«Tarıh áli aıtqan joq, Sozaqta ne bolǵanyn...»

«Qaınar» eldi mekeniniń kúnshyǵys jaǵynda «Dýana» atalatyn jer bar. Erterekte taýdan aqqan ózenniń jaǵasynda azyn-aýlaq el qonystanyp, tirshilik etken kórinedi. О́zen sýy odan ári Úspiniń oıpańyna quıylyp, bul kúnde sýy tartylyp, sorlanyp tuzdalǵan óńirdi el emdik qasıeti úshin paıdalandy. О́zen-bulaǵy tartylyp, kenezesi kepken «Dýana» – keshegi zulmat jyldardan qalǵan qasiretti oryn. Kóteriliske qatysqandar aıaýsyz jazalanyp, janshylǵan soń olardyń otbasy músheleri men týǵan-týysy «Jeke otyr» qara tizimine ilinip, osy «Dýanadaǵy» jazalaý lagerinde tutqynda ustaldy. Kóldeneńi men eni 200-250 qadam keletin alqaptyń ortasyna ashyq alańqaı qaldyryp, qatar tizilgen kúrkeshikterdiń orny shuńqyr-shuńqyr bolyp áli kúnge deıin saqtalǵan. Ár kúrkeshik úsh qadamnan aspaıdy. Jazalaýshylar tutqyndardyń ózderine belýardan jer qazdyryp, tóbesin alasa etip japtyryp, tar qapasta turýǵa májbúrlegen. Olardyń ishinde eńkeıgen qarttan, jasóspirim balaǵa deıin tutqynda bolǵan. Shildeniń aptap ystyǵynda tyǵyz ornalasqan lagerdegi tutqyndar as-sýdyń tapshylyǵynan ashtyq pen shólge ushyrap, aýrý taraıdy. Kórtyshqannyń inindeı syz, qarańǵy qapasta adamdar kók shybyndaı qyrylady. Uzyna boıy tutqyndar qonysynyń qaq ortasynda mılısııa qyzmetkerleri turǵan úıdiń orny bar. Aınala terezesinen baqylap otyratyn kúzetshiler qashyp ketýge árekettengen tutqyndardy eshbir eskertýsiz baýdaı túsirip, atyp tastaǵan. Oqqa ushqan tutqynnyń óli denesin lager irgesinde qazylǵan tereń orǵa tastaı bergen. «Qara tizimge» ilikkenderdiń eńbekke jaramdysyn qoıdaı tizip, aıdap baryp, kolhozdyń maqtasyn tergizedi. Eńbek kún normasyn oryndamaǵandardyń jazasy eselep artady. Tutqyndardy kúzetip júrgen mılısııa qyzmetkerleri oıyna kelgenin isteıdi. Kózi túsken áıelderdi zorlaý, bas kótergenin jabylyp soqqyǵa jyǵý, kádege jarar buıymyn tartyp alý sııaqty qınaýdyń neshe túrin qoldanady.

Sozaq kóterilisiniń zobalań jyldary «Dýana­daǵy» jazalaý lagerinde otyrǵan Túrkistan qalasynyń turǵyny, 85 jastaǵy Kııanbek Álipuly Erjanovty izdep baryp, jolyqqanym bar. О́mirdiń qanshama soqtyqpaly jolynan ótken, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qandy maıdanynda oq pen ottyń arasynan aman qalǵan Kııanbek qarııa: «Kóresini kórmeı kórge kirmeıdi ekensiń. Sol qarǵys atqyr 1930 jyly jan-jaqtan kelgen jazalaýshy otrıad kóteriliske qatysqandardy aıaýsyz qyryp-joıyp, qalǵanyn abaqtyǵa jaýyp, jer aýdaryp, bir tazalady. Kóterilistiń sońynan aýyl-aýylǵa ýákil shyqty. Ol kezde bizdiń aýyl Betbaqdaladaǵy «Túkpirshıde» otyrǵan. Eldi jıyp, jıyn jasady. «Bizden qaýiptenbeńder, endi eshkimge tımeımiz. Sozaqqa barasyńdar!» dep kóp adamdy bes júz shaqyrymdaı jerge attyly-jaıaýly shubyrtyp, aıdap ákeldi. Sozaqta jeke-jeke tergep, áligi adamnyń 18-in iriktep aldy. «Bular Shymkentke barady!» dep jaqyndaryn aldaýsyratty. Eldiń on segiz azamatynyń ishinde meniń ákem Álip, Ombaıdyń Esirkebi, Qasym, Oqap, Ábilbek, Májen de bar edi.

Sholaq belsendiler men ókimet adamdary odan keıin de el-eldi aralap, jurttyń be­rekesin aldy. Árbir basqan qadamyna kúdik­pen qarady. Baǵlan qozyny soıdyryp, etin jedi, qyz-kelinshekterge zorlyq jasady. El ishinde belsendilerdiń jasaǵan zorlyq-zombylyǵyn óleńge qosqan Qozy Qashqynbaevtyń Sozaqta qamaýda jatyp, aýdandyq atqarý komıtetine óleńmen jaz­ǵan hatynyń keıbir shýmaqtary jadymda qalypty:

«Úrmatilý hat jazamyn basqarmaǵa,

Qarańǵy elde sorly jastar ǵana.

Ornyna túsiniktiń zárin jaıyp,

Musa men Orazovtaı mastar ǵana.

Eńbekshi sóz bereıin qazaǵyma,

Bul sózdi qabyl alsa nazaryna.

Musa men halyq soty Orazuly,

Sorly eldi erkin júrip qajady da.

Sozaqtyń elge kelip halyq soty,

Izdetti el ishinen qyzdan toty.

Dáýiri ákimshilik asqynǵan soń,

Qýyrdaq attan túspeı bolsyn dedi.

Bul elge Orazuly sotyń keldi,

Artynan otyz-qyryq qosyń keldi.

Sizderge aıtatynym osy bop tur,

«Qyz oınaq keshke jaqyn bolsyn!» dedi.

Jan-jaqtan belsendiler baryp jatyr,

Aýyzyn qyzdarmenen qaryp jatyr.

Ahmet Asylbekov sekildiler,

Qyzdardyń jeńgetaıy bolyp jatyr.

«Qyzdarǵa bere tuǵyn matamyz kóp,

Túnemege jyly kórpede jatamyz!» – dep.

«Eger de aıtqan sózden shyqpaı qalsań,

Oqtalǵan tapanshadan atamyz!» – dep.

Maldyń sany jetsin, jetpesin dáýlet­tiniń qataryna jatqyzyp, «qara tizimge» iliktirdi. Qoradaǵy malyn alyp qoıǵan soń №12, №13 aýyldarǵa kóshirip, eńbekke jaramdylardy qamys orýǵa saldy. «Túp­kirshıdegi» «Qyzyl otaýǵa» oqýǵa tartylatyn bolyp, sonda shubyrdyq. Momynaı degen jekjatymyzdyń úıinde jatyp oqy­dym. Baıdyń balasy degen jalamen munda da tynyshtyq bermedi, «Dýanadaǵy» lagerge alyp keldi. Eresekteý jasóspirim balalardy bólek alyp shyǵyp, lagerdegi ólgen adamdardy kómgizdi. Eki qarystaı jer qazǵan soń: «Osy jetedi!» deıdi de, mılısııa qyzmetkerleri ólikterdi qatar jatqyzyp, topyraq tastatady.

Lagerge sońymyzdan kelgen jyly-jumsaq taǵamdardy tekserýden ótkizip, ózderine alyp qalady. Tutqyndarmen jón sóılespeı, saıqymazaq etetin. «Erteń seni lagerden shyǵarady!» degen sózine senip, qýanyp qalamyz. Erteńine: «Áı, sen nege jetisip júrsiń? Atańnyń basyna shyǵasyń!» deıdi jekip. Lagerde birge bol­ǵan­dardan esimde qalǵany «baı-qulaqtardyń tuqymy» dep ustaǵandardan jas shamalary menimen qatarlas 16-17-degi Tájibek Syzdyquly, Salahan Áli­uly, Beguly Esjanuly, Zeınábil Ábdi­raıymuly, Ahmetjan Náshentaıuly, Bek­seıit Turlybekuly, Bálseıit, Qorǵan degen ózbek, Otarbaı Dáýletbaılardyń áýletinen áıelderi, kelinderi men qyzdary, Myrzahmetten Dámetken, sheshesi Toqjan men Jandáýlettiń sheshesi Kúltaı, Ahat Ybyraıuly, Álipbaı Ysqaquly, Omardyń qyzy Altyn kedeıge turmysqa shyqsa da «Baıdyń qyzy» dep osynda alyp keldi. Ospan ájeniń Syzdyǵynyń Serke degen áıeli de lagerge tústi.

«Qyzy edim men qojanyń atym Serke,

Atanyń dáýletinde boldym erke.

Etimdi sháıi kórpe qajady dep,

Aldyrdym toqsan somǵa torǵyn kórpe», –

degen dáýren bastan taıyp, lagerdiń syz kepesinde jazyqsyz japa shekti. Alǵashqyda 500-deı adam boldy. Jer kepeni ózimizge qazdyrdy. Uzyndyǵy kisi boıy, enin ár adamǵa úsh qarystan ólshep berdi. Jer kepeden kór tyshqannyń inine kóbirek uqsaıdy. Kóteriliste atylyp ketken Myrzahmet aǵamyzdyń qyzy Aınash jeńgemiz: «Myna jerlerińiz tar eken!» dep narazylyq bildirgende mılısııa qyzmetkeri kelip: «Keshegi kúnińdi, segiz qanat boz úıindi ańsap otyrsyń ba?» dep mańdaıynan urǵanyn kózimiz kórdi. «Baıdyń tuqymy» dep meni, áıelim Úre men enem Oral úsheýmizdi bir úńgirshikke tyqty. Áıelińmen, óz eneńmen tar qapasta bir jyl boıy ómir keshýden ótken er jigitke azap bar ma?!

Kúzge salym kún sýytqan soń úńgirdiń tóbesin balshyqpen kóterip, ústin jyńǵyl, sheńgelmen jaýyp, topyraq tastadyq. Tóbemizden jel tursa qum saýyldaıdy, jaýyn-shashynda tamshy ótedi. Ishine pesh ornattyq. Otqa jaǵatyn jyńǵyl sý bolǵan soń byqsyp, kók tútinge tunshyqtyq.

Lagerdegi tutqyndarǵa arnaıy tamaq daıyn­dalmaıdy. Sońynan aǵaıyn-týys, ja­qyn­dary ólmes azyǵyn ákelip berip tu­rady. Sońynan as-aýqat kelmegender jer ke­pede jatyp, jantásilim etti. Kúnnen kún­­ge lager­degi tutqyndardyń sany arta tústi. Shaıan men Sháýildirden, Sarysýdan da tut­­qyndardy ash-jalańash aıdap ákelip, biz­ge qosty. Uzaq joldan azaptanyp kelgen, ári bul jerdiń sýy men aýasyn jersinbegen tut­qyndar kóp uzamaı qyryla bastady. Ystyq kúnde lager mańyn ólik ısi jaılady.

Bizdi tańerteń erte turǵyzyp, kolhozdyń jumysyna salady. Túıege soqa jegip, jer aýdaryp, maqta ektik. Ony kútip, sýaryp, kúzde ónimin qolmen teremiz. Lagerde tutqyndardy bir jyl ustap, halyq bostan-bosqa kóp qyrylǵan soń ári olardan eshbir qaýip-qater bolmaıtynyna kózi jetip, kelesi jyly kúzde, qysqa salym bosatyp qoıa berdi. Odan keıin «Taǵy da bir pálege ushyrap qalarmyz!» dep týǵan jerimizdi tastap, kúngeı asyp, qashyp shyǵyp kettik. Keıin de «Sozaqtan bireý izdep keldi!» degendi estisek, záremiz qalmaıtyn», dep sol bir qaraly jyldardy eske alǵan edi Qııanbek qarııa.

Qııanbek qarııanyń aǵaıyn-týysy Sozaqta qalǵan. Kindik qany tamǵan jerge ár kelgen saıyn qasqa joldyń boıyndaǵy azabyn bastan ótkergen «Dýanadaǵy» jazalaý lageriniń ornyna soǵyp, jazyqsyz sheıit ketken ata-babalary men aǵaıyndarynyń arýaǵyna baǵyshtap quran oqyp turdy.

1995 jyly «Sozaq teledıdaryn» ashyp, elge habar tarata bastaǵan kezde Taýkenttegi sazger Pernebaı Imanqulov aǵamyzdyń «Ýazıgimen» Sozaq kásiptik mektebiniń dırektory, aqyn Bórǵazynyń О́skenin alyp «Dýanadaǵy» jazalaý lageriniń ornyna keldik. Ata-babalarymyzdyń naqaqtan japa shekken óńirdegi qasiret tańbalary birtindep tarıh betinen óship bara jatqandaı bolyp kórinedi. Qatar tizilgen tor-tor jer kepelerdiń orny kómeskilenip, bir kezdegi tereń or shuńqyrǵa aınalyp, aıdalada jeldiń óti men aptap kún kózinde mal tuıaǵyna taptalyp, ýaqyt ótken sa­ıyn tegistelip keledi. О́sken aǵanyń osy qaraly óńir týraly «Or men tor» atty poemasyn «Dýanadaǵy» jazalaý lageriniń kórinisimen óziniń daýsymen oqyǵan sátin beınetaspaǵa túsirip almaq bolyp «Panasonık» kamerasyn qosqanymda istemeı qaldy. Aldyn ala saılap kelgen batareıasy men kasetasyn da aýystyryp, ári-beri shuqylaǵanymen eshteńe ónbegen soń otyra qalyp quran oqýǵa týra keldi. Biletin quran aıattaryn sozyńqyrap, osynda sheıit bolǵan ata-baba rýhyna baǵyshtap, betimizdi sıpadyq. Sizge – ótirik, maǵan – shyn, ornymyzdan turyp, kamerany qaıta qosqanymda jumys istep ketkeninen bul jerdiń tegin emes ekenine kózimiz jetken edi.

«Býhenvaldi Sozaqtyń,

Bolǵan eken «Dýana».

Or men tory azaptyń,

Tolǵan eken «Dýana».

О́zderi qazǵan tereń or,

О́zderin kómgen kór boldy.

О́zderi salǵan tamshyq tor,

Qorlyqpen óler sor boldy.

Tarıh áli aıtqan joq,

Sozaqta ne bolǵanyn.

Pikirden eski qaıtqan joq,

Kórmedi or men tor mańyn...

2021 jyly kúzde Sozaqtaǵy «Jastar saıaba­ǵynda» «Sozaq qasireti» memorıaldyq kesheni qu­rylysyn sozaqtyq kásipker Orynbek Ibijanov júrgizip, bastamashyl top Beket Turǵaraev pen Túrkistan oblysynyń qurmetti azamaty Seksenbaı Turysbekovtiń qajyrly eńbeginiń arqasynda úlken ıgilikti is júzege asty. Memorıal kesheninen uzaq emes «Dýanadaǵy» jazalaý lageriniń ornyn qaıta qalpyna keltirý – osy aýqymdy istiń zańdy jalǵasy bolýǵa tıis. Bul sharýa búgin bolmasa da keleshekte qolǵa alynatyny anyq.

 

О́tesh QYRǴYZBAEV,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi