Qystyń kúni de bul áýlette eshkim qarap jatpaıdy, aǵashtardyń butalaryn kesip, kóktemge daıyndaýda. Jylyjaıdaǵy aýa temperatýrasyn +5 gradýstan tómendetpeý de shyǵyndy aıtpaǵanda birtalaı eńbekti qajet etedi. Biraq Túrkistan oblysy Saryaǵash aýdany Baǵys aýylynda on jyldan asa ýaqyttan beri jylyjaıda lımon ósirip, el turǵyndaryn tropıkalyq jemispen qamtamasyz etip otyrǵan aǵaıyndy Manatáli jáne Ospanáli Tańsyqbaevty bıylǵy qys ájeptáýir ábigerge saldy. Qalyń jaýǵan qar bir jylyjaıyn qıratsa, aıazdy kúnderi birneshe aǵashyn sýyq urǵan.
«Kómir tapshy bolǵandyqtan jylyjaıdy jylytýdyń bar amalyn jasadyq. Aýdanǵa ákelingen kómirdiń ózin qymbatqa, tonnasyn 25-35 myń teńgeden alyp jatyrmyz. Árıne, bul qıyndyqtan da shyǵarmyz, qıraǵan jerlerin ózimiz qalpyna keltiremiz. Biraq kómir tapshylyǵy, bar kómirdiń baǵasyn kóterip jiberý erteńgi kúni jylyjaı ónimderiniń qymbattaýyna ákeleri ábden múmkin», deıdi Manatáli Tańsyqbaev.
Baǵban lımon ósirýde qıyndyqtardyń az kezdespegenin aıtady. Biraq eseli eńbektiń, tynymsyz izdenistiń nátıjesinde aıtarlyqtaı tabysqa da jetip otyr. Otandyq ónimniń artýyna erekshe úles qosyp kele jatqan aǵaıyndylardy aýyldastary da úlgi tutady. Búginde bul kásip Tańsyqbaevtardyń otbasylyq bıznesi, ıaǵnı ul-qyzdarymen qosqanda on shaqty adam mańdaı terin tógip keledi. Al terim kezinde aýyldastaryn jumysqa tartady. Bir jarym aıǵa sozylatyn jıyn-terinde jıyrmadan asa adam osy lımon baǵynan nápaqa tabady. Jylyjaıdaǵy ár túp lımon aǵashy kemi 100-150 kılo ónim beredi. Aldaǵy ýaqytta 300-400 kıloǵa deıin ónim alý kózdelip otyr. Sondaı-aq jyl saıyn bul otbasy 50-60 tonna ónimdi elimizdiń ózge óńirleri men Reseıge jóneltip keledi. Sharýanyń aıtýynsha, lımon ósirý – uzaq merzimdi bıznes, ıaǵnı odan 3 jylǵa deıin esh paıda kórmeısiz. Tek shyǵynǵa jumys isteısiń. Osy aralyqta qysta jaǵatyn kómirge, jyrtylǵan saıyn aýystyratyn jabyndy-plenkaǵa, dári-dármegi, jumysshylarǵa beretin eńbekaqyǵa jumsalatyn shyǵyn az bolmaıdy. Manatáli men Ospanáli de alǵashynda qomaqty shyǵynnan keıin bárine qoldy bir siltep, bul kásipti tastaǵysy kelgen.
«Inim ekeýmiz kóligimizdi, bar maldy sattyq. Jaǵatyn kómir jetpeı qalǵan kezde kósheden bala-shaǵamyzben birge tezek, otyn terdik. Áıteýir qıyndyqtardan jol tabýǵa tyrystyq. Dana Abaıdyń óleńindegi «Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı» degen sózin ustanym ettik. Úshinshi jyly alǵan ónim jumysshylardyń eńbekaqysyn aqtady. Osylaı jyl saıyn ónim ósip turady. Sol úshin lımon egip, bıznes bastaǵysy keletinder kemi 3 jyl qıyndyqqa shydaý kerek», deıdi Manatáli sol bir kúnderdi eske alyp. Búginde alǵashqy kezderdegi shyǵyndary men qıyndyqtar artta qalǵan tabysty kásip qalaı bastalǵan edi?
Sonaý 2002 jyly kórshi eldegi Shyrshyq qalasynan atamekenge óz betinshe qonys aýdarýdy uıǵarǵan Tańsyqbaev otbasy Saryaǵash aýdanyndaǵy týystaryn saǵalap kelipti. Elge kelgen soń otbasy 3 gektar jer telimin óz qarajatyna satyp alady. Úıdi de óz kúshterimen salǵan. Sóıtip, jylyjaı quryp, oǵan qııar men qyzanaq ekken. Alǵashynda jaqsy ónim alady. Biraq kóp ótpeı ol jerge «nematoda» degen qurt túsip, qııar men qyzanaq tamyrynyń qanat jaıýyna múmkindik bermeıdi. «Ol qurtty joıatyn dári de tym qymbat, onymen kúresý de qıyn eken. Onyń ústine buryn bir «GAZel» kókónisti bazarǵa aparyp, 15-20 mınýtta satyp qaıtatyn bolsaq, qııar, qyzanaq egetin jylyjaılar kóbeıgen soń, satý jaǵy da qıyndaı bastady. Bizge kásip baǵytyn ózgertý kerek boldy. Inim ekeýmiz naryqty zerttep, 60 sottyq jerge jylyjaı soǵyp, lımon kóshetin otyrǵyzýdy jón dep taptyq. Lımon aǵashy álgi nematoda qurtynan qoryqpaıdy eken», deıdi baǵban. Árıne, jańa isti bastamas buryn, barlyq áreket jan-jaqty eseptelip, tájirıbeniń joqtyǵy da eskerilgen. Aǵaıyndylar lımon kóshetin otyrǵyzbastan buryn Tashkentke baryp biraz jyldan beri sıtrýsty jemis ósirýde tájirıbeli, osy istiń qyr-syryna qanyq mamandarmen keńesip, dáris alady. Aldymen lımonnyń «meıer» degen sortynan 640 kóshet ákelip, kóshetjaıda 2-3 jyl baptaıdy. Sosyn birneshe jylyjaıǵa bólip otyrǵyzady.
Búginde bul aǵashtardyń japyraq jaıyp, ósip turǵanyna on jyldaı bolǵan. Lımon aǵashy alǵashqy úsh jyl ónim bermeıdi. Iаǵnı aǵaıyndylar alǵashqy jyldary shyǵynǵa jumys istegen. «Al kútimi ońaı. Lımon terilip, artyq butaǵy kesilip bolǵannan keıin aǵashtar uıqy fazasyna kiredi. Olar oıanyp ketpeýi jáne sýyq urmaý úshin jylyjaı ishin +5 gradýsta ustap otyramyz. Mysaly, qııar men qyzanaqqa +18-20 gradýs kerek bolsa, lımonnyń ósýine +5 gradýs jylylyq jetedi. Lımon aǵashy jylyna 4 ret gúldeıdi. Biraq bir ret ónim alamyz. Mysaly, naýryzdyń aıaǵynda gúldegenderi qarasha aıynda salady. Mamyrda gúldegenderi jeltoqsanda pisedi. Pisip sarǵaısa, birden úzip alyp, satsa bolady. Biz báriniń birdeı ýaqytta piskenin kútip, bir-aq teremiz. Negizi lımonǵa da zııankester keledi. Biraq ýaqytynda barlyq kútim sharalaryn istep, jazda «shomyldyryp», «tamaǵyn» ýaqtyly berip, qarap tursańyz ol aýrýlar jolamaıdy. Kelse de, emdep alý qıyn emes. Sodan keıin alma, almurt aǵashtarynyń artyq butaqtaryn qyryqqandaı, lımondy da jylyna eki ret qyrqyp turamyz. Biraq basqasha kesiledi. Jeltoqsanda terilip bolǵannan keıin bárin qyrqyp shyqtym. Endi mamyr aıynyń sońy men maýsym aıynyń basynda qyrqylady. Jazdyń kúni aptasyna eki ret, al kúz ben kóktemde on kúnde bir ret sýaramyz. Al qysta múldem sýarmaımyz. Lımon aǵashtary segiz aı sý ishpese de tura beredi», deıdi Manatáli.
Táýekelmen bastalǵan jumysty tabys kózine aınaldyrý da ońaı soqpaǵan. Lımon ósirýdiń jaı-kúıin jaqsy biletin mamandar jaqyn mańda joq. Bul arada jylyjaı jumysymen qatar izdenýdi de toqtatpaǵan aǵaıyndy Tańsyqbaevtar Tashkenttegi mamandardan aǵash butaqtaryn kesý, dárileý tásilderi boıynsha keńes alady, úırenedi. Túrkııadan mamandar shaqyrtady. «Izdendik, jan-jaqtan aqparat jınadyq, tájirıbe jasadyq. Úırenýge osylaısha biraz jyl ýaqyt arnadyq. Al qazir mende bar jınaǵan tájirıbem boıynsha qurylǵan arnaıy baǵdarlama bar. Eger úırenemin, lımon ósiremin deıtinder bolsa, bar bilgenimmen bólisemin. Erteń ol básekeles bolady degen qyzǵanysh joq. Qaıta otandyq ónim kóbeıip, basqa elderge eksportqa shyǵaryp jatsaq qanekı?! Onymen turmaı, qarjynyń óz elimizde qalǵany jaqsy ǵoı. Naryqty zerttep qarasaq, elimizge lımondar Argentına, Túrkııa, Qytaı, Tájikstan men О́zbekstannan keledi. Bizdiń aqshamyz sol elderge ketip jatyr. Qazir elimizde 20-30 gektar lımon baǵy ósip qaldy. Kóbeıtsek, ımport kólemi de azaıyp, aqsha óz elimizde qalady», deıdi Manatáli. О́nimdi ótkizý jaǵynan da eshqandaı másele joq. Sapasymen de tanylyp úlgergen otandyq ónimdi arnaıy kelip alyp ketetin alypsatarlar az emes. Keıde Almaty qalasyna aparyp ózi satyp keledi. «Qaıbir jyly Almatyǵa qańtarda júk kóligimen lımon apardym. Tańnan keshke deıin 20 tonna sattym. Odan keıingi jyly 30 tonna aparyp, bir apta sattym. Kórshi О́zbekstannan kelgenderden arzanǵa beremin. Men – dıqanmyn. Maǵan bazar baǵasynan 50 teńge tómen bergenim qaltama áser etpeıdi. Al jurt qashanda 5-10 teńge bolsyn arzan alǵysy keledi. Biraq kóbi bizde, óz elimizde lımon ósip jatqanyna senińkiremeıdi. Ári-beri ustap kórip, tańǵalyp qaraıdy. Kózin tapsań, qyzyǵýshylyǵyń bolsa, bizde kez kelgen nárseni ósirýge bolady. Bizde lımon ekkisi keletinder kóp. Biraq sol bastapqy jyldary shyǵyndy óteı almaı, qolyn bir siltep tastap ketedi. Eger Úkimetten arnaıy bir sýbsıdııa berilip tursa, lımon egetinder kóbeıer edi. Qazir Almaty, О́skemen, Aqtaý, Atyraý, Taraz, Qyzylorda, ıaǵnı elimizdiń biraz qalasynda lımon ósirilýde. Biz kóshetin de daıyndap, satyp jatyrmyz», deıdi Manatáli Tańsyqbaev.
Lımonnyń adam densaýlyǵyna paıdasy orasan. Eger qan-qysymy joǵary adamdar bolsa, gúldegen kezde eki saǵat jylyjaı ishinde otyrsa, bir jylǵa deıin qan qysymy mazalamaıdy eken. Munyń paıdasyn biletin jergilikti jurt nemese syrttan estigender kelip, kúsh-qýat alyp ketedi.
Tutynýshylarǵa otandyq ónim men ımporttyq ónimdi ajyratý qıyn emes. Dámin kórgen jurt muny birden baıqaıdy eken. Onyń sebebin baǵban múlde hımıkat qosylmaıtynymen baılanystyrady. Saryaǵashtyq baǵban jambyldyq jas ǵalym Dáýlet Egemberdıev oılap tapqan bıologııalyq tyńaıtqyshty qoldanyp, oń nátıje kórip jatqanyn aıtady. Osylaısha, aýylda tabysty otbasyna aı̆nalyp, jınaǵan bilim-tájirıbesin basqalarmen bólisip júrgen Manatáli Tańsyqbaev lımonnan bólek, 25 sotyq jylyjaıyna pııaz, burysh egedi. Iаǵnı lımon piskenshe qarap otyrmaıdy. Sondaı-aq ol byltyr baǵa tıimsiz bolǵandyqtan, lımonnan tosap jasap, elimizdiń ár óńirine jetkizýdi qolǵa alypty. Otandyq ónimnen jasalǵan tosapqa suranys kóp. Memleket tarapynan sýbsıdııa retinde qoldaý kórsetilse, aldaǵy ýaqytta kásibin keńeıtkisi keletin baǵban lımonnan bólek, apelsın, mandarın, laım sııaqty sıtrýsty jemister egýdi josparlap otyr.
Túrkistan oblysy