıllıon jas bar. Olardyń basym bóligi shetelde bilim alýdy, saıahattaýdy armandaıdy, maqsat qoıǵandary da bar. Tipti sońǵy jyldary Qazaqstanda syrtqy kóshi-qon tolastamaı tur. Jalpy, jastar shetelge qalaı shyǵa alady? О́zge elde olar úshin qandaı múmkindikter bar?
Qazaqstan jastaryna shetelge shyǵýǵa birinshi múmkindik – «Bolashaq» baǵdarlamasy. Memlekettiń qarjylandyrýymen jahandaǵy damyǵan, oqý-toqýy jetilgen elderge baryp, magıstratýra, rezıdentýra, doktorantýra boıynsha bilim alýǵa, taǵylymdamadan ótýge bolady. Byltyrdyń ózinde osy baǵdarlama aıasynda qazaqstandyq jastar úshin 1055 stıpendııa bólingen eken.
Nurbaný Temirbaıqyzy – «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty. Ol «Qonaqúı bıznesi» mamandyǵy boıynsha Shveısarııanyń eliniń Montre qalasynda magıstratýrada oqyǵan. Túlektiń aıtýynsha, baǵdarlamaǵa qujat tapsyrý úshin sizdiń aǵylshyn tilinen halyqaralyq testińiz, ózińizdiń tańdaǵan oqý ordasyna, mamandyǵyna qajetti shekti baldan joǵary bolýy qajet.
– Stıpendııa taǵaıyndalǵan soń, men áýeli Ulybrıtanııada tildik kýrsta oqydym. Keıin mamandyǵym boıynsha Shveısarııada bilimimdi tereńdetýdi uıǵardym. О́ıtkeni bul el qonaqúı bıznesi boıynsha oqytatyn álemdegi jetekshi el. Bastapqy kezde árıne ár eldiń ortasyna beıimdelý ońaı bolǵan joq. Ýaqyt aıyrmashylyǵy, klımat ózgesheligi qansha degenmen áser etedi. Oqý baǵdarlamasyna beıimdelgen soń, ýnıversıtetimizdiń ár senbi nemese aı saıyn uıymdastyrylatyn saıahattarymen ózge qalalarǵa baratyn boldym. Eskere ketetin jaıt, baǵdarlamamen oqýdy aıaqtap, elge kelgen soń, óńirlerde 5 jyl nemese iri megapolısterde 3 jyl jumys isteýińiz mindetti, – dedi N.Temirbaıqyzy.
Sonymen qatar talaby taýdaı jastarǵa kez kelgen elde qoldaý kórsetetin Erasmus Mundus Joint Master Degrees halyqaralyq baǵdarlamasy bar. Stıpendııa kómegimen jastar eki elde oqýǵa múmkindik alady. Baǵdarlama oqý aqysyn, medısınalyq saqtandyrýdy, jolyńyz ben ornalasýyńyzdy tolyq óteıdi.
Al Chevening Scholarship halyqaralyq baǵdarlamasy – álemniń túkpir-túkpirindegi jastarǵa magıstratýra boıynsha bilim alýǵa yqpaldasady. Munda sizdiń oqý, jol, dıssertasııalyq jumysyńyzdy qarjylandyrýdan bólek, tipti vıza alýdaǵy shyǵynyńyzdy da ótep beredi. Buǵan qosa aı saıynǵy shákirtaqy qarastyrylǵan.
Eýropada da bilim qýyp júrgen qazaq jastary kóp. Ásirese, Chehııa, Aýstrııa, Germanııa, Majarstan ýnıversıtetteri qazaqstandyq stýdentterdiń joǵary suranysyna ıe. Máselen, Aýstrııa men Majarstanda oqyǵyńyz kelse, Ortalyq Eýropa ýnıversıteti aǵylshyn tilinde magıstratýra men doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha bilim granttaryn usynady. Sondaı-aq Chehııa elinde oqýǵa túsý úshin UBT-nyń nátıjesi qajet emes. Orta bilim jónindegi kýálik bolsa jetkilikti. Tek, cheh tilin jetik meńgerý qajet. Buǵan qosa bul memleketterde ǵylymı zertteý júrgizemin deýshi qazaqstandyqtarǵa da grant jeterlik.
Fulbright granty AQSh eliniń ýnıversıtetterindegi oqý aqysyn tolyǵymen tóleıdi. Ári aı saıynǵy shákirtaqy, medısınalyq saqtandyrý jáne jol júrý shyǵyndary óteledi. Bul – bilim salasyndaǵy eń bedeldi baǵdarlamalardyń biri. О́ıtkeni osy bilim júıesi arqyly Nobel jáne Pýlıtser syılyǵynyń laýreattary oqyǵan. Jalpy Fulbright 75 jyl boıy 300-den astam túlekti túletken.
Qytaı Halyq Respýblıkasy da qazaqstandyq jastardyń bilim alsam degen meselin qaıtaryp otyrǵan joq. Búginde Qytaı memleketinde sheteldik stýdentter úshin bólinetin bilim granttaryna qol jetkizý jeńildeý. Onyń ústine, qujat tapsyrý da qıyndyq týdyrmaıdy. Iаǵnı talapkerler ınternet arqyly qujattaryn qajetti oqý ornyna jiberip, Qytaıdaǵy bilim ordalarynyń jaýabyn kútedi. Tek munda oqý úlgerimi joǵary talapkerdiń qabyldaný múmkindigi joǵary.
Sıngapýrdyń bilim berý júıesi – álemdegi eń ozyq úlginiń biri. Munda oqýdyń óz artyqshylyǵy bar. Birinshiden, bilim alýshylar aǵylshyn tilin jetik meńgerip shyǵady. Ekinshiden, oqytýdyń álemdik standarttaryn jáne zamanaýı ekonomıkalyq talaptardy ıgeredi.
Ońtústik Koreıa úkimeti ózge el azamattary úshin arnaıy Global Korea Scholarship baǵdarlamasyn ázirlegen. Onyń negizinde KOICA stıpendııasy sheteldikterdiń tolyq oqýyn, eki baǵytta ushaq bıletin óteıdi. Sondaı-aq jataqhana, úsh mezgil tamaqtaný, ekskýrsııalar jáne medısınalyq saqtandyrýdy usynady. Koreıa halyqaralyq yntymaqtastyq agenttiginiń mundaǵy maqsaty – óz elderiniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úles qosa alatyn damýshy elderdegi negizgi kóshbasshylardy tartý.
Túrkııa memleketi de jastar úshin óte tıimdi Turkiye Burslari atty memlekettik oqý granttary júıesin ázirlegen. 2012 jyly ashylǵan baǵdarlama bakalavr, magıstratýra men doktorantýra, sondaı-aq ǵylymı izdenisterge de grant bóledi. Buǵan álemniń ár túkpirinen jyl saıyn júz myńnan asa adam ótinish beredi. Olardyń tek bes myńy ǵana bilim alý úshin stıpendııa utyp alady. Úmitkerlerdiń arasynda qazaqstandyqtar da kóp. Stıpendıattardy tegin jataqhana men tamaq, eki baǵytqa áýe bıletteri jáne medısınalyq saqtandyrýmen qamtamasyz etedi.
Alysqa barǵansha, barǵa qanaǵat etip, elimizdegi ýnıversıtetterde de bilim alyp, 6 aıǵa akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasymen shetel asýǵa bolady. Osy ıgilikti utymdy paıdalanǵandardyń biri – Danara Jumakenova. Qazir ol Semeı qalasyndaǵy Shákárim atyndaǵy ýnıversıtetiniń 4-kýrs stýdenti.
– Túrkııa eline barýdy bala kezimnen armandadym. Otbasylyq jaǵdaıyma baılanysty, bakalavr dárejesimen oqýǵa bara almadym. Biraq akademııalyq utqyrlyq arqyly barýǵa bolady degendi estigende múmkindigimdi jibermeýge tyrystym. Ol kezde men 3-kýrsta oqıtynmyn. Túrkııa eliniń Denızli qalasyndaǵy Pamýkkale ýnıversıtetiniń muǵalimderine baılanysqa shyǵyp, qujattarymdy jınaqtadym. Úı jaǵdaıyn, oqý máselelerin aldyn ala sheship aldyq. Sóıtip osy ýaqytqa deıin oqyǵan túrikshemmen qoldorbamdy arqalap, 5 aıǵa Túrkııaǵa bardym. Árıne, týǵan jerińe jetpeıdi. Desek te mundaǵy bilim berý júıesi unady. Ustazdarymyz dáristerin óz qalaýynsha, ýnıversıtet aýlasynda, kafede erkin formatta ótkize beredi. Men «túrik tildes halyqtardyń tilderi» mamandyǵy boıynsha bilim aldym. Sabaq barysynda túrki tildes elderdiń mádenıeti, ádebıeti, salt-dástúrindegi uqsastyqtar men aıyrmashylyqtardy tereńirek oqydyq. Aldaǵy ýaqytta osy baǵytta ǵylymı jumys jazsam degen josparym bar. Dáristen bólek, stýdenttermen Túrkııanyń Ystanbul, Antalııa, Izmır, Marmarıs, Tavas, Kappadokııa syndy ásem qalalaryna saıahattadyq. Jalpy, shetelde bilim alý adamnyń oı-órisin ózgertedi. Ári ózin ózi jetildirýge taptyrmas múmkindik, – dedi Danara Jumakenova.
Jalpy, shetelde bilim alýdan bólek, jastarǵa 2-6 aılyq kýrstar, halyqaralyq konferensııalar men semınarlarǵa da qatysýǵa bolady. Máselen, AQSh-tyń TechGirls atty baǵdarlamasy qyzdar qaýymyna 25 kúndik semınarlaryn usynady. Baǵdarlama ǵylymda, tehnologııada, ınjenerııada jáne matematıkada mansap qurǵysy keletinderge tereńirek bilim alýǵa múmkindik beredi. Ári medısınalyq saqtandyrýdy, vıza alý, turaqjaı, jol júrý shyǵyndaryn tolyq óteıdi.
Buǵan qosa Amerıkanyń jastarǵa arnalǵan Humphrey stıpendııasy da bar. 10 aılyq baǵdarlama barlyq shyǵyndaryńyzdy tolyq óteıdi. Tek aǵylshyn tilin jaqsy meńgerýińiz shart. Sondaı-aq Garvard ta adam quqyqtary jónindegi jazǵy taǵylymdamalaryn usynady. Baǵdarlama qatysýshylarǵa kásibı jáne ıntellektýaldy turǵydan damý múmkindikterin beredi. AQSh-tan tys adam quqyqtarymen aınalysatyn úkimettik emes jáne úkimetaralyq uıymdarmen keminde segiz apta jumys isteýge bolady.
Osy jyldyń jazynda Shveısarııanyń Lýgano qalasynda jazǵy sammıt ótedi. Bul is-sharaǵa 25-35 jas aralyǵyndaǵy osy aımaqqa qyzyǵýshylyq tanytatyn jastar qatysa alady. Uıymdastyrýshylar oqý aqysyn, turaǵyn, jol júrý shyǵyndaryn jartylaı nemese tolyǵymen óteıdi.
Jastardyń talpynysy men talabyna, qabilet-qarymyna saı shetelde bilim alýǵa, saıahattaýǵa múmkindik mol. Tek bilimniń kókjıegin keńeıtý úshin jastar osy ıgilikti tıimdi paıdalana alsa ıgi. Eń bastysy, ózge memlekette alǵan bilim-biligin jańartyp, týǵan eliniń damý jolyna arnaıy alsa, qajetti iske jarata bilse bolǵany.
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»