Teńge rýbl qarmaǵynan qalaı shyǵady?

Reseı úkimetiniń aldaǵy denonsasııa qujatyna qatysty ustanymy resmı túrde jarııalanǵan joq. Soltústiktegi kórshi eldiń qarjy mınıstrligi Frank Media agenttiginiń saýalyna bergen jaýabynda bul másele Ortalyq banktiń quzyrynda ekenin aıtty. Reseı basylymdary syrtqy baılanysy táýir eldermen esep aıyrysý tetigin jáne soǵan baılanys­ty valıýta baǵamy máselelerin ózgertýge kiriskenin, tıisti oryndar syrtqy saýda kelisimsharttaryn dollar baǵamynan ajyratyp, ulttyq valıýta baǵamyn anyqtaý kezinde balamaly kórsetkishterdi qoldaný týraly sheshim qabyldaǵanyn jazyp jatyr. Qazir bul máseleni RF qarjy mınıstrligi men Ortalyq bank pysyqtap jatyr. Reseılik aqparat kózderi 9 qańtar kúni elimizdiń rýbl-teńge konvertasııa­synan birjaqty bas tartatynyn habarlap, táýelsiz sarapshylardyń pikirin keltirdi. «Vostochnye vorota» qarjy naryqtaryn jáne makroekonomıkany taldaý ortalyǵynyń mamany Aleksandr Tımofeevtyń oıynsha, bul kelisimge qol qoıylýǵa TMD keńistiginde ortaq valıýta paıda bolady degen ıdeıa sebep bolǵan. «Ortaq valıýta joq. Biraq ár qatysýshy el barynsha ıdeıalardy úılestire berý kerek edi. Bizde kross-valıýta týraly kelisimder boldy. Biraq geosaıası jaǵdaılardyń áserinen naryq júıesi buzyldy. Kez kelgen jaǵdaıda SWIFT aýdarymdarynan, dollardan nemese eýrodan ajyratylýy múmkin bolǵandyqtan, kross mólsherlemelerdi ekstrapolıasııalaý ıdeıasynyń ózi mańyzyn joǵaltqandyqtan, kelisimdi paıdalaný toqtatyldy», dep jazdy A.Trofımov.

Qarjy taldaýshysy Erlan Ibragım teńge men rýbl dálizindegi jaǵdaı buryn­ǵydan bas­qasha bolatynyn aıtady. Osyǵan deıin Ulttyq bank rýbl-teńge baǵamynda 1995 jyly qol qoıylǵan kelisimdegi sharttar es­kerildi. Bul qujat kúshin joıdy desek te kelesi qujattardyń daıyndalýyna se­­bep boldy. Endigi mindet – osy kelisim bo­ıyn­sha qol qoıylǵan qujattardy qaıta qaraý.

Rýblge táýeldilik Ulttyq bank ne­me­se Qarjy mınıstrligi ǵana emes, eko­no­mıkalyq baılanystar deńgeıinde eke­nin umytpaý kerek. Reseıden elimizge keletin ımport 44 paıyzdan 37 paıyzǵa, sońǵy úsh-tórt aıda 7 paıyzǵa azaıdy. Bul Reseıden keletin ımportty elimizde shyǵarýǵa múmkindik beredi. Sarapshy teń­gege óz múmkindigin synaýǵa jol ashyl­ǵanyn jetkizdi. EAEO keńistiginde ortaq valıýta qalyptastyrý máselesi týraly áńgime 1995 jyly qol qoıǵan kelisimnen bas­talady. Ortaq qarjy naryǵyna qatysty máseleniń bárinde sol qujatqa silteme jasaldy. Kelisimniń kúshin joıýy ortaq valıýta týraly máseleniń mańyzdylyǵyna da núkte qoıýǵa tıis. Teńge baǵamyndaǵy rýbldiń yqpaly týraly másele Ulttyq bank úshin jabyq taqyryp bolmasa da, teorııalyq turǵyda zerttelmedi. О́tken jyldyń sońynda rýbldi birrettik tár­tippen shyǵarýǵa ǵana ruqsat berdi. Qu­jatqa 2022 jyldyń 28 jeltoqsanynda qol qoıylǵanymen, bul týraly 2023 jyldyń 4 qańtarynda ǵana bildik. Ulttyq banktiń habarlaýynsha, qolma-qol rýbldi qolma-qol aqshasyz nysanǵa konvertasııalaý jáne bankterdiń korrespondenttik shottaryn toltyrý maqsatynda ruqsat engiziledi.

«EDB úshin rýbldi saqtaı berý shyǵyn, tıim­siz aktıv. Sondyqtan ony elden shy­ǵarýǵa birrettik ruqsat berý Úkimetke de, Ulttyq bankke de qısyndy sheshim. Osy sheshim arqyly teńgeni rýbldiń yqpa­lynan tazartýǵa batyl qadam jasaldy. Kelesi jartyjyldyqta teńge baǵamyna áser etetin faktorlar barynsha aıqyn bolady dep úmittenemiz», dedi E.Ibragım.

Qazir teńgeniń qunsyzdaný formýlasynda rýbldiń úlesi qansha bolǵanyn eshkim aıta almaıdy. О́tken jyldyń sońynan bastap reseılik mıgranttar elden ketkenimen olardyń ózderimen birge alyp kelgen aktıvteri elde qaldy. RF valıýtasynyń qordalanýyna sol sebep boldy degen pikirler kóp aıtyla­dy. E.Ibragım olardyń basym kópshiligi el­derinde júrgen kezde Visa jáne MasterCard qoldanǵanyn jetkizdi. Keıin atalǵan tólem júıeleri isten shyqqan soń qoldaǵy baryn bizdiń elge kelip, teńgege aıyrbastaǵan.

Ulttyq banktiń teńge-rýbl konvertasııasynan bas tartý týraly sheshimi almastyń qyry, pyshaqtyń júzinde turyp qabyldanǵan táýekeldi sheshim. Dál qazir ishki naryqty Reseıdegi sanksııanyń saldarynan qorǵap qalatyn odan ózge jol joq. Teńgeniń aıyrbas baǵamyna rýbl baǵamynyń dınamıkasy áser etip otyrǵany qupııa emes. Tipti, keıbir sarapshylar munaı baǵasynan kóp yqpal etetinin aıtady. Shekaralarymyz ashyq, taýar aınalymy shektelmegen. Reseı bıýd­jette másele týyndasa, rýbldi odan ári álsiretý arqyly problemany sheship kel­genin sarapshylar da joqqa shyǵarmaıdy.

«Rýbldi birrettik tártipppen shyǵarý úderisi kezinde múlt ketsek, ishki naryq kapıtal aǵynynyń qaqpasyna aınalady nemese eldegi rýblge ǵana emes, dollarǵa da, eýroǵa da ıe bola almaýymyz múmkin. О́ıtkeni RF ekonomıkasy bizden on ese úlken», deıdi E.Ibragım.

«Reseı rýbliniń qubylmalyǵyna sanksııanyń da áseri mol» degen boljamǵa tym qatty den qoıa berýge bolmaıdy. Reseıdiń Ortalyq banktegi 630 mlrd dollar men eýronyń 56 paıyzy shetelde. Onyń bári buǵattalǵan. Altyn kúıinde saqtalǵan 21 paıyzyn qajetti valıýtaǵa aıyrbastaı almaıdy. Al 14,2 paıyzyn Qytaıda ıýanmen saqtap otyr. Qalǵan 8,8 paıyzy – Reseıde. Bul qarjy aldaǵy jartyjyldyqta rýbldi ózderi qalaǵan deńgeıde ustap turýǵa múmkindik beredi. Demek, qateligimizdiń mınımalddy deńgeıiniń ózi kórshi elge Qazaqstandaǵy qarjy aınalymyn ózine tartyp alatyn «aqshasorǵysh» tetigin júıeli túrde iske qosýǵa múmkindik beretin kórinedi.

«Progente» ekonomıkalyq zertteý ortalyǵynyń jetekshisi, Halyqaralyq bıznes ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Maqsat Halyqtyń túsindirýinshe, halyq­aralyq qarjy júıesinde aıyrbastalatyn jáne aıyrbastalmaıtyn valıýtalar bar. Rýbl sanksııaǵa baılanysty aıyrbastalmaıtyn valıýtalar sanatyna túsip qaldy. Demek jınaqtalǵan hám aıyrbastaý quqy berilmegen rýblge birrettik elden shyǵarýǵa ruqsat berý durys sheshim. Bul sheshimge daıyndyqpen keldik. Naýryz aıynda rýbl baǵamyn halyqaralyq standarttarǵa sáıkes esepteýdiń arnaıy tártibi engizildi.

«Eýropa ortalyq bank janyndaǵy makroekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty toqsan saıyn valıýta baǵamyn anyqtaý týraly aqparatty jańartyp otyrady. Búkil álem eýro baǵamynyń qaıdan kelgenin kórip otyr. Bizdiń Ulttyq bankte mun­daı aqparat kózi joq. Endi Ulttyq bank teń­ge baǵamyn ózi belgileı me, álde EAEO-ǵa múshe el retinde Reseımen kelise otyryp belgileı me degen máseleni anyqtaý kerek. Al Reseımen kelise otyryp belgileý ótkenge qaıta oralýmen birdeı. Sebebi búginge deıingi teńge baǵamy ujymdyq kelisimniń nátıjesine qarap anyqtalyp keldi. Birinshi kezekte sheship alýǵa tıis másele – osy. Bul másele sheshilmese, rýbl­di elden shyǵarý jalǵasa berse, valıý­tany da, ekonomıkany da rýbldiń yzǵarynan qorǵaýǵa baǵyttalǵan árekettiń nátıjesi az bolady», dedi sarapshy.

Onyń túsindirýinshe, rýbl-teńge dálizinde 2022 jylǵa deıin aıtarlyqtaı aýyt­qý bolmady. Tek ótken jyl­dyń naý­ryz aıynda rýbldiń qatty qunsyz­danǵanyn kórdik. Sol kezde ǵana teńgeni rýbl jetegine júrgizý bizge tıimsiz, kenetten kúsh alǵan rýblmen birge teńgeni kúsheıte almaıtynymyzdy túsindik. Qarjyger Reseı rýbliniń taǵdyry jeltoq­sannyń ortasynda «Úlken jetilik» el­deri reseılik munaıǵa shekti baǵany engiz­gende anyqtaldy dep esepteıdi. Jyl sońynda Reseıdiń Ortalyq bank pen qarjy mınıstrligi bıýdjet kirisiniń kúrt tómendeýin kútkenderin habarlady. «Úl­ken jetilik» elderi reseılik gazǵa shek­ti baǵa engizý máselesin talqylap jatyr. Bul da kórshi eldiń ekonomıkasyna aı­tar­lyqtaı soqqy bolady, óıtkeni munaıdan aıyrmashylyǵy, gazdy basqa naryqtarǵa tez baǵyttaý múmkin emes.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, 2022 jyl elimizde Ulttyq banktiń qarjy naryǵynda derbes sheshim qabyldaýymen este qaldy. Eki eldiń valıýtasynyń baılanysy teń dárejede emes. Biraq aldaǵy ýaqytta rýbl taǵy da qunsyzdanýy múmkin degen boljam aıtylýda. Qazirdiń ózinde onyń baǵamy 6 teńgeniń mańaıyna jaqyndady. «Aldaǵy ýaqytta rýbl qatty qunsyzdansa, teńgeniń de baǵasy tómendeıdi dep aıtýǵa bolmaıdy. Ulttyq bank belgili dárejede táýelsiz saıasat júrgize bastady. Endigi trend ishki naryqty qorǵaýǵa baǵyttalýy kerek. RF elimizdegi qaǵaz aqshasyn qabyldaýǵa múddeli emes. Tek bir ǵana kún belgilep, sol kúni qabyldaýǵa sheshim shyǵardy. Sol jaǵynan kelgende biraz qıyndyqqa tap bolýymyz múmkin. Biraq seń qozǵaldy», dedi M.Halyq.

Iаǵnı Ulttyq banktiń teńge-rýbl konvertasııasyna baılanysty sheshiminen keıin teńgeniń jaly kúdireıip shyǵa keledi dep dámelenýge bolmaıdy. «Rýbl EAEO-daǵy úlesi, taýar aınalymy arqyly teńge baǵamyna áser etip otyr. Bizge teńgege áser etetin faktor munaı da, dollar da emes, IJО́-degi ShOB-tyń úlesi, EAEO-daǵy úlesimiz ekenin umytpaýymyz kerek», dep túıindedi Maqsat Halyq.

ALMATY