Qys bastalsa boldy, Semeıdiń aspanyn qoıý qara tútin torlap alady. Jylý qazandyqtarynyń murjalarynan býdaqtaǵan qara tútinge shahar halqy tunshyǵyp kún keshýge májbúr. Sol murjadan qabattasa shyqqan qara kúıe qapalaqtap qar jaýǵandaı túsedi. Jylý qazandyqtarynyń tóńireginde turatyn jurttyń janaıqaıyn jergilikti bılik bilmeıdi emes, biledi. Biraq qoldan keler qaıran joq. Qolqany qaýyp, kózdi ashytyp, keńsirikti jaryp, keýdeni toltyrǵan qara tútinnen semeılikter qashan qutylatyny ázirge bir Qudaıǵa ǵana aıan.
Semeıdiń oń jaǵalaýy. Qalanyń qaq ortasy. «103-103 A» jylý qazandyǵynyń murjasynan býdaqtaǵan qara tútin menmundalaıdy. Qazandyqqa jaqyn ornalasqan jer úılerdiń de qarasy qalyń. Báriniń shatyryndaǵy aq qardy qara kúıe kómkerip tur. Jylý berý nysanyna jaqyn Gagarın kóshesinde turatyn Qaıyrbek Sádýaqasovty shyǵaberis qaqpa syrtynan júzdestirdik. Aman-saýlyqtan soń qara tútin men qara kúıeniń jaıyn suraǵanda jumysyna asyǵyp tursa da aıaldady. Aıaldaı turyp tóńiregindegi jurttyń aıanyshty halinen habardar etti. «Osynda turǵanyma 9 jyl boldy. Qys bolsa qara tútinnen kóz ashpaımyz. Kórip tursyń, inim, jer mine, qara kúıe. Kóktemde qar erigende sýdyń ózi qap-qara bolyp ketedi. Menińshe, osy qazandyqtyń fıltrin tazalamaıdy ǵoı deımin. Aıyppul arqalaǵanda ǵana tazalaıtyn tárizdi. Ara-tura appaq tútin shyǵady», deıdi Q.Sádýaqasov.
Qaıyrbek aǵanyń sózin irge kórshisi Dáýrenbek Isabekov te qýattaı tústi. Dáýrenbektiń osy úıde turyp kele jatqanyna – 20 jyldyń júzi. «Kórip kele jatqan kúnimizdi basqaǵa bermesin. Esik, terezeni ashýdan qaldyq. Dalaǵa kir jaıý degen joq. Qar erigende qara kúıeniń qalyńdyǵy 5-6 santımetrge jetedi. Densaýlyǵymyzǵa qansha zııany tıip jatyr. Ony elep jatqan eshkim joq», deıdi Dáýrenbek te qamyǵa.
Ortalyq «Spartak» stadıony da – osy jerde. Qazandyqty bıikten sýretke túsirmekke jaqyn mańdaǵy kópqabatty turǵyn úıdegi páter ıesiniń bireýine ótinish aıttyq. Sózge kelmeı esigin ashyp, balkonyn usynǵan Ásetqazy aqsaqal. Aqsaqaldyń balkonynan stadıon alaqandaǵydaı kórindi. Onyń da dop tebetin alańyn qara kúıe jaýypty. Shylym shegip, sportpen aınalysatyn ápendiniń áperbaqan áreketindeı kórindi. Dalada jattyǵý jasaıtyn sportshy bolsa, obal-aq. Ásetqazy aqsaqal da qara tútinge bola dalaǵa kóp shyqpaıdy. Záýde shyǵa qalsa, tútinge tunshyǵady. «Qazandyqty kóshirmeıtini anyq. О́zim kóshetin sııaqtymyn», deıdi aqsaqal. Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar. Jetpisten asqanda kóship-qonyp júrý de ońaı emes.
Osy oń jaǵalaýda qara tútini turǵyndardy tıtyqtatqan taǵy bir jylý qazandyǵy bar. «MEN» dep atalady. MEN-niń mańaıynyń bári – jer úı. Bul jaqtaǵy jurt ta tútin jutyp, kúıeniń astynda otyrýǵa májbúr. Aınalanyń bári – qap-qara kúıe. Appaq qardyń da betin jasyrǵan. Qar jaýa qalsa, qara kúıe lezde búrkep tastaıdy. Ár úıdiń aýlasynan, baý-baqshasynan qara kúıeniń ushqynyn ushyratasyz. Kóshesin sóz etýdiń ózi artyq. Qara kúıeni kúnine bir ret sypyryp otyrý bul jaqtyń turǵyndarynyń qalypty tirligi, ádetine aınalǵan. «О́zi qaıda baryp, kimge muńymyzdy aıtý kerek ekenin bilmeımiz. Bir nemeremniń kózine qara kúıeniń qıyrshyǵy túsip, eki ret aýrýhanaǵa apardym. Jel soqsa, qara kúıe kózge túsedi. Balalardy dalaǵa shyǵarmaı, úıde qamap otyrmyz. Mynaý qashanǵy jalǵasady? Jergilikti bılik bir qareket qylmasa bolmaıdy», deıdi sol mańaıda turatyn Raýshan О́mirhanova.
Oń jaǵalaýdaǵy eki qazandyqtyń ǵana mańaıynda turatyn aǵaıynnyń muń-muqtajy – bul. Keńsirigi ashyǵan, demi aýyrlaǵan, tamaǵy jybyrlaǵan, ókpesi qara tútinge tolǵan turǵyndardyń jergilikti bılikke ókpesi qara qazandaı. О́kpeleıtindeı-aq jóni bar. Alty aı qys qoıý qara tútinge tunshyǵý ońaı emes, álbette. Al sol jaǵalaýdaǵy Sementshiler kentiniń turǵyndary Semeı sement zaýytynyń kók tútinimen tynystaýdan basqa amaly joq. Qalanyń irgesindegi irgeli óndiris oshaǵanyń tórt murjasynan táýlik boıy býdaqtap turatyn tútin – sol jaǵalaýdyń «bas aýrýy». Ásirese, teriskeıden jel soqqanda kók tútin kópke deıin seıilmeı, qolqany qaýyp, tamaqty qyrnap yńǵaısyzdyq týdyrady. Sementtiń tozańy da qara kúıeden esh kem emes. Seksennen asqan Saǵyntaı Rahmanov aqsaqaldyń aıtýynsha, sý ótpeıtin jerden sementtiń tozańy ótip ketedi. «О́ndiris zııandy qaldyqtaryn demalys kúnderi shyǵaratynǵa uqsaıdy. Senbi, jeksenbi kúnderi qolqany qabatyn ıisten bas aınalady. Semeı oblystyń ortalyǵy boldy. Endi qurylys kóbeımese, azaımasy anyq. Sáıkesinshe, sementke de suranys artady. Súzgi qoıyp amaldamasa jaǵdaıymyz budan da qıyndaıdy», deıdi Saǵyntaı aqsaqal.
Abaı oblysynda iri ónerkásip oshaqtary kóp emes. Saýsaqpen sanarlyq qana. Sılıkat zaýyty, Semeı sement zaýyty, «Teplokommýnenergo» MKK oblysta qorshaǵan ortaǵa zııandy qaldyqtar shyǵarýdan aldyńǵy orynda tur. Jalpy, Abaı oblysynda aýaǵa zııandy qaldyqtar shyǵarý kólemi shamamen 31 myń tonnadan asady.
Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń Abaı oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy Serik Sarbasovtyń aıtýynsha, Semeıdegi jylý qazandyqtarynyń tozyǵy ábden jetken. Onda turǵan súzgiler búgingi talapqa múldem sáıkes kelmeıdi. «Súzgilerdiń tútinnen bólinetin zııandy qaldyqtardy ustaýy qujatta 80-85 paıyz dep kórsetilgen. Labaratorııalyq zertteý júrgizgende eskirgen súzgiler 40 paıyz ǵana tútindegi zııandy qaldyqtardy ustaı alatynyn kórdik. Bizdiń taraptan jergilikti atqarýshy organdarǵa ozyq tehnologııalardy paıdalaný jóninde usynystar aıtyldy», deıdi ekologııa departamentiniń basshysy Serik Abýllauly.
Ekologııalyq kodekstiń talaby boıynsha, aýa lastaýshy kásiporyndar emıssııa tóleıdi. Emıssııa dep belgili bir kólemde qarjy tólep, lastaýǵa ruqsat alýdy aıtady. Emıssııadan túsken qarajat qorshaǵan ortany jaqsartý baǵytyna ǵana jumsalady. Ekologııalyq kodekske sáıkes, Abaı oblysynda qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi is-sharalar josparynyń úsh jyldyq jobasy ázirlenipti. Bul rette Abaı oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy qorshaǵan ortany jaqsartýǵa sep bolatyn is-sharalar josparyn túzgen.
«Jobalardy ázirleý kezinde ekologııa departamenti tarapynan usynystar bildirdik. Ásirese, «Teplokommýnenergo» mekemesine qarasty qazandyqtardy jańǵyrtý, modernızasııalaý jaǵyna erekshe nazar aýdaryldy. Jylý qazandyqtaryna zamanaýı elektr súzgilerin qoıýdy qarastyrýǵa kóp kóńil bólý kerek ekeni aıtyldy», deıdi S.Sarbasov.
Buǵan qosa Abaı oblysynyń ekologııalyq máselelerin sheshý úshin departament jol kartasyn ázirlengen. Departament basshysynyń aıtýynsha, jol kartasyn ázirleý kezinde jergilikti atqarýshy organdardyń usynystary, talap-tilekteri eskerilgen. Jol kartasy Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetine joldanǵan.
Aıtpaqshy, Semeı sement zaýytynyń 4 aınalmaly peshi bar eken. Onyń tórtinshi aınalmaly peshine ótken jyldyń qazan aıynda jańadan elektr súzgisi ornatylypty. Bıyl buıyrsa jazǵa deıin ekinshi aınalmaly peshke de jańa elektr súzgisin ornatý josparlanǵan. Zaýyttyń tútininen ábden zárezap bolǵan turǵyndar úshin bul da úlken jańalyq bolary sózsiz.
Jaqynda Abaı oblysynyń ákimi Nurlan Uranhaev óńirdegi BAQ ókilderimen júzdesip, jańadan bekigen keshendi jospar aıasynda atqarylatyn jumystar jaıynda jan-jaqty baıandaǵan edi. Sol kezdesýde de qalanyń ekologııalyq máselesi aıtylmaı qalmady. Oblys ákimi jańadan jylý elektr ortalyǵy salynǵannan keıin, oń jaǵalaýdaǵy eskirgen, jylý berý qýaty az jylý qazandyqtarynyń bári jumysyn toqtatatynyn aıtty. Ázirge jańa jylý elektr ortalyǵy salynǵansha, semeılikter qara tútinge tunshyǵyp júre turýyna týra keletin tárizdi.
Erzat JANATULY,
jýrnalıst
Semeı