Saılaýshylar tizimin túzýdiń tártibi

Ortsaılaýkom tóraǵasy Nur­lan Ábdirov saılaýshylar ti­zimderin jasaý jáne onymen ju­mys isteý saılaý úderisiniń ma­ńyzdy elementi ekenin atap ótti. Sebebi azamattar osy tizim negizinde saı­laýda daýys berýge qatysýǵa konstıtýsııalyq quqy­ǵyn júzege asyrady. Sondyqtan Or­talyq saılaý komıssııasy saı­laý­shylardyń tolyq tizimin jasaý máselesin saılaýǵa daıyndyq jumysynyń mańyzdy baǵyt­tarynyń biri retinde qaras­tyrady.

Bul naýqannyń ereksheligi – respýblıkanyń barlyq aýma­ǵynda, sondaı-aq aýmaqtyq saılaý okrýgteri sheginde ókildi organ­dardyń depýtattaryn saı­laýdy bir mezgilde ótkizý. Osyǵan baılanysty ýákiletti organdardyń aldynda azamattardy tirkeý orny boıynsha saılaý­shylar tizimderiniń tolyqtyǵy men durystyǵyn qamtamasyz etý jáne olarǵa azamattardyń ótinishteri negizinde árbir saılaý okrýgi sheginde zańnamada belgilengen tártippen ózgerister engizý mindeti tur.

Ákimder kelip túsken barlyq ótinishterdi eskere otyryp, saı­laý­shylardyń durys jáne ózekti tizimderin qalyptastyrýdy qam­ta­­masyz etý boıynsha barlyq túbe­geıli sharalardy qabyldaýy qajet.

Ortsaılaýkom tóraǵasynyń orynbasary Konstantın Petrov Parlament Májilisi men bar­lyq deńgeıdegi máslıhattar de­pýtattarynyń bir mezgilde ótki­ziletin saılaýyn eskere oty­­ryp, saılaýshylar tizimin ja­saý máselesin quqyqtyq ret­teý­ge jáne osy úderistiń erek­she­lik­terine egjeı-tegjeıli toq­tal­dy. 2023 jylǵy 1 qańtardaǵy málimet boıynsha respýblıka saı­laýshylarynyń tizimine bel­sendi saılaý quqyǵy bar 11 mln 976 myń 406 azamat engi­zil­di. Azamatty saılaýshylar ti­zimine engizý úshin onyń saılaý ýchas­kesiniń aýmaǵynda turǵy­lyqty jeri boıynsha tirkelýi, aza­mat­tardyń jergilikti atqarýshy or­ganǵa saılaýshylar tıisti tizi­mine engizý jóninde jazbasha óti­nishpen júginýi nazarǵa alynady.

Ýaqytsha tirkelgen azamattar; tirkeýsiz azamattar, sondaı-aq saılaýǵa deıin otyz kúnnen keshiktirmeı onyń tirkelgen jeri boıynsha daýys berýge ar­nalǵan úı-jaıǵa saılaý kúni kelýge múmkindigi bolmaıtyny bel­gili bolǵan saılaýshy saılaý ta­ǵaıyndalǵan sátten bas­tap tıisti jergilikti atqarýshy organda saılaýshy retinde tirkelýge quqyly. K.Petrov saılaýshylardyń je­kelegen sanattaryn – ýaqyt­sha tirkelgen azamattardy, stý­dentterdi, vahta ádisimen jumys isteıtinderdi, áskerı qyzmetshilerdi, tirkeýsiz azamattardy saılaýshylar tizimine engizý máselesine erekshe nazar aýdardy. Orta arnaýly  jáne joǵary oqý oryndarynda, sondaı-aq jataqhanalarda turatyn kúndizgi oqý nysanynda joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń kásiptik oqý baǵdarlamalary boıynsha bilim alýshylar jataqhananyń ornalasqan jeri boıynsha saılaýshylar tizimine engiziledi. Jergilikti atqarýshy organdar óńirler oqý oryndarynyń basshylarymen birlesip stýdentterge bolý orny boıynsha daýys berýge múmkindik berýi qajet. Vahtalyq ádispen jumys isteıtin azamattar da jazbasha ótinishter negizinde saılaýshylar tizimine engizilýi múmkin. Vahtalyq ádispen jumys isteıtin azamattardyń turatyn jeri boıynsha daýys berýge múmkindik berý jóninde aldyn alý sharalaryn qabyldaý qajet. Olar sondaı-aq jazbasha óti­nishter negizinde saılaýshylar tizimine engizilýi jáne Májiliske biryńǵaı jalpyulttyq saılaý okrýgi boıynsha, sondaı-aq eger osy aımaqta tirkelgen bolsa, bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgi boıynsha daýys berýi múmkin.

Áskerı bólimderde saılaý­shylar tizimine ondaǵy áskerı qyzmetshilerdiń barlyǵy, son­daı-aq olardyń otbasy músheleri jáne ásker bólimderi ornalasqan jerlerde turatyn basqa da saılaýshylar engiziledi. Ásker bólimderinen tys jerlerde tura­tyn áskerı qyzmetshiler saılaý­shylar tizimine turǵy­lyqty jeri boıynsha jalpy negizde engiziledi. Áskerı bólim­derdegi saılaýshy-áskerı qyzmetshilerdiń, sondaı-aq olardyń otbasy músheleri jáne ásker bólimderi ornalasqan jerlerde turatyn basqa da saılaýshylar tizimderi áskerı bólimder komandırleri usynatyn máli­metter negizinde jasalady.

Azamattardy saılaýshylar tizimine engizý týraly jazbasha ótinishteri tıisti ákimdikterge osy jyldyń 17 aqpanyna deıingi merzimde, ıaǵnı daýys berý kúnine otyz kún qalǵanda usynylýǵa tıis. Jergilikti atqarýshy organdar azamatty ózi daýys beretin ýchaskeniń saılaýshylar tizimine engizýdi qamtamasyz etedi jáne azamatty tirkeý orny bo­ıynsha saılaýshylar tiziminen shyǵarýdy uıymdastyrady.

Daýys berý kúnine 15 kún qal­ǵanda, ıaǵnı 4 naýryzdan keshiktirmeı azamattardyń turǵy­lyqty jeri boıynsha qurylǵan saı­laý ýchaskeleri boıynsha saı­laý­shylardyń tizimderi saılaý­shylarǵa tanysýǵa usyny­lady. Azamattarǵa tıisti saılaý komıs­sııalarynyń úı-jaılarynda saılaýshylar tizimderimen tanysý, olarǵa engizilgen saılaý­shylar týraly derekterdiń durystyǵyn tekserý múmkindigi qamtamasyz etiledi. Árbir azamat saılaýshylar tizimindegi ózi týraly derekterdi tekserýge jáne tizimge engizilmegenine, durys engi­zil­megenine nemese tizimnen shyǵa­rylmaǵanyna, sondaı-aq tizimde saılaýshy týraly derekterde jiberilgen dálsizdikterge shaǵymdanýǵa quqyly. О́zińizdi tirkeý orny boıynsha saılaýshylar tizimine engizýdi tıisti ákim­diktiń saıty nemese Call-orta­lyǵy arqyly tekserýge bolady.

Saılaý týraly Konstı­tý­sııa­­lyq zańda kózdelgen ókilet­tikterge sáıkes óńirlerdiń jer­gilikti atqa­rýshy organdary men saılaý komıssııalaryna tap­syrmalar­dy qamtıtyn «Qazaq­stan Respýb­lıkasy Parlamenti Má­jilisi men máslıhattary depýtat­tary­nyń 2023 jyly 19 naýryzǵa taǵaıyn­dalǵan kezekten tys saılaý­daǵy saılaýshylar tizimimen jumys­ty uıymdastyrý týraly» Ort­saılaýkom qaýlysy qabyldandy.

«Qazaqstan Respýblıkasy Par­lamenti Májilisi men más­lıhattary depýtattaryn saılaý jónindegi naýqan kezeńinde saılaý komıssııalarynyń múshelerin jáne basqa da saılaý úderisterine qatysýshylardy oqytýdy uıym­dastyrý týraly» ekinshi másele boıynsha Ortsaılaýkom múshesi Sábıla Mustafına baıandama jasady. Ol saılaý júıesi kadr­larynyń kásibılenýin, sondaı-aq zańnamanyń jańa normalaryna sáıkes ótetin aǵymdaǵy saılaý naýqanyn eskere otyryp, Ortalyq saılaý komıssııasy qyzmetiniń birinshi kezektegi baǵyty saılaý úderisine qaty­sý­shylardyń barlyq sanattarynyń quqyqtyq saýat­tylyǵy men saılaý mádenıetin arttyrý bolyp tabylatynyn habarlady.

Osyǵan baılanysty ol elek­­toraldy oqytý boıynsha tıis­ti jospardy usyndy, oǵan sáıkes birinshi kezekte bar­lyq deń­­geıdegi saılaý komıs­sııa­la­rynyń múshelerin kelesi baǵyt­tar bo­ıynsha ártúrli nysan­darda daıarlaý jáne oqytý kóz­delgen: beınekonferens-baıla­nys re­jıminde saılaý naýqany­nyń naqty kezeńderi men baǵyt­ta­ry­nyń ózekti máseleleri boıyn­sha aýmaqtyq, okrýgtik saı­laý komıssııalary úshin Ort­saılaýkom onlaın semınar-keńes­­teri; komıssııa músheleri men apparat qyzmetkerleri óńir­­lerde ótkizetin kóshpeli oqytý jáne ınspeksııalyq semı­nar-keńester. Atalǵan is-shara­lar sheńberinde saılaý komıssııalary iskerlik oıyn nysanynda «Daýys berý kúni» trenıngterin uıymdastyrýǵa tıis: qashyqtyqtan oqytý jáne testileý. Saılaý júıesi, okrýgtik komıssııalardyń qurylýyn eskere otyryp, barlyq deńgeıdegi saılaý komıssııalarynyń 86 myń 440 múshesin qamtıtynyn eskersek, oqytýdyń bul túri óte yńǵaıly; Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń janyn­daǵy Memlekettik basqarý akade­­mııasynyń óńirlik fılıal­dary bazasynda saılaý komıs­sııa­larynyń múshelerine arnal­ǵan semınarlar; tómen turǵan aýmaqtyq, okrýgtik jáne ýchaskelik saılaý komıssııalary úshin oblystardyń jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ASK músheleriniń kósh­peli oqytý semınar-keńes­teri men trenıngteri; Qazaqstan Res­pýblıkasynyń sheteldegi ókildikteri janynan qurylǵan 69 ýchas­kelik saılaý komıssııasynyń múshe­leri úshin Syrtqy ister mınıstr­ligi jáne Astana qalasy­nyń aýmaqtyq saılaý komıs­sııa­synyń qoldaýymen semınarlar.

Elektoraldy oqytý júıe­siniń ádisnamalyq negizi saılaý júıe­siniń barlyq deńgeı­leri boıynsha saılaý úderisin uıym­dastyrýshylardy daıarlaýdyń OSK engizilgen kaskadtyq ádisi bolyp tabylady, ol aldyńǵy naýqandar barysynda óziniń tıimdiligin kórsetti. Birinshi kezeńde ókilettikterin kásibı turaqty negizde júzege asyratyn aýmaqtyq saılaý komıs­sııalarynyń músheleri jan-jaqty oqytylatyn bolady. Ekinshi ke­zeńde aýmaqtyq, okrýgtik saılaý komıssııalarynyń múshe­leri, ýchaskelik saılaý komıs­sııa­­larynyń tóraǵalary, tóraǵa­­lar orynbasarlary men hatshylaryn oqytady. Úshin­shi kezeńde ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń músheleri sheberligin arttyrady. «Hard skills», ıaǵnı kásibı daǵdylardy, saılaý zańnamasyn bilýdi je­til­­dirý ǵana emes, sonymen qatar «soft skills» – saılaý úderisine qatysýshylarmen qa­rym-qaty­nas jasaý, belgisizdik jaǵ­daıynda jáne yqtımal synı jaǵ­daılarda jedel sheshim qabyldaý quzyretterin damytý ma­ńyzdy bolyp tabylady. Bul daǵdylardy jetildirý «zańdy, ashyq, ádil saılaý» ótkizýdiń negizgi sýbektileri retinde barlyq deńgeıdegi saılaý komıs­sııalarynyń jumysyn jaqsartýǵa, áleýetin damytýǵa múmkin­dik beredi. Oqytýdyń ádiste­melik bazasy retinde Máji­lis jáne máslıhattar depýtattaryn saılaý jónindegi saılaý zańna­masynyń jańalyqtary eskerilgen Oqý-ádistemelik keshen paı­dalanylady. Olar ótken saılaý naýqandarynda oryn alǵan synı jaǵdaılardy taldaı otyryp, jańa keıstermen tolyq­tyrylady. Daýys berý kúni ýchaskelik saılaý komıssııa­lary músheleriniń jumysy týraly, ınternet-resýrsta qol­jetimdi bolatyn oqytý fılmi, son­daı-aq naýqan kezeńinde uıym­das­tyrýshylyq-quqyqtyq rá­simder boıynsha barlyq deń­geıdegi saılaý komıssııa­lary múshelerine arnalǵan ádistemelik quraldar daıyndalady. Sondaı-aq naýqan aıasynda Ortsaılaýkom onlaın jáne oflaın rejımde: saıası partııalardyń ókilderine; saılaýaldy shtabtardyń ókil­derine; kandıdattar men saıası par­tııalardyń senim bildirilgen adam­daryna; múgedektigi bar adam­dardyń quqyqtaryn qorǵaý boıynsha qoǵamdyq uıymdardyń ókilderine; jergilikti atqarýshy organdaryna qarasty qarjy qyzmetkerlerine; óńirlik koll-ortalyqtardyń qyzmetkerlerine; prokýratýra jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine arnalǵan oqytý semınarlaryn uıymdastyrady.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligimen birlesip, al­dyńǵy naýqandardaǵy táji­rıbe qolǵa alynyp, saılaýdy ba­qylaýdy júzege asyrýǵa baǵyt­­talǵan respýblıkalyq, óńir­lik buqaralyq aqparat qu­ral­­darynyń, sondaı-aq qoǵam­­­dyq birlestikter men ózge de kom­mersııalyq emes uıym­dar­dyń ókilderi úshin semına­rlar uıym­dastyrylatyn bolady. Ádis­temelik súıe­meldeý maqsatynda saılaý úderisteriniń quqyqtyq rásim­derin túsindiretin saıası partııalarǵa, kandıdattarǵa, BAQ-qa, senim bildirilgen adam­darǵa, múgedektigi bar adamdarǵa, halyqaralyq uıymdar men shet memleketterdiń baıqaýshylaryna arnalǵan ádistemelik quraldar ázirlenip, OSK ınternet-resýrsynda ornalastyrylatyn bolady. Budan basqa, aqparattyq, túsindirý jáne jumyldyrý sıpatyndaǵy saılaý úderisine qatysýshylar úshin aýdıo, beınerolıkter men ózge de kórneki ónimderdiń úlken kólemi daıyndalady.

Otyrys barysynda Den­saýlyq saqtaý vıse-mınıstri – Bas memlekettik sanıtarlyq dárigeri Aıjan Esmaǵambetova kezekten tys saılaýda Májilis pen máslıhattar depýtat­tyǵyna kandıdattardy usyný kezinde koronovırýstyq ınfek­sııanyń taralýynyń aldyn alý sharalary týraly habardar etti. Ol respýb­lıkada koronavırýs ınfeksııasy boıynsha epıdemııalyq jaǵdaı turaqty ekenin aıtty. Sońǵy eki aptada syrqattanǵandardyń sany azaıǵan. Táýligine COVID-19-ǵa  PTR-diń oń nátıjesimen 120 jaǵdaıǵa deıin jáne COVID-19-ǵa PTR-diń teris nátıjesimen 10 jaǵdaıǵa deıin tirkeledi. Aldyńǵy aptamen salystyrǵanda sońǵy aptada syrtqattanýshylyq deńgeıi 1,7 esege (782 jaǵdaıdan 461 jaǵdaıǵa deıin) tómendedi. Epıdemııalyq jaǵdaıdy baǵalaý matrısasyna sáıkes respýblıka jáne barlyq óńirler jasyl aımaqta tur. Sonymen qatar 7 óńirde (Shymkent qa­la­sy, Almaty, Atyraý, Shy­ǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qos­tanaı, Mańǵystaý, oblys­tary) R kórsetkishi birden jo­ǵary. Osyǵan baılanysty Bas mem­lekettik sanıtarlyq dárigerdiń qaýlysyna sáıkes R kórsetkishi 1 joǵary bolǵan kezde adamdar kóp jınalatyn oryndarda maska taǵý usynylady.

Respýblıkada  koronavırýs ınfeksııasy boıynsha aǵymdaǵy jaǵdaıdy, sondaı-aq JRVI jáne tumaýmen syrqattanýshylyq bo­ıynsha epıdemııalyq maýsymnyń aǵymyn eskere otyryp, kandıdattardy usyný júrgizý kezinde: kandıdattardy usyný boıynsha sezder men konferensııalar ótkizý kezinde keń úı-jaılardy paıdalaný; úı-jaılarda úzdiksiz jumys isteıtin jeldetý/aýany baptaý júıeleriniń bolýy; R kórsetkishi birden joǵary aımaqtarda maska kııý rejımin saqtalýyn qamtamasyz etýge nazar aýdarylady.

Otyrys sońynda Nur­lan Ábdirov óńirlerdegi sanı­tarlyq-epıdemııalyq jaǵdaıdy eskere otyryp, bas memlekettik sanı­tarlyq dárigerdiń usynymyna súıene otyryp, saılaý úderisine qatysýshylardyń osy saılaý úderisi kezeńinde sanıtarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qajetti sharalardy uıymdastyrý qajettigine nazar aýdardy.