Keń qoltyq, darqan minez aýyl qazaǵynyń jas baladaı ańqaýlyǵyna tańǵalmasqa laj joq. Máselen, Aqkól aýdanyna qarasty birneshe aýyldyń malsaq qaýymy aıdyń-kúnniń amanynda qyrýar malynan aıyrylyp, qan qaqsap otyr.
Qarasaı selolyq okrýgine qarasty Qyna aýylyndaǵy «Tabys» sharýa qojalyǵynyń ıesi Botajan Dáýeı qazan aıynyń 10-y kúni burynnan semirtip otyrǵan tórt bas qara malyn 560 myń teńgege baǵalap, ǵumyry bet-júzin kórmegen Amantaı Bagazat (Baǵzat) esimdi azamatqa tapsyryp jibergen. Amantaıdyń kýáliginiń kóshirmesi qolynda. Ekeýara jasaǵan kelisim-sharttary da bar. Alýshy on kúnniń ishinde ýádelesken qarajatty ákelip beremin dep ant sý ishken. Sodan beri ushty-kúıli joq. Irgedegi Sazdybulaq aýylynan da júzge jýyq mal alypty. Indete izdesek, bir emes jeti aýyldyń, osy aýdannyń Ańǵal batyr, Qyna, Bektaý, Stepnogorsk qalasy mańyndaǵy birneshe eldi meken turǵyndarynyń malyn alǵan.
– Aýdandyq polısııa bólimine shaǵymdandyq, – deıdi Botajan Dáýeı. – Biraq aryzymyzdy qabyldamady. Kún kórisinen aıyrylǵan aýyl adamdary Amantaıdy izdep shapqylap júr, ázirge taptyratyn emes. Biz bul maldy beınetpen baǵyp otyrmyz. Jaıylymymyz joq, shabyndyq jer eki bastan. Mal azyǵyn jyl saıyn satyp alamyz. Qazir sıyr sýalǵan. Jazda súttiń lıtrin 150 teńgeden tapsyramyz. Tuqymy azǵan jergilikti mal bolǵan soń bir sıyrdan 7 lıtr ǵana sút shyǵady. Osynshama beınetpen ósirgen maldy kóldeneń kók attyǵa tapsyryp, aldanyp qalýymyzdyń basty sebebi – mal etin satý qıyn. Aqshasyn ákelip beremin dep turǵan soń Allaǵa tapsyryp, óz qolymyzben kóligine artyp berdik qoı.
Osy arada taqyrypqa tikeleı qatysy bolmasa da, malsaq qaýymǵa shyr bitirmeı turǵan azap týraly az-kem aıta ketelik. Sharýa qojalyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, qazir sapasy kóńilden shyqpaıtyn shóptiń 250-300 kelilik bir býmasy on myń teńge turady. Arpanyń 35-40 kelilik qaby – 5 myń teńge. Malǵa juǵymy azdaý 20-25 kelilik kebektiń ózi úsh myń teńgeniń mańaıynda. Ne jaıylymy, ne shúıgin shabyndyǵy joq bul tóńirektegi mal baǵyp otyrǵan qaýym tegis mal azyǵyn satyp alýǵa májbúr. Qısynǵa kelmeıtin bir jeri aýyl turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, dál irgede 3-4 myń gektar jer týsyrap bos jatyr eken. Iesi bolǵanymen, ıgerilmegen jerge mal túsip ketse, joqtaýshy tabylyp, aıyppulyn arqalatyp jiberedi. Ne ózderi paıdalanbaıdy, ne elge septigi joq. Endi kelip osynsha beınetpen ósirgen maldy satý jańaǵy mal baqqan azaptan da aýyr ekenin aıta ketelik. Tyǵyryqtan shyǵatyn jol bar, tek tıisinshe jaǵdaı jasalmaı otyr. Máselen, qap-qap mal etin arqalap Astana aspaǵan kúnniń ózinde irgedegi Stepnogorskige jetkizýge bolar edi.
– Mal satýdyń azaby kóp, – deıdi Botajan Dáýeı. – Astanaǵa baryp kelgen kisiler endi ondaı bazardy jelkemizdiń shuqyry kórsin dep otyr. Al Stepnogorsk qalasy dál irgemizde, eger qala basshylary bazardan oryn berse, eki jaqqa da tıimdi bolar edi.
Kún kóristiń qamymen mal ósirsem dep talpynyp otyrǵan adamdar az emes. Máselen, Stepnogorsk qalasynyń irgesindegi Qyryqqudyq aýylynda «Aldabergen» jeke kásipkerligi bar. Kásipker Aldabergen Sagshan (Saǵjan) qazir 150 jylqy, 80-ge jýyq qara mal, bir otar qoı baǵady. Mal ıesiniń aıtýyna qaraǵanda, Qyryqqudyqta da mal jaıatyn jaıylym, mal azyǵyn daıyndaıtyn shabyndyq joq. О́z isin 2012 jyly bastap, óz tóli esebinen mal basyn kóbeıtip kele jatqan kásipker osy joly joǵaryda biz atyn atap, túsin tústegen, qanshama adamnyń júzdegen malyn jınap alǵanymen, qarajatyn qaıtarmaı otyrǵan Amantaıǵa 6 sıyr, bir qunajyn, 9 torpaq, 8 jylqysyn tapsyrǵan. Bereshegi – 7 mıllıon 540 myń teńge.
Mal ıeleri birigip, Amantaıdyń Selınograd aýdanyna qarasty Malınovka aýylynda turatyn Bagazat esimdi ákesine jolyqqan. Ákesi balasynyń ne istep júrgeninen habarsyz. «Kámeletke tolǵan adam bolǵandyqtan keıin óz isine ózi jaýap beredi, meniń qandaı qatysym bar» dep at-tonyn ala qashqan. Al Amantaıdyń iz sorabyn shyǵarǵanymen, ózin taýyp jolyǵý múmkin bolmaı otyr. Tanıtyndardyń aıtýyna qaraǵanda, páter jaldap turatyn kórinedi. Mal ıeleri aýdandyq polısııa bólimine shaǵym aıtyp barǵanymen, aryzdary qabyldanbaǵan. Aıtatyn ýájderi, alýshynyń turǵylyqty jerine, ıaǵnı Malınovkaǵa aparyp berý kerek eken. Ondaǵylar sizderdiń maldaryńyz jergilikti jerge tirkelgen, sol sebepti óz aýdandaryńyzǵa baryp, aryz berińizder dep shyǵaryp salatyn kórinedi. Osylaısha, júzdegen maldyń ıeleri qazan aıynyń 20-synan bastap tabanyn tozdyryp, shapqylap júrgenimen, Amantaı ushty-kúıli joq.
Aqkól aýdanyndaǵy Sazdybulaq aýylynyń turǵyny Muratbek Qadyr da aldanyp, aýzy kúıgenderdiń biri. Ol alty bas qara malyn qazan aıynyń 10-y kúni 1 mıllıon 380 myń teńgege baǵalap, Amantaıǵa ótkizgen eken. Alýshynyń ýádesi boıynsha bir jumadan keıin qolyna qarajat tııý kerek edi. Alýshynyń Muratbek Qadyrmen jasalǵan kelisimshartynyń kóshirmesi qolymyzda, onda maldyń sany, salmaǵy, tıesili qarajaty taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen.
– Qazir ol aqshadan bizge aspandaǵy bult jaqyn shyǵar, – deıdi ábden kúderin úzgen Muratbek Qadyr. – Birinshi joly 8 bas mal alǵan, keshiktirmeı 1 mıllıon 980 myń teńgesin ákep berdi. Ekinshi joly sol sebepti senip qaldyq. Aýylǵa mal izdep kelgen adam, buryn-sońdy kórgen kisim emes. Osy aýylda jumys istegen bir aqsaqal ákelip tanystyryp, aqylaryńdy jemeıdi degen soń bere salyp edik. Aýylda mal baqqanmen buldap ótkizýi qıyn. Onyń ústine bizge alýshynyń baǵasy táýir bolyp kórindi. Máselen, biz malymyzdy soıyp, bazarda satatyn bolsaq, kelisin 1 700 teńgeden ótkizer edik, al Amantaı bizge «ár kelisine 2 200 teńgeden tóleımin» dedi. Aýyl turǵyndary maldyń salmaǵyn kózben mólsherlep bere salady emes pe? Biz de sóıttik. Endi bala-shaǵany yryzdyǵynan aıyryp otyrǵan jaı bar. Irgedegi Qyna aýylynyń malynan aıyrylǵan tórt otbasy, Sazdybulaqtyń tórt otbasy qosylyp, Aqkól aýdandyq polısııa bólimine tapsyrys hat arqyly aryzymyzdy jónelttik. Arada qansha ýaqyt ótse de jaýap joq. Janymyzǵa batatyny, qarapaıym adamdardyń múddesin eshkimniń qorǵamaıtyny. Ketken mal ketti, «shyǵasyǵa ıesi basshy» degendeı kiná ózimizden boldy.
– Mal alýshynyń qylmystyq isi kózge kórinip tur, – deıdi malsaq qaýymnyń joǵyn joqtap júrgen advokaty Alekseı Telısyn. – Tek quqyq qorǵaý organdarynyń áreketsiz otyrǵanyna qaıran qalasyń.
Jalǵyz Aqkól ǵana emes, Shortandy, Zerendi aýdandarynan da mal jınapty degen derek bar. Aq adal malynan aıyrylǵan aýyl turǵyndary qol ushyn beretin janashyr tappaı, jandary kúızelip otyr. Bir-ekeý emes, júzdegen maldyń suraýy bolmaǵanymen, obal degen uǵym bar emes pe edi?! Quzyrly organdardyń qudiretiniń júrmeı turǵany jandaryn kúızeltken soń «mal ashýy – jan ashýy» degendeı, aqyryp ádildik surasa, aıyby da joq qoı.
Aqmola oblysy