Prezıdent týraly nemeremmen áńgime

KО́RGENDI EL ERDI О́SIREDI, KО́REGEN BASShY ELDI О́SIREDI

– Joldaýlardyń mán-mazmunyn tú­sindirińizshi, ata? – dedi maǵan on jasar nemerem. – Apaıymyz osy taqyrypqa shyǵarma jazyp kelińder degen... – Balam, bilgeniń jón, –dedim men, suraqty keńinen túsindirgim kelip, – barlyq eldiń prezıdentteri jyl saıyn halqyna sóz arnaıdy, ony Joldaý deıdi. Joldaýda eldi órkendetýdiń bolashaq baǵdar­la­ma­lary naqtylanady da, ony úkimet, jergilikti bılik kezeń-kezeńimen júzege asyrady. Sonymen birge, Prezıdenttiń óz partııasy bolady. Ol partııa saılaýda jeńiske jetýge bar kúsh-jigerin jumsaıdy, Prezıdent saıasatyn únemi qoldap, baǵdarlamalar qabyldap, ony júzege asyrýǵa jumystanady. Bizdiń elimizde bılik qolyna tıgen partııa – «Nur Otan» partııasy. Men sol partııaǵa qurylǵannan beri mú­shemin. Onyń baǵ­darlamasy – me­niń baǵdarlamam. Táýel­sizdigimizdi nyǵaıtýǵa qarlyǵashtyń qa­na­tymen sý sepkendeı bolsa da jyrymmen óz úlesimdi qosyp ke­le­min. Sondyqtan da ke­zinde «Qazaqstan- ­2030» Strategııalyq baǵdarlamasyn ha­lyqqa keńinen túsin­diretin jalyndy pýb­lısıstıkalar men kórkemdigi joǵary «Barys minez halyqpyz», Kaspıı qaırańyn ıgerý ınvestısııasy týraly «Kaspııdiń túbi – altyn túp» toptama óleńderin jáne birneshe nasıhattyq maqalalar jazdym. Bir sózben aıtqanda: Joldaýlar, Joldaýlar, Joldaýlar, Ár sózde tereń syr, tolǵaý bar. Elimniń búgini, erteńi, Halyqtyq shyn nıet, qoldaýlar. Joldaýlar óskeni sananyń, Joldaýlar jyl saıyn jańarý. Joldaýda ár taraý shertedi, О́rkendeý isterin Dalanyń. Qazaǵym tigedi alysqa, Alysqa, Ǵaryshqa janaryn. Túsindiń be endi. Joldaýdyń mańyzy úlken. Men saǵan sonaý táýelsizdik alǵan 1991jyldan bergi Elbasymyzdyń ǵylymı eńbekterin, Joldaýlaryn jipke tizip bere alamyn. 1992 jyly Prezıdentimizdiń «Qazaqstannyń egemen memleket retinde qalyptasýy men damýynyń strategııasy» atty alǵashqy ǵylymı eńbegi jaryq kórdi. 1993 jyly «Qoǵam­nyń ıdeıalyq birigýi – Qazaq­stan damýynyń kepili» atty ekinshi eńbegi jarııalandy. Osy eńbekterdegi negizgi qaǵı­da­lar 1995 jyly referendým negi­zinde qabyldanǵan jańa Kons­tı­tý­sııada jarqyn kórinis tapty. Biz budan Elbasynyń elimizdiń órke­nıetti damýynyń teorııasyn sonaý táýelsizdigimizdiń alǵashqy kún­derin­de-aq erte bastan oı eleginen ótkizip saraptaǵanyn kóremiz. Al 1997 jylǵy «Qazaqstan-2030» uzaq merzimdi stra­te­­gııa­lyq Joldaýynda Nursultan Ábish­uly elimizdiń keleshek kelbetin áde­bı metaforalyq teńeýmen bylaı dep beınelegen-di: «2030 jylǵa qaraı Qa­zaq­stan Ortalyq Azııa Barysyna aı­na­lady jáne ózge damýshy elder úshin úlgi bolady dep senemin... Ja­nýar­­lar áleminde Jolbarys týys­tas bolǵanymen, Barystyń ózin­dik erek­shelikteri de bar. Bul ózi­ne tán tektiligimen, bulalyǵymen, al­ǵyr­­­lyǵymen, jasqanýdy bilmeıtin ták­ap­­parlyǵymen, batyldyǵymen, aı­la­­lyǵymen daralanatyn Barys bolmaq...» Ketti kúnder elesi, Nebir tońǵan, jylaǵan. Qazaqstan kemesi – Shtýrvalda Nur-Aǵań. Bet túzedi senimmen, Baqyt, shattyq portyna. Meıirim bop tógilgen, Tastap nur is artyna. Onyń árbir isinde – Kemeldengen bolashaq. Al júzinde, júzinde Imandylyq, Parasat. Bári osynyń, osynyń, Shyqqan nárse namystan. Tyńdap sózin dosynyń Aıdahar men Arystan, Qajet bolsa osy kún Qaımyǵady Barystan... Qazaqstannyń halyqaralyq arena­daǵy bedeli jyl saıyn bıikten bıik­ke kóterile berdi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Dosty súıindirip, dushpandy kúıindirer nebir tamasha tabystarǵa qol jetkizdik, balam! Elbasy búkilálemdik azamattyq tájirıbemen baılanystyra otyryp, baǵdarlama syzyp, respýblıkanyń ózindik ulttyq ıdeologııasyn usyn­dy. Onyń mindetteri: bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵara otyryp, eń birinshi – áleýmettik baǵdarlanǵan aralas naryqty ekonomıka qurý; ekinshi – ulttyq kásipkerlikti qoldaý; úshinshi – óndiristi qurylymdyq jaǵynan qaıta qurý; tórtinshi – halyqty áleýmettik qorǵaý; besinshi – memleketterden ekonomıkalyq, saıa­sı seriktestikter tańdaý; altynshy – respýblıkada quqyq mádenıeti men quqyqtyq reformany júzege asyrý; jetinshi – Qazaq eliniń qorǵanys qabiletin saqtaıtyn ult qaýipsizdigin nyǵaıtý; segizinshi – bizdiń barlyǵymyz da burynǵy KSRO-nyń nemese TMD-nyń emes, táýelsiz, bolashaǵy jarqyn Qazaqstan memleketiniń azamaty ekenimizdi jan-júregimizben túsinip, uǵyný, sóıtip, árbir adamdy bala kezinen «Qazaqstan – meniń Otanym, onyń men úshin jaýapty ekeni sııaqty, men de ol úshin jaýaptymyn», – degen qarapaıym oıdy boıyna sińirýge tárbıeleý; toǵyzynshy – til mádenıetin kóterý, onyń ishinde ózge tilderge kóleńke túsirmeı, qazaq tilin mádenıettiń bir bóligi retinde, barlyq qazaqstandyqtardy biriktirýdiń qosymsha faktory retinde qarastyrý. Ol barlyq ulttar men ulystarǵa qazaq halqynyń mádenıetin, dástúrin, ádet-ǵurpyn, turmys-tirshiligin tanytyp bildirýdiń negizgi uıytqysy bolýy tıis. Biz osy mindetterdiń kóbin merziminen buryn oryndap shyqtyq. Partııa múshesi óz partııasynyń jarǵysyn, baǵdarlamasyn bilýi tıis. – Uly maqsatymyz ne, ata? – Máńgilik El bolý ıdeıasyn júzege asyrý. Elbasymyz «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda bizdiń negizgi nysanamyzdyń osy ekenin aıqyndap berdi ǵoı. Endigi baǵdar – «Qazaqstan-2050»... – Sonda Máńgilik El degenimiz qandaı el, nemese kimniń eli? – Bizdiń elimiz. Qazaqtyń eli. Ony uǵyný úshin Joldaýdy zeıinmen oqý kerek, ulym. Árıne, ǵylymı turǵydan túsindirme de qajet bolar. Adamdardy aýdıtorııaǵa jınap alyp, Pre­zı­denttiń sózin útir, núktesine deıin qal­­dyrmaı oqyp berý degen túsindirý emes, ol bosqa ýaqyt alý, oǵan ǵylymı turǵydan kelý kerek, jalań baıandaýdan eshteńe ala almaısyń. Adamzattyń bar qundylyǵyn boıyna sińirgen, álemdegi órkenıetti otyz eldiń qatarynan oıyp turyp oryn alatyn, olarmen teń dárejede dostyq, týystyq qatynas or­na­tatyn eldigimizdi nyǵaıta túsý. Atań bárin biledi dep oılaısyń ǵoı. Meniń de bilmeıtinderim kóp. Meniń oıym­sha, jyl saıynǵy Joldaýlar memleketimizdiń teorııasy men strategııasyn syzyp bergen sol ǵylymı eńbektermen astarlasyp jatady. Baı­qasańyz, bıylǵy Joldaýdyń maq­sa­tynyń biri –Prezıdenttiń 1993 jyly «Qoǵamnyń ıdeıalyq birigýi – Qazaqstan damýynyń kepili» atty ekinshi eńbegindegi segizinshi, toǵy­zyn­shy tarmaqtarmen sabaqtas. Iаǵnı, «...bolashaǵy jarqyn Qazaqstan mem­leketiniń azamaty ekenimizdi jan-júregimizben túsinip, uǵyný...»; «...ózge tilderge kóleńke túsirmeı, qazaq tilin mádenıettiń bir bóligi retinde, barlyq qazaqstandyqtardy biriktirýdiń qosymsha faktory retinde qarastyrý...». Álemdik órkenıet Tuńǵysh Prezıdenti­miz Nursultan Nazarbaev­ty búkil adamzattyq múdde turǵysy­nan qaraıtyn reformator tulǵa retinde biledi, moıyndaıdy. – О́skende men de Prezıdent bolsam deımin, ata! – Kim bolsań da aldymen adam bol, aınalaıyn. Qazaq eliniń kósegesin kógertetin sendersińder. Tek bilim alýǵa, ulttyq rýhpen órkenıetti ómir súrýge umtyl, balam! Aıtýar О́TEGENOV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Aqtaý.

О́z elim meniń – ózegim deıtin tulǵa

Jahandanýdyń áleýmettik aspekti­lerin zertteýshiler álemdegi eń baı jıyrma el men kedeı jıyrma eldiń IJО́ kórsetkishteri 1962  jyly 53/1 bolsa, elý jylǵa jýyq ýaqyt ishinde ol 120/1 bolyp, 2,3 esege ósti. Qazaqstanda 2020 jylǵa qaraı jan basyna shaqqanda IJО́ 20 myń dollarǵa jetedi dep kútilýde. Qazaqstanda bolǵan Garvard ýnıver­sıtetiniń professory M.Porter qazirgi zamanǵy elderdi úsh topqa bólip qaraıdy: birinshi top – óndiriste arzan jumys qolyn paıdalanatyn, óz eliniń qazba baılyqtaryn aıaýsyz jumsaıtyn elder. Bul topqa jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 3 000 dollarǵa deıingi elder jatady. Ekinshi topqa ekonomıkany tıimdi júrgizýdi úırengen, tıim­­di materıal jáne energııa únem­diligi bar, jumsaǵan qar­jy­­nyń qaıtarymy jaqsy elder ki­­­redi. Bul satyda ekonomıka tıim­­direk tásildermen jáne qu­ral­­darmen júrgiziledi. Olarda  jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 9 000 dol­larǵa deıin bolatyn elder kiredi. Úshinshi top – ınnovasııalyq ekonomıka elderi, olarda búkil ekonomıka bilimge, jańalyqqa negizdelgen. Olardaǵy jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 17 000 dollar nemese odan da kóp. Qazaqstan ekinshi toptaǵy elderdiń qataryna enedi, sebebi, Qazaqstanda jan basyna shaq­qanda  IJО́ 12 myń dollar. 2020 jylǵa qaraı bul kórsetkish 20 000 dollarǵa jetedi dep kútilýde. Demek, 2020 jylǵa qaraı Qazaqstan 3-toptaǵy elder qataryna enedi degen sóz. Ulttar tek taýarlarymen jáne qyzmetterimen ǵana báse­kege túspeıdi, olar qoǵamdyq qundylyqtar men bilim júıeleri arqyly da básekelesedi. Biz básekege qabiletti elmiz dep aıtý úshin birinshiden, Qazaqstan halqy básekege qabiletti bolýy tıis; ekinshiden, bizdegi mem­lekettik bılik básekege qabi­letti bolýy shart; úshinshiden, Qazaqstan bıznesi básekege qabi­letti bolýy kerek. Bul – Qazaq­stan halqynyń deni saý, bilimdi, bilikti, kásibılikke beıim, jańa­ny qabyldaý qabileti bıik bolýy qajet degen sóz. Buryn memlekettiń negizgi baılyǵy bolǵan ken oryndary, jyljymaıtyn jáne jyljıtyn múlikter sońǵy shırek ǵasyrda damyǵan elderde ekinshi qatarǵa ysyrylyp,  olardyń ornyna adam kapıtaly qoǵamdy órkendetetin negizgi kúshke aınaldy. Sondyqtan ótken ǵasyr­dyń 70-80-jyldaryna deıin negizgi qarjyny óndiriske, stanoktarǵa, t.t. bólgen memleketter endi bilim men ǵylym, adam­nyń jan-jaqty damýyna bóletin boldy. Memlekettiń kapıtaly birin­shi tabıǵı resýrstar (ken oryndary), ekinshisi (jyljymaıtyn, jyljıtyn  múlikter (zaýyttar, ǵımarattar, avtomobıl, t.b.); úshinshisi adam kapıtaly. Álemdik banktiń esebi boıynsha adam kapıtalyn damytýǵa AQSh-taǵy ulttyq baılyqtyń 76 paıyzy, Batys Eýropa el­derinde 74 paıyzy, Reseıde 20 paıyzy, al Qazaqstanda shamamen 10-12 paıyzy jumsalady eken. Demek, aıyrma jer men kókteı. Sondyqtan da Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda osy Strategııany iske asyrý úshin adam kapıtalyn 6 esege ósirý mindetin qoıdy. Damyǵan elderde ınnova­sııa­lyq tehnologııanyń úlesine IJО́-niń 70 paıyzy keletin bolsa, biz de óz kórsetkishterimizdi kóterý jolynda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq órleý baǵdarla­ma­syn qabyldap, ony júzege asyryp jatyrmyz. «Qazaqstan-2050» Strate­gııasynda Elbasy «Qazirgi dúnıe dıdarynyń kilti bilim men ǵylymda. Ol úshin adam kapıtalyn damytý qajet.  Onyń negizgi úsh kúretamyry qaısysy deseńiz, birinshisi – bilim, ekinshisi – ǵylym, úshinshisi – ınnovasııa. Osy úsheýi túıisken jerde el gúldenedi», dedi. Elbasy shyn máninde múmkin emes derlikteı isterdi júzege asy­­ra alǵan, tarıhta talaı ese­si ketken týǵan eliniń, arǵy ǵa­syr­­daǵy bodandyqty qozǵap boz­damaǵannyń ózinde, osydan nebári shırek ǵasyr ǵana ýa­qyt buryn basqarýǵa Máskeý kól­deneń kók attyny jibere salatyn eliniń etektegi basyn tórge shy­ǵaryp bergen adam degen oıdy bu­ryn da aıtqanbyz, alda da aıta beremiz. Nursultan Nazarbaev adamzat tarıhynan oıyp turyp oryn alatyn tulǵalar tobynan ekeni qazirdiń ózinde aıdaı álemge aıqyn. Ol 22 jyldyń o jaq bu jaǵynda qırandydan, qulandydan memleket qurý, qoǵamdy bir formasııadan ekinshi formasııaǵa aýystyrý, ótpeli kezeńdegi qıynshylyqtardan eseńgireı jazdaǵan halyqty tar jol, taıǵaq keshýden aman-esen alyp ótý, eldiń eńsesin kóterý, aıaǵynan tik turǵyzý, kóp tildi, kóp dindi eldiń jurtyn  bir úıdiń balasyndaı uıytyp ustaý, alys ta, jaqyn da, Batys ta, Shyǵys ta moıyndaıtyn, sanasatyn, qurmetteıtin elge aınaldyrý, san túrli sebepterge baılanysty birneshe ǵasyr boıynda dúnıejúzilik órkenıetten shettetilip qalǵan eldi jer-jahanǵa tanytý, tipti, EQYU tarıhynda tuńǵysh ret azııalyq memleketti, tuńǵysh ret TMD memleketin, tuńǵysh ret halqynyń negizgi bóligi musylman dinin ustanatyn memleketti, tuńǵysh ret túrki­tildes ult uıystyryp otyrǵan memleketti Eýropaǵa tóbe bı bolatyndaı jaǵdaıǵa jetkizý, sol asa bedeldi uıymnyń on bir jyl boıy shaqyrylmaı júrgen Sammıtin ótkizip, 56 eldiń qolyn bir qujatqa qoıdyrý, álemdi jaılaǵan daǵdarystar tusynda elin qıynshyldyqqa uryndyrmaý, qarjy qyspaǵynda qaldyrmaý bylaı tursyn, dál sondaı syn saǵattarda memleketti damýdyń jańa belesine qaıta-qaıta alyp shyǵý, dúnıe dıdaryndaǵy eń serpindi damýshy elder bestigine engizý, básekege qabi­letti elý eldiń qataryna qosý, «Qazaqstan-2030» Stra­tegııasynda kózdelgen mereıli maqsatty merziminen buryn oryndaý, týǵan eliniń eń damy­ǵan 30 eldiń qatarynda bolýyn  kózdegen jańa strategııa belgileý, sol mejeden kórinýdiń naqty joldaryn tamyrshydaı tap basyp, aıqyndap berý sekildi tamasha tabystarǵa qol jetkizdi. Osynyń bárine qol jetkizý  úshin elge degen mahabbat, damýǵa degen nıet, maqsatty eńbek kerek. Osy tusta jastarǵa, óskeleń urpaqqa, aǵa býyn ókilderine: «isiń sózińniń qorǵany, sóziń isińniń dáleli bolsyn» degim keledi. EKSPO-2017-niń ótetin jerin belgileýde daýys berýge qatysqan 161 memlekettiń 103-i Qazaqstandy qoldasa,  tek 44-i ǵana Belgııa (Lej) shaharyn tańdady. Eldi osyndaı bedeldi memleket etý de, elordany osyndaı etip salý da dana halqymyzdy jurt bolýǵa judyryqtaı jumyldyra alǵan sara basshymyzdyń eren eńbeginiń, eren erliginiń arqasy ekeni kúndeı shyndyq, atar tańdaı aqıqat. Eýropa men Azııanyń júre­ginde Saryarqanyń saıyn dala­syndaǵy elordasy – nurly  Astanany jaınatqan Elbasy dál qazir Batys pen Shyǵystyń arasyn jalǵaǵan, jalǵap qana qoımaı, onyń kóginde juldyzdaı jarqyraǵan álem tanyǵan uly qaıratkerge aınaldy. Bul – barsha qazaqstandyqtar úshin erekshe maqtanysh. Nursultan Nazarbaevtyń júrgizip  otyrǵan búgingi sara saıa­saty el halqynyń izgi oı-nıetimen ushtasyp jatyr. Demek, uly babalarymyzdyń biri Qaz daýysty Qazybek bıdiń aıtqan:  «Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin alaý bas­pasyn dep, naızaǵa úki taqqan elmiz, eshbir dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sózdi asyr­maǵan elmiz. Dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dám-tuzyn aqtaı bilgen elmiz», degen sózi óziniń bir urpaǵyna darysa, ol, sóz joq, bizdiń Elbasy bolyp tabylady. Danalyq danalyqqa ulasyp, ol búgingi jan alysyp, jan berisip jatqan myna almaǵaıyp zamannyń zar kúıi men tar kúıinen óziniń qazaq degen halqyn aman saý alyp kele jatsa, bul ulttyń basyndaǵy úki­lengen baǵy bolsa kerek-ti. N.Nazarbaev dúnıeniń tórt bury­shynyń kez kelgen máse­lesin saıası turǵydan zor parasatpen sheshýge umtylatyn erik-jigerin, erteńgi kún men bolashaqty boljaı alatyn kóregendigin, kez kelgen qıyn máseleniń túıinin tamyrshydaı tap basatyn, tapqyrlyǵyn kórsetip, dáleldeı aldy. Elbasy ǵumyr boıy iz­dený­den, úırenýden jalyq­paýdy ómirlik qajettilik dep túsinedi. Talmaı izdený, ómirdi tereń zerdeleı bilý, jylt etken jańalyqty sezine bilý – Nursultan Nazarbaevqa tán qasıet. Faktimen, dálel-dáıek­pen sóıleýdi unatady. Qazaqstan men Nazarbaev uǵymy bul kúnde  tutasyp, bir sımvolǵa aınalyp ketken. Asanqaıǵy leksıkonyna salyp aıtsaq: Asanqaıǵynyń «Jeruıyq» ıdeıasyn Elbasy Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasyna aınaldyra bildi. Bul qazaq halqynyń ǵasyrlar boıǵy armanynyń oryndalyp, ıaǵnı qazaqtyń renessans ǵasyryna aınaldy. Nursultan Nazarbaev – tarıh tolǵatyp týǵan ǵasyr tulǵasy, eliniń janyn uǵatyn, halqyn zamana kópirinen aman ótkizip kele jatqan qamqorshy, daryndy uıymdastyrýshy, kóregen basshy, naryqtyq ekonomıkanyń tereń bilgiri, kekshil emes, tekshil, jikshil emes, kópshil, jurtty sendire de, ılandyra da alatyn, óz elim meniń – ózegim deıtin uly tulǵa. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń: «Men óz halqymnyń jolynda basymdy báıgege tikken adammyn. Maǵan ary úshin janyn sadaǵa etetin osyndaı tekti halyqqa, meni ulym dep, perzentim dep tóbesine kótergen halyqqa, arǵy-bergidegi qazaq balasynyń bir de biriniń peshenesine buıyrmaǵan baqytty – tolyqqandy táýelsiz memleket qurýdyń basynda bolý baqytyn buıyrtqan halyqqa qyzmet etýden artyq eshteńeniń keregi joq, osy jolda men boıymdaǵy bar qaırat-qabiletimdi, bilim-biligimdi aıamaı jumsaımyn, qandaı táýekelge de baramyn», – degen sóziniń keleshekte de óz aqıqatyn aıǵaqtaı beretinine kámil senemin. О́ıtkeni, Nurekeń­niń halqyna áli de bereri kóp.  Esen TILEPOV, zeınetker, ustaz. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdany, Jińishke eldi mekeni.