Kókshe kólderiniń keleshegi bar ma?

Mamandardyń paıymdaýyna qara­ǵanda, úzilip túsken monshaqtaı kúmis kól­derdiń tartylýynyń nemese qurǵaýynyń bir sebebi, tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi jón-josyqsyz ıgerýden bastalady. Egistik tanaptary dala kólderiniń jaǵasyna deıin taqap jyrtylyp, kóldi qorektendiretin bulaq kózderi bitelip, tabıǵı sý joldary birjola jabylǵan. Egistikke sebiletin san alýan hımııalyq tyńaıtqyshtar jelmen ushyp, tunyq, tuıyq kólderdi lastaǵan. Aǵyn sý qosylmaıtyn nemese ózinen sý aǵyp shyqpaıtyn tomaǵa tuıyq kólderdi ekologterdiń tilinde «kári kólder» dep ataıdy. Tyń ıgerý jyldarynan bastap «kári kólderdiń» adam janyn júdetetin, tabıǵattyń tý-talaqaıyn shyǵarǵan qasi­reti bastalady.

Búginde «Kókshetaý» ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵynda Zerendi, Imantaý, Shalqar tárizdi sý aıdyndary bar. Bul kól­der dalalyq kóldermen salystyrǵanda, áldeqaıda úlken, aıdyny keń bolyp esep­teledi. Biraq sońǵy jyldardaǵy naqty ǵylymı zertteýlerge nazar aýdaryp, saraptamalardy salǵastyra zertteseńiz, osy bir maqtaýly kólderdiń ózderi aqbas tolqyndaryn aspanǵa atyp, arasha surap jatqandaı.

Aldymen zerger zerlegendeı kór­kem tabıǵattyń qoınaýynda kúmis tol­qyn­dary tynymsyz kúmpildep jatatyn ózgeshe óńdi, aıryqsha saltanatty Zerendi kóli týraly sóz sabaqtalyq. 1956 jylǵy esepteý boıynsha Zerendi aıdynynyń jalpy aýmaǵy 10,7 sharshy shaqyrym eken. Jyldar óte kele aq aıdyn tartylyp, jaǵalaýdan qashyp, alystap barady. Alystaǵan saıyn kútpese qurdymǵa ketetin keleshegindegi qaterdi sybdyrlaı syr qylyp shertip jatqandaı. Biraq kól qasiretin, onyń taǵdyryn oılaý qaperimizge kirip jatyr ma, joq pa, ol jaǵy belgisiz. Ulttyq parktiń ekologi, ekologııa magıstri Erlan Jumaıulynyń aıtýyna qaraǵanda, negizgi sebep Zerendi kólinen at shaptyrym jerdegi Báıterek sý qoımasynan keletin sý jolynyń bi­telýi. Eger osy bir másele sheshilse, Ze­ren­di kóliniń aıy ońynan týyp, aıdy­ny tolyqpaq. Aqyl tarazysyna sal­sańyz, qıyn da sharýa emes. Sý qoımasynan tar­tylǵan qubyrlar 1990 jyldary tonalǵan. Qazir ózi túgil izin de taba almaısyz. Sha­masy áldebir pysyqtar qytaı asyryp jiberse kerek. Kóldi saqtap qalý úshin áýel basta qubyr tóselgen jylǵalardy jańǵyrtyp, qaıta tartsa jetip jatyr. Árıne, kóp-kórim qarajat kerek bolar, biraq botanyń kózindeı móldirep jatqan, balyǵy taıdaı týlaǵan kólden qymbat emes qoı. Zerli Zerendiniń, jalǵyz Zerendiniń ǵana emes, kıeli Kóksheniń maqtanyshyna aınalǵan tabıǵat syıyn saqtap qalýdyń endigi bir joly – taý bet­keıindegi tabıǵı sý joldaryn arshý. Kól men sý qoımasynyń arasynan asfalt jol ótedi. Kóktemgi qar sýyn bógeıtin de osy jol. Qolǵa alsa, túk qıyndyǵy joq. Árıne, taspadaı tartylǵan joldy tal­­qandap buzýdyń túk te qajeti joq. Tek jol tabanyna sonaý taý basynan lyq­syp aǵyp keletin qyzyl sý erkin ótip, kólge quıylatyn jylǵany arshý úshin tas joldyń boıyna birneshe jerden keń­deý qubyr ornatsa jetkilikti. Endigi bir másele – kól tabanyn laıdan tazalap, bulaq kózderin arshý. Qanshama jyldan beri jıektegi qamys quraq qaýlap ósip, esepsiz kóbeıip ketti. О́simdikterdiń shirin­­disi kól túbine shógip, qorysqa aına­lyp jatyr. Tabıǵattyń óz zalaly azdaı adam qolymen jasalatyn qııanat ta jyl ótken saıyn ústemelenip, kóbeıe túsýde. Aıtalyq, Zerendi aýylynyń qazaq mektep-ınternaty ornalasqan aýmaqtaǵy tabıǵı sý joldarynyń bo­ıynda súzgi joq. Súzgi bolmaǵannan keıin turmystyq qal­dyq kóktemgi qyzyl sýmen Zerendi kóline quıylyp jatyr.

Zerendi aýylynyń kól jaq bettegi jekemenshik úıleri de jarqabaqqa tym taıaý. Ony aıtasyz, keshegi keńes zama­nynda birneshe demalys oryndary da bel­gilengen talaptyń tas-tal­qa­nyn shyǵa­ryp, jaǵalaýǵa jaqyn salyn­ǵan. Atap aıt­qanda, burynǵy Pavlık Morozov atyn­daǵy pıoner lage­riniń ǵıma­rattary kól jıeginde qal­qaıyp áli tur. Táýelsizdik jyl­dary boı kóter­gen «Zeren» demalys aımaǵy erek­­she qorǵalatyn aýmaqqa salyn­ǵan. Mun­daı mysaldardy kóptep keltirý­ge bolady. Tabıǵatqa jany ashymaıtyn bezbúı­rekter qolynan kelse kóldiń ústine de úı salyp alýdan taıynatyn túri joq. Aınalyp kelgende osynyń bári aýmaǵy shaǵyn kóldi qorysqa aınaldyrýda.

Kónekóz qarııalardyń aıtýlaryna qaraǵanda, Zerendi taýynyń eteginde erterekte sansyz bulaq bolǵan eken. Bul­qynyp aqqan bulaq sýy taý etegi­nen quldılap aǵyp, Zerendi kóline quıy­latyn bolǵan. Qazir kólge jetpeı, tekke ysyrap bolyp jatyr.

Bul másele jalǵyz bul óńirde ǵana emes, jalpyǵa ortaq jaıt. Aıtalyq, ári­degi Atbasar alabyn kókteı ótetin Jabaı ózeni kóktem saıyn tasıdy. Lyq­syp kel­gen mol sý qumdy, tastaq jer­lerdegi jyra, eńis­ke jetip jyǵylyp, sińip ketedi. Erlan Jumaıulynyń aıtýyna qaraǵanda, Kókshe baýraıyndaǵy jýas ózenderdiń ózi kóktemgi qyzyl sý júrgen kezdiń ózinde minez kórse­týi egistik alqaptarda súdiger jyrtyl­maıtyndyqtan.

– Erterekte boz dala topyraǵy ty­ǵyz­dalmaǵan kúıi býsanyp jatty emes pe? – deıdi ǵalym, – qar sýy erkin sińip ketetin. Esesine ózen ańǵarlary kún sál jy­lynysymen kógerip shyǵa keletin. Qar sýy­nan nár alǵan jaǵalaýdaǵy ja­zyq jer­lerge myń san shóp ósetin. Qazir qap­taǵan tehnıkanyń tabanynda jatqan soń topyraq ábden tyǵyzdalyp, sý ótpeıtin bolyp qaldy. Kóktemgi sý tasqynynyń bir sebebi osy. Ekinshi jaǵynan alyp qara­ǵanda, bar álem zárý bolyp otyrǵan ylǵal dalaǵa ketip jatyr. Eger tabıǵı joldarynda tospa istesek, kóktemgi qyzyl sýdy bir jerge jınaýǵa bolar edi. Baqsha egýge de, mal sýarýǵa da septigi ábden tıedi ǵoı.

Aıtsa aıtqandaı, ánebir jyldary qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta aýyl­daǵy malsaq qaýym mal sýaratyn sý kózin tappaı qınalǵan. Mal sharýa­shylyǵynyń adymyn alǵa bastyrmaı otyrǵan da osy másele.

Zerendi kólimen birge tabıǵaty ta­laı­ǵa tańdaı qaqtyratyn Imantaý, Shal­qar kýrortty aımaǵynda da osyndaı keleńsiz kórinis qalyptasqan. Qos kól de jyldan-jylǵa tartylyp barady. Ekolog Erlan Jumaıulynyń zert­teýlerine qaraǵanda, Imantaý kóliniń sý aıdyny 1956 jyly 335 tekshe shaqyrym bolsa, 2021 jyly 311 tekshe shaqyrym bolǵan. Iаǵnı keneresi kemip keledi. Shal­qar kóliniń sý aýmaǵy 1956 jyly 33,4 sharshy shaqyrym bolsa, 2021 jyly 29,1 sharshy shaqyrymǵa kemi­gen. Kól tereń­digi 1956 jyly 8 metrdiń deńgeıinde bolsa, 2021 jyly taıyzdanyp, 6 metr­ge ǵana jetken. Sýdyń kólemi de kishi­reıgen. Taǵy da 1956 jylǵy esep boıyn­sha 267 tekshe shaqyrymdy qurasa, 2021 jyly 174 tekshe shaqyrymǵa teń bol­ǵan. Mine, osy zertteýlerden eki kól­­diń erneýi jyldan-jylǵa sheginip bara jatqanyn anyq baıqaýǵa bolady. Kólderdiń qorashtaný, taıyzdaný sebebi de Zerendi kóliniń taǵdyryna tym uqsas. Sondyqtan, bul arada qaıtalaýdy qajet dep tappadyq.

О́tken jyly Imantaý, Shalqar kýrortty aımaǵynda 45 myńǵa jýyq týrıst tynyqty degen málimet bar. Jańa baǵdarlama qabyldanyp, týrızmdi damy­týǵa belsene kirisý mejelengen. Arnaıy túzilgen baǵdarlamada ár jyl saıyn búgingi kólem on esege ósirilip, keminde 400 myń týrısti qushaq jaıa qarsy alamyz dep otyr. Eger tabıǵattyń kelimdi-ketimdi adam aıaǵynan da tozatynyn eskersek, Býrabaıdaı emes, tynyǵýshylar sál azdaý baratyn bul óńir de az ǵana ýaqyttyń ishinde tý-talaqaıy shyǵýy múmkin. Nege deseńiz, 400 myń týrısti qarsy alatyn áleýet ázirge joq. Infraqurylymy je­tim­siz. Kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz, qara­qurym halyq, anyǵyraq aıtqanda, týrıster qaptap keldi eken deńiz. Sýaǵarlar joq, jaǵajaı bázbaıaǵy tumsa kúıinde, turmystyq qaldyqtardy jınastyratyn arnaıy oryndar jasaqtalmaǵan. Son­da ne bolady? Búginge jylap kóri­se­tin shyǵarmyz. Árıne, týrızm tabys kózi ekendigi belgili. Biraq tabysqa qy­zyq­qanymyzben tabıǵat zalal shekpeýi kerek qoı. О́tken jyly demalǵan 45 myń týrıstiń árbir toǵyzynshysy irge­degi Reseı elinen kelipti. Olarǵa arnaıy demalys oryndarynyń túkke de qajeti joq. Baıaǵy Stolypın reformasynan keıin shabatasyn súıretip kelgen mu­jyq­tar tárizdi shatyrlaryn quryp, qos­taryn tigip, jaz boıy demalyp jata beredi. Ulttyq park aýmaǵyna kirgeni úshin tóleıtin qarjy 400 teńge tóńireginde. Aılap jatqan álgi jurt sańyraýqulaǵyn, jemis-jıdegin terip, balyǵyn aýlap, tosabyn qaınatyp, yrǵalyp-jyrǵalyp qaıtady. Sondaǵy tólegeni jańaǵy 400 teńge. Al tabıǵatqa kelgen zalal she? Dál osyndaı týrıst bizge qajet pe? Árıne, týrızmdi damyt­qan durys. Ol úshin belgilengen tártipke oraı zamanaýı demalys oryndary salynyp, tolymdy aqysy da alynýy kerek qoı. Sonda ǵana qaıtarymy bolatyn shyǵar.

Qazir úsh shalqar shaǵym aıtyp, estir qulaq izdeýde. Kól muńyna kóńil aýdaratyn qaısyń barsyń?!

Aqmola oblysy