«Erkin qus» dep otyrǵanymyz – esh jerge baılanbaı, óz betinshe erkin eńbek etetin adamdar. Frılanstyń týra maǵynasy osyǵan saıady. Tegeýrini kúshti tehnologııanyń damýy, urpaqtar almasýy jáne olardyń qalaý-erkimen birge Covid-19 pandemııasy frılanserlerdiń qataryn kúrt kóbeıtti. Bul qazir jaldamaly eńbek naryǵynyń ajyramas bir bóligine aınalyp otyr.
Keshigip kele jatqan poıyzdy kútkendeı sarylyp otyratyn keńse qyzmetkerleri úshin saǵat tili altyny soqsa, aspannan altyn túskenmen birdeı. Demobılızasııa! Áskerı boryshynan bosatylǵan soldat dersiz. Bul – burynǵy qasań da qatań tártip. О́ıtkeni búginde sol baıaǵydaı bes kún boıy tańmen talasa baryp, segiz saǵattan keńsege kisendelip jumys istegisi kelmeıtinder de shyqty. Olar tabysyn frılanser retinde tabady.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń (ERDO) mamandary elimizde qansha frılanser jumys isteıtinin anyqtady. ERDO sarapshylary jyl basynda áleýmettik aýdarymdarmen, mindetti zeınetaqy jarnalaryna taldaý júrgize otyryp, 2021 jyly Qazaqstanda 1 mıllıonnan asa adam frılanser bolyp jumys istedi degen qorytyndy shyǵardy. Sonymen qatar frılanserlerdiń 78%-y jaldamaly jumyspen birge qosymsha qyzmet isteıdi. Búginde bizdegi frılanserlerdiń ortasha aılyǵy 255,8 myńǵa jetken. Olardyń 15%-y bilim berý jáne saýda-sattyq salasyna, 13%-y memlekettik basqarý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý sektoryna tıesili. Bul rette eń joǵary tabys – kásiptik jáne ǵylymı qyzmet salalarynda, onda ortasha tabys 211 myń teńge jáne medıanalyq tabys – 111 myń teńge; taý-ken óndirý ónerkásibinde – 209 myń jáne 149 myń teńge; aqparat pen baılanysta – 188 myń jáne 93 myń teńge. Elimizdegi frılanserlerdiń 41%-y Almaty, Astana jáne Shymkent qalalarynda bolsa, onyń 22%-y Almatyda eken.
Salyqqa salǵyrttyq
Keńsede istegen jumys nátıjeli deıtinderdiń qatary áli de kóp. Turaqty shtat – turaqty tabys. Ekonomıka zańdylyǵy boıynsha, turaqty tabystyń ónimdilgi joǵary. Keıingi jyldarda frılansterdiń belsendiligi artqandyqtan naryqta «Gig-economy» uǵymy qalyptasty. Bul – qyzmetkerler men kompanııalar arasynda jasalatyn qysqa merzimdi kelisim. Bul da ekonomıkanyń jańa bir úlgisi ispetti. Al ekonomıst Dosbol Nurahmet munyń ekonomıkaǵa keri áseri baryn aıtady.
– Eńbek naryǵynda frılans kóbeıýiniń ekonomıkaǵa keri áseri de bar. О́ıtkeni bizdegi kóp frılanserdiń jeke kásipkerligimen olardyń tapqan tabystary kórsetilmeıdi. Damyǵan elderde bul belgili bir dárejede oń septigin tıgizýi múmkin. Onda salyq eń mańyzdy túsinik bolyp qalyptasqan. Al bizde salyqtan jaltarý jaıy kóp kezdesedi. Osy turǵyda alǵanda memleket bıýdjetiniń bir bóligi zardap shegedi, deıdi ol.
Tıimdi jáne tıimsiz tustary
ERDO sarapshylarynyń aıtýynsha, frılanser turaqty qyzmetker sekildi aqyly eńbek demalysyna shyǵa almaıdy. Shtattan tys isteımin dep «shómishten qaǵylatyny» da osy tus.
– Erkin jalaqy alatyn qyzmetkerler kóbinese áleýmettik qorǵaý júıelerinen tys qalyp jatady. Mysaly, dástúrli jumyspen qamtý sheńberinde beriletin eńbek quqyqtarynda jyl saıynǵy demalystar, biliktilikti arttyrýǵa jáne t.b. múmkindik az, tipti joq dese de bolady, deıdi ERDO Strategııa departamentiniń dırektory Ulpan Shegenova.
Pandemııa ýaqytynda bir jyldaı úıde jumys isteýge májbúr boldyq, birshama qıyn tustaryn bastan keshtik. Máselen, jumys rejimi 24/7 boldy. Kúni-túni jumys. Bul rette sarapshylar «utymdy taım-menedjment jáne tapsyrys berýshimen durys jumys isteý ýaqytyn naqtylaý qajet», deıdi.
Al frılanser bolyp jumys isteıtin Erlan Ospannyń aıtýynsha, frılanserliktiń eki jaǵy da bar. Máselen, ol frılanserde ǵana erkindik bar degenge kelispeıdi.
– Qazirgi jas ereksheligime baılanysty frılans bolǵan maǵan yńǵaıly. Buryn men turaqty shtatta memlekettiń jumysyn istedim. IT salasyna qatysty jumystarmen qatar BAQ salasynda eńbek ettim. Bas redaktor bolyp, kılometr-kılometr mátin tekserdik. Qazir bul – maǵan qol emes. Sondyqtan frılansty tańdadym. Endi jastardyń kóbi nelikten osyny tańdady degenge kelsek, urpaqtar sabaqtastyǵy joq. Jastarǵa mekemeniń basshylary jasy úlken bolǵan soń óktemdik tanytady. Tapsyrma beredi, buıyrady. Oǵan jastar namystanýy múmkin. Bizde áli de keıbir jerlerde keńestik basqarý júıesiniń sarqyny bar. Soldafondy qazir men de kótere almaımyn, – deıdi ol.
Onyń pikirinshe, frılanstyń tıimsiz jaǵy – kepildik joq. Bir aıda kóp tapsyrys alyp, qalǵan eki aıda qarap otyrýy múmkin. Frılans naryǵy tolqymaly. Bul jerde usynys keıde kúrt ósedi. Endi birde bir orynǵa 100 adam talasyp qalýy múmkin.
– Qazir frılanser jaı jumysshydan kóp tabýy múmkin. Internettegi frılans bırjalarda shyǵady. Mysaly, Belarýs elinen Qazaqstanǵa arnalǵan bir taýar shyǵarylyp jatyr delik. Sonyń zattańbasyn, nusqaýlyǵyn qazaq tilinde aýdarý kerek. Men 4 saǵatta sony typ-tıpyl aýdaryp, 400 myń alýym múmkin. Al meniń áriptesterim ol aqshany bir aı boıy shaýyp júrip alady. Biraq erkin jumysta kepildik joq, deıdi E.Ospan.
Ol buryn basshy bolyp istegen maman retinde frılans kásiporyndar men fırmalarǵa paıdaly ekenin alǵa tartady. «Sıfrlaný degendi bizde elektronıka, smartfon, kompıýterge baılanysty túsinedi. Bul degen – naqtylyqqa beıimdelý. Sıfrlaný degenniń bir qyry – adam múddeleri men talaptarynyń aıqyndalýy. Biz sony endi úırenip kelemiz», deıdi ol.
Frılanser bolý úshin adam eń aldymen óz qabileti jetetin, ári tıimdi jumysty tańdaıdy. Osyǵan deıingi jınaǵan tájirıbede frılanserlik qyzmetińizdiń tabysty bolýyna áser etedi. Frılans bırjasyndaǵy jumystar sanatyna kopıraıtıng, jýrnalıstıka, ınternet-jarnama, veb-master, grafıka, dızaın, ıllıýstrasııa, baǵdarlama jasaý, aýdarma jasaý, menedjerlik jumys, ınternet-konsýltant, ssenarıst jáne bul sanattyń ishinde satylymǵa beıimdelgen shyǵarma jazatyn jazýshy da kiredi eken.
– Kóbi muny sán kóredi. Sóıtip, áleýmettik jelide jazyp otyrady: «Men 20 jylymdy bosqa qurtyppyn, jeke kásipker ekenmin ǵoı» dep. Ondaı adamdardyń qatelesetin jeri – olar aldyńǵy sarp etkizdim degen 20 jyly tájirıbege ketkenin umytyp ketedi. Sen qazir birdeńeni bes-aq mınýtta jazyp tastasań, ol aspannan túsken qudiret emes. О́mir jolyndaǵy tájirıbeńmen kelip tur. Eger sen sol 20 jylda ondaı tájirıbeden ótpeseń, ónimdilikti, sapany aspannan ala salmaısyń, dep túıindedi E.Ospan.
Vızıonerdiń boljamy
Qazirgi sıfrly dáýirde frılanserge suranys kóp dep oılaımyz, alaıda ashyq derek kózderiniń málimeti kerisinshe ekenin kórsetip otyr. Máselen, HeadHunter jumys izdeý men qyzmetker jaldaý portalynda frılanserler úshin 665, keńse qyzmetkerleri úshin 1 247 bos jumys orny usynylǵan. Buǵan qosa Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes, bıyl 6,9 mln turǵyn – jaldamaly qyzmetker, al 2,1 mln adam – ózin ózi jumyspen qamtýshylar. Ulybrıtanııalyq «The Guardian» basylymy pandemııa kezindegi eńbek naryǵyn saraptaı kele, bolashaqta keńseniń qajettiligi meılinshe azaıady degen tujyrymǵa kelipti. «Pandemııa adamdarǵa óz jumys ýaqyty qundy kapıtal ekenin túsindirdi. Basylym 2030 jylǵa qaraı AQSh-taǵy jumysshylardyń jartysyna jýyǵy frılanserler bolady dep boljap otyr. Al jumys berýshilerdiń úshten ekisi qazirgi ýaqytta qashyqtan jumys isteýdiń nemese gıbrıdti jumys isteýdiń túrin (onlaın men oflaında qosa isteý) «jańa norma» dep sanaıdy. Kóptegen kompanııa ózderin «tolyǵymen qashyqtan jumys isteıtinder» dep jarııalaıdy» delingen boljamda. Al PwC Halyqaralyq konsaltıng jáne aýdıt kompanııasynyń boljamyna qaraǵanda, frılans jahandyq naryǵynyń 2025 jylǵa deıingi ortasha jyldyq ósý qarqyny – 16%, al naryqtyń ózi 6,54-ten 13,84 trln dollarǵa deıin ósedi. Qazir «Google», «Microsoft» sekildi iri kompanııalar erkin formatqa kóshe bastady. О́ıtkeni olar jumys ornyna qolaıly jaǵdaı jasaǵan. Qyzmetkerge mindetti túrde jumysqa kelý shart emes. Keregi – belgilengen tapsyrmany ýaqtyly oryndaý. Osy sekildi shetel tájirıbesi Qazaqstan eńbek naryǵyna enip keledi.
Qytaı reformatory Dyń Shaýpyńnyń bir támsili bar ǵoı: «Mysyq aq pa, qara ma, báribir, tyshqan alsa boldy» degen. Bul qaǵıda eńbek naryǵyna qanshalyqty ádil qıysatynyn kim bilsin, áıteýir kim qaı baǵytta jumys istese de, eki qolǵa bir kúrek taýyp, turmysynan tarshylyq kórmese bolǵany...