Danalyq hám dıalektıka

Osydan on jyl buryn Jabaıhan Múbárakulynyń 80 jyldyq mereıtoıyna oraı «Eýrazııa ýnıversıteti» gazetine ǵa­lymnan suh­bat alǵanym bar. Sonda fılosof ustazymyz: «Sa­­­naly ǵumyrymda, negizinen, tanym, logıka máselesimen aınalystym. Sońǵy kezde adam máse­lesi, kisilik, sulý­lyq taqy­ry­by tolǵandyryp júr. De­nime saýlyq berse, osylardy te­re­ńirek qarastyrǵym keledi» degen edi. Osy suhbattyń ózinen Jabaıhan Múbárakulynyń ult danalyǵyn jaqsy bile­­tini baı­qal­dy. «Kisilik demekshi, qa­zaq «Kisini keıde tarshylyq sy­naıdy, keıde barshylyq synaıdy» deıdi. Osyǵan qatysty ne aıtar edińiz?» degen su­raqqa ǵalym: «О́te jaqsy aıtylǵan. Jaman adam basyna qıyndyq tússe, saly sýǵa ketip, súmireıip, jer bolady. О́mir bolǵan soń qaıshylyqsyz bolmaıdy ǵoı. Ol qaıshylyqtar sheshý úshin beriledi. Al «barshylyq synaıdy» degen, keıbir, buryn jalpyldap, shalǵaıyńa oralyp júrgen adam qoly bılikke jetse, zorǵa amandasyp, shalqaıyp qalatyny bar. Mundaıda qazaq «Jaman atqa jal bitse – janyna torsyq baılatpas, jaman adam­ǵa mal bitse – janyna qońsy qon­dyr­mas» dep taýyp aıtqan», dep jaýap qatqan edi.

Taǵy bir otyrysta «Qazaq dás­túrli dúnıetanymynda jaman adam túsinigi bar ma?» degen suraq týyndady. Aıaz bı týra­­­ly ańyz­dy mysalǵa keltirip, ja­man adam túsinigi joq degen pikir aıtyldy. Sonda akademık Jabaıhan Ábdildın: «Qazaqta jaman adam túsi­nigi bar. Bolmasa qazaq «Jaman mal­dy asyrasań – aýzy-murnyńdy maı eter, jaman adamdy asyrasań – aýzy-murnyńdy qan eter» demes edi ǵoı» dep tujyrymdaıdy. Ǵy­ly­mı eńbekterin orys tilinde jaza­tyn ǵa­lym­nyń qazaq maqal-mátel­derin, aýyz ádebıetin tereń biletini jáne osy bilimin óz piki­rin negizdeýde retimen qolda­na­tyny tań­dandyrady.

Joǵaryda aıtylǵan suhbattan Jabaıhan Múbárakulynyń ómir­diń máni, adam týraly qazaq­sha oılaıtyny baıqaldy. Osy áńgimede aǵa áıel týraly mynadaı oı tolǵady: «Áıel, eń aldymen Ana. Adamdaǵy barlyq asyl qasıet – anadan. Buhar jyraý aıtqan ǵoı:

«Jal-quıryǵy qaba dep,

Jabydan aıǵyr salmańyz.

Qalyń maly arzan dep,

Jaman qatyn almańyz.

Jabydan aıǵyr salsańyz,

Jaýǵa miner at týmas.

Jaman qatyn alsańyz,

Topqa kirer ul týmas». Iаǵnı adamnyń adamdyǵy – anadan, ana sútinen, ana meıirinen, ana tár­bıe­si­nen. Áıel, ekinshiden, qyz bala. Qazaq halqynyń qyz ba­laǵa úlken qurmetpen qaraı­ty­ny málim. Ásirese áke men qyz bala arasyndaǵy qarym-qa­ty­nas erekshe. Qazaq otbasynda áke qyzǵa eshqashan qatty sóılemegen. Eskertýlerin de ana­sy arqyly aıtqan. О́zim de úsh qyz­dyń ákesimin ǵoı. Qyz bala názik, erekshe ystyq. Olardy osyndaı qy­latyn da áke mahabbaty». Osy arada aıta ketetin mańyzdy málimet, Jabaıhan aǵa­myzdyń balalaryna jaı ǵana áke emes ustaz bola bilgendigi. Qyzy Raýshan – áke jolyn qýyp, fı­lo­sofııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor, akademık ataq-dárejelerin alǵan álemdik deń­geı­de belgili ǵalym.

Jabaıhan aǵa ári qaraı sózin bylaı dep jalǵady: «Áıel, taǵy da er adamnyń jary. Áıeldiń er adamnyń ómirindegi orny týraly qazaq jaqsy aıtqan: «Alǵanyń jaman jolyqsa – qaıtesiń dúnıe shirkindi-aı» dep túıin­dep edi. Seksen besten asyp, jer or­ta­synan aýǵanda jan-jarynan aı­rylyp, qanaty qaıyrylsa da, aǵa­myz moıymaı, ǵylymı-zert­teý­lerin jalǵastyryp, dáris oqyp, eńbekterin jarııalaý ús­tin­de.

Sońǵy on jyl ishinde buryn batys­tyń fılosoftaryn úńile zerttep, zerdelegen Jabaıhan Múbárakulynyń otan­dyq, ha­lyq­aralyq deńgeıde ja­rııa­lan­ǵan kóptegen ǵylymı shyǵar­malarymen qatar perzenti, akademık Raý­shan Jabaıhanqyzymen birigip jazǵan «Abaı – genıalnyı myslıtel ı gýmanıst», «Cho­kan Valıhanov – velıkıı ýchenyı ı myslıtel» jáne «Problema selostnogo ı abstraktnogo cheloveka v tvorchestve Ch.Aıtmatova» atty súbeli eń­bek­teri jaryq kórdi. Bular aǵyl­shyn, túrik tilderinde de jarııa­landy.

«Abaı – genıalnyı myslıtel ı gýmanıst» kitabynyń bir bólimin «Abaı o vere, o lıýbvı, o prekrasnom» dep ataǵan eken. Abaı poezııasyndaǵy sulý­lyqtyń jyrlanýyn, ataqty «Shoq­pardaı kekili bar, qamys qulaq» degen óleńin negizge ala otyryp, bylaı taldaǵan eken: «V obraze prekrasnogo boevogo konıa hýdojnık rısýet svoe­­­­obraznoe sochetanıe prıznakov garmonıcheskogo selogo. Vozmojno vse etı prıznakı ne vsegda prısýtstvýet v konkretnom jıvotnom, odnako eto obstoıatelstvo ne govorıt o tom, chto ızobrajenıe konıa poetom vydýmano, poskolký hýdojnık sozdal ıstınnyı obraz, ponıatıe ıdealnogo konıa, kotoryı po sýshestvý ıavlıaetsıa vseobshım, ıstınnym» / «Sý­retker sulý jaraý at beınesinde gar­monııalyq tutastyq belgileriniń erekshe úılesimin sıpattaıdy. Múmkin bul belgilerdiń barlyǵy naqty bir janýarda bola bermeıtin de shyǵar, biraq bul jaǵdaı aqynnyń jylqy beınesin oıynan shyǵarǵanyn bildirmeıdi. О́ıtkeni sýretker shyn máninde jalpy, aqıqat bolyp sanalatyn ıdeal jylqy uǵymyn jasady» (aýdarǵan – avtor). Jabaıhan aǵamyz joǵa­ry­da bergen suhbatynda jas kezinde Abaıdyń óleńderin jat­qa aıtqanyn, óziniń de óleń jaz­ǵanyn esine alǵan bolatyn. Endi dıalektıkalyq logıka tur­ǵy­­synan Abaıdyń óleńderin osylaı taldaıdy.

«Chokan Valıhanov – velıkıı ýchenyı ı myslıtel» atty ǵa­lymnyń 180 jyldyǵyna oraı jazǵan kitabynda Shoqan Ýálıhanov fenomeniniń qazaq halqy­nyń ómirinde, ózindik sana­synyń damýynda asa mańyz­dy oryn alatynyn, Eýropaǵa qa­zaq­tyń zııatkerlik múm­kin­di­gi­niń deńgeıin kórsetken, aqqan juldyzdaı az ǵumyrynda batys álemin tańdaı qaqtyrǵan daryndy tulǵa ekenin aıta kelip, ǵa­lymnyń ádisnamalyq tásiliniń ar­tyq­­shylyqtaryn aıqyndaıdy. Soń­ǵy, altynshy ereksheligi retinde Sh.Ýá­lıhanovtyń dás­túr­li halyq má­de­nıetine úl­ken qyzyǵýshylyq bil­dirip, te­reń zerttegenin atap kór­setedi. «S tochkı zrenııa Valıhanova, tolko narod, osvoıvshıı svoe ıstorıcheskoe bytıe, znaıýshıı svoıý ıstorııý, svoıý kýltýrý kak formý osvoenııa ım mıra, otnoshenııa cheloveka k cheloveký, mojet byt tvorcheskım, jıvym, konkretnym» / «Ýálıhanovtyń kózqarasy bo­ıynsha, óziniń tarıhı bolmysyn ıgergen, óziniń tarıhyn, mádenıetin álemdi ıgerý formasy, adamnyń adam­ǵa degen qatynasy retinde biletin ha­lyq qana shyǵarmashyl, tiri, naqty bola alady» (aýdarǵan – avtor) dep túıedi.

Jabaıhan Múbárakuly bir este­li­ginde atasy Ábdildanyń kire tarta júrip, ataqty aqyn, ánshi Mádı Bápıulymen kezdes­ke­nin aıtady. Boran­nan sharshap tońǵan kóp jolaýshy aıdalada bir kishkentaı úıge kez bolady. Biraq úı ıesi ishte qonaq baryn aıtyp, kirgizgisi kelmeıdi. Ony estigen tórde jatqan úlken kisi: «Myna boranda qaıda jiberesiń olar­dy, jıyrma adam jatqan jerge taǵy jıyr­ma adam syımaı ma?!» dep úı ıe­­siniń betin qaıtaryp tastaıdy. Atasy Má­dı­diń kisiligine rıza bolyp, azyǵynan bólip tastap ketipti. Iаǵnı bul – kisilik. Kisilik týraly Jabaıhan Múbárakulynyń túsinigi. Danalyq – kisilikti taný quraly. Atasy azyǵyn Mádıdiń jaqsylyǵynyń ótemi retinde tastap ketti dese, bul danalyq emes. Mádıdiki – kisilik. Ony kisilik dep taný úshin danalyq kerek.

Abaı otyz segizinshi sózinde: «Árbir ǵalym – hakim emes, ár­bir hakim – ǵalym» deıdi. Da­­na­lyq fılosofııalyq uǵym bol­ǵa­nymen, mazmunynyń tereń­digi men san qyrlylyǵy jaǵynan, oǵan fılosofııanyń kóp­tegen fýnksııa­larynyń (ǵylym, tanym teorııasy, logıka, metodologııa, ıdeologııa jáne taǵy basqasy) biri retinde qaraýǵa bolmaıdy. Fılosofııa ǵylymsyz da ómir súre alady. Al danalyqtan qol úzse, fılosofııa aty ǵana qalyp, zaty (máni, mazmuny) joǵalady.

Gúlnar ADAEVA,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti fılosofııa kafedrasynyń professory