Sýret pen tús

Sýret

Bir ǵana sýretine kóptegen túsindirme eńbek jazylǵan sýretshiler bar. Jaratýshynyń baı qazynasyn ózinshe uǵynǵan talant ıeleri qarapaıym adamǵa kórine bermeıtin tuńǵıyqty kór­mek. Ańyzǵa aınalǵan Van Gogtiń «Juldyzdy tún» sýre­tin eki keńistikke bólýge bolady. Biri joǵarǵy aspan kórinisi, biri qalanyń sýreti beınelengen tómengi kórinisi. Jalynnyń tili sekildi aspanǵa kóterilgen kı­parıs sýreti gotıkalyq qamal­dy eske salady. Kóp halyq­tyń mádenıetinde kıparıs ólgen sońǵy jandy, máńgilikti, bol­mystyń ótkinshiligin bildiredi. Bizdińshe, munda kıparıs sýreti aldyńǵy kezekke shyǵyp tur, sýrettiń basty qaharmandary da osylar. Shyǵarmaǵa qarap otyryp jumbaq sýretshiniń kúı­zelgen janyn, aspan men jer arasynda turaq tappaǵan júreginiń halin sezinýge bolady. Sýrette jerdegi ómirden góri aspandaǵy ómir tartymdy, ásem kórinedi, tek joǵarǵy bóligine nazar salar bolsaq tolqyǵan teńiz be, álde juldyzdary tóngen aspannyń beınesi me, aıyrý qıyn. Qalyń boıaýlar men aınalma gúlderdiń serpindi kúshi buljymaı bir zańǵa baǵynǵan tabıǵat tutastyǵyn kosmostyq úılesimdilikpen sheber jetkize bilgen.

Van Gog «Juldyzdy tún» kartınasyn psıhıkalyq aýytqýy barlardyń aýrýhanasynda jatyp salǵan. Shyǵarmashylyq eńbegi sýretshige óz-ózine kelýge kómek etip, dertinen aıyǵýyna járdemdesken.

Tús

Poıyz júrgeli turdy. Tún jarymy. Perronda áldebir jolaýshy belgisiz beketten tús­keli qozǵala bastady. Ony, árı­ne tanymaımyn. Kelbetine uzaq tesile qaradym. Endi ony esh­qa­shan kórmeıtin edim. Ol da meni kórmes. Keıde ǵumyrda jalǵyz ret qana kórgen adamdy saǵynyp júresiz. Máselen, on bes jasyńyzda Atyraýǵa ádebı festıvalǵa bar­dyńyz. Qaıtar jolda beıtanys beketten az-maz ýaqytqa ǵana túsken kezde erekshe kó­rikti qyz sizge balmuzdaq alýdy usyndy. Siz kórkine bola al­dyńyz. Al biraq odan beri bes jyldan ar­tyq ýaqyt ótse de siz ol arýdy umyta almaısyz. Qyzyq. Nege eken?

Adam ómiriniń jartysy oı arqyly, ıaǵnı oısha ótedi. Qala berdi tústi qosyńyz. Keı­bir ǵa­lymdar segiz saǵattyq uıqy­nyń toqsan mınýty túspen ótedi dese, keıbir derekterde son­sha­lyq uzaq kóringen túster bar bolǵany eki-úsh sekýndtyń ishin­de júzege asady delinedi. Tús jaı­ly sóz qozǵaǵanda psı­hoana­lıtık Zıgmýnd Freıd eske tú­sedi. Onyń tús týraly oıla­ry ǵylymda ózindik negiz qalyp­­tastyrdy. «Tús jorý» eńbeginde tústi óń men tústiń arasyndaǵy beısanalyq dep túsindirdi ári túste ulttyq erek­­­shelik te bolatynyn jet­kiz­di. Árige barmaı-aq tús taǵy­lymynyń túbin túrkiden sýyrt­­­­paqtasaq ta bolady. Qaıda barsa da óz kórin qazyp jatatyn Qorqyttyń túsi, Abylaıdyń túsi, Babyrdyń Samarqan qala­syn alar aldyndaǵy túsi áli kúnge ańyzdarǵa arqaý bolyp keledi. Iаǵnı Abylaı han ózi kór­gen arystannyń ishinen qash­qan túlkiniń qarnyn oryp jibergende qurt-qumyrsqa, baqa-shaıan, jy­lan-kesirtke órip shyǵady. Muny Kómekeı áýlıe­niń qalaı jory­ǵany tarıhtan belgili. Jáne onyń negizsiz qal­maǵany da má­lim.

Shynynda denedegi rýh ólim sátinde adamnan múldem ajyrasa, tús kezinde belgili bir jer­­lerde saıahattap júredi. Keı­de oıatq­yshty saǵat segizge qo­­ıyp, oıatqysh shyryldamaı qal­sa da sol segizde oıanatyny­myz bar. Islamda tús úshke bó­linedi. Biri – rahmanı tús, biri – shaıtanı tús, biri – qııalı tús. Rahmanı tús – súıinshileý, es­kertý maqsatynda bolyp kelse, shaıtanı tús ál­debir qıyndyqtan qashyp jú­rý, tyǵyryqqa tirelip jan qı­nalatyn tustary, al qııalı tús óńdegi oılardan quralǵan, ne shóldegen jannyń sý kórýi ispetti qubylystar. Álemde tús arqyly týǵan ǵylymı eńbekter, óleńder, prozalyq týyndylar kóptep ushyrasady.

Dat ǵalymy Vor túsinde kún­niń ústinde jatqanyn kó­redi. Aınalasynda dóńge­lek­­ter aınalyp júredi. Osy tú­sinen keıin atom qury­ly­sy jónindegi ǵalam­sharlyq modelin qurastyrady. Birneshe jyldan soń osy eńbegi úshin Nobel syılyǵyn ıe­le­nedi. XX ǵasyrdyń or­ta­syn­da amerıkalyq ǵalym Djeıms Ýotson túsinde kobra tek­­­tes jylandy kóredi. Bul túsi arqyly ol DNQ-nyń qury­ly­­my men formasyn oılap tabady. О́ziniń kezekti ǵylymı ju­­mysynan soń Mendeleev tereń uıqyǵa ketedi. Kenet ózi neshe jyl zerttep bas qatyrǵan jumysy túsine enedi. Ǵalym tura sala qalam izdep, asyǵa ja­zý­ǵa kirisedi. Tek bir ele­mentke ǵana túzetý engizip, qal­ǵanyn túsindegideı etip qal­dy­rady. Keı derekterde bul maǵ­lu­matty joqqa shyǵarady. Shy­nynda, Mendeleevke álemdik ataq – talmaı eńbektenýdiń ar­qasynda ǵana kelgen edi.