Qazir san túrli aqparattan kóz súrinedi. Onyń qaısysy shyn, qaısysy ótirik ekenin ajyratý da qıyn. Áıteýir solardyń arasynan qumnan altyn súzgendeı jylt ete qalǵan jaǵymdy jańalyqqa eleń ete qalasyń. Bir aı buryn Nazarbayev University-indegi Aqyldy júıeler men jasandy ıntellekt ınstıtýtynyń ǵalymdary (NU ISSAI) túrki tilderindegi sóılemderdi tanıtyn tehnologııa ázirlegenin jazyp, oqyrman qaýymnan súıinshi suraǵan edik. Bul joly ǵylym ordasyna arnaıy baryp, tehnologııany jasaǵan mamandarmen tildesýdi jón kórdik.
Tehnologııa tanıtyn on tildiń qatarynda qazaq, ázerbaıjan, ózbek, qyrǵyz, túrik, uıǵyr, bashqurt, tatar, chývash jáne saha tilderi bar. Jańa tehnologııa Siri jáne Alexa daýystyq kómekshilerdiń, vırtýaldy assıstenttiń jáne daýys júıesiniń úlgisimen atalǵan túrki tilderindegi sóılemdi mátinge aınaldyrady. Mysaly, kólemdi jazbańyzdy pernetaqtamen tyqyldatyp termeı-aq oqı salsańyz, sol mezette mátinge aınalyp shyǵa keledi. Qysqasy, adam men kompıýter arasyndaǵy árekettestikti birshama jeńildetedi.
Mundaı tehnologııany ázirleýge jan-jaqty daıyndyq kerek ekeni aıtpasa da túsinikti. Aldymen mátinderdi qamtıtyn derek qory bolýy mańyzdy. Máselen, ınternettegi tildik jáne sóıleý qory baı tilderge aǵylshyn, japon, qytaı tili jatady. О́ıtkeni olardyń sóılemdi taný tehnologııasynyń uzaqtyǵy 1000-2000 saǵatty qamtysa, kerisinshe, túrki tilderiniń ǵalamtorda ashyq túrde taralǵan sóıleý derekteri az. Qoljetimdilik joq desek bolady. «Sondyqtan biz túrki tilderindegi sóılemdi tanıtyn tehnologııany ázirleýdi qolǵa aldyq», dedi ISSAI derekter taldaýshysy Rústem Espanov.
– Aıtalyq, zertteýmizde qarastyrǵan chývash jáne saha tiliniń sóılemdi tanýdaǵy jalpy uzaqtyǵy 20 saǵattan aspaıdy. Osydan-aq onyń kórsetkishi tómen ekenin bilesiz. Bul joba túrki tilderiniń jalpy erekshelikterin leksıka, fonologııa jáne morfologııa turǵysynan paıdalana otyryp jasaldy. Sondaı-aq sóılegen sózdi taný úderisinde tehnologııa sırek qate jiberedi. Bashqurt, qazaq, tatar, túrik, uıǵyr jáne ózbek tilderi úshin sımvoldardaǵy qatelik bes paıyzdan az, – dedi ol.
Jalpy, bul tehnologııany jasaýǵa mamandar alty aı ýaqyt jumsap, oǵan kerekti túrki tilderindegi sóılemderdi tanýǵa arnalǵan mol derek qoryn jınaǵan.
– Biz aldymen mátin derekterin jınaýdy bastadyq. Máselen, qazaq tilindegi mátindi jınaý úshin arnaıy saıt ashyp, oǵan barlyq óńirdiń turǵyndaryn tartyp, ártúrli taqyrypta sóılegen sózin jazyp aldyq. Sonymen birge telearnalardaǵy beınejazbalardan aıtýly tulǵalardyń sóılegen sózderin túsirdik. Sonyń nátıjesinde, qazaq tiliniń mol qory jınalyp, onyń sany 300 saǵattan, 1000 saǵatqa deıin jetti, – dedi NU ISSAI derekter taldaýshysy Saıda Musahodjaeva.
Qazir elimizde sıfrlyq júıege barynsha nazar aýdarylyp jatqany ras. Biz áńgimelep otyrǵan tehnologııa da sonyń bir jemisi der edik. Jańa modeldi ISSAI saıtynan kez kelgen tutynýshy tegin paıdalana alady. Jalpyǵa qoljetimdi. Qoldanýshy baǵdarlamalyq kodty alyp, jumys isteı beredi. Tipti kemshilikterin baıqasa, ony jetildirýge de quqy bar.
Til – tiri organızm. Ár tildiń san ǵasyrdan saqtalǵan tabıǵaty, tanymy, boıaýy bar. Ásirese túrki tilderinde kórkemdiktiń, áýezdiliktiń úlesi basym. Ǵalymdar sóılemdi taný tehnologııasyn ázirlegende osy erekshelikke basa mán beripti.
– Túrki halyqtarynyń tilderi tamyrlas, bir-birine jaqyn degenimizben, keıbir sóılemderdiń maǵynasyn túsiný qıyn boldy. Saha tiliniń de ózgeshelikteri kóp. Sonymen birge qazir túrik, ázerbaıjan, ózbek halyqtary latynsha qaripti paıdalanady. Al biz kırıllısany qoldanamyz. Osy jaǵynan da shamaly kedergiler kezdesti. Biraq ony bir qalypqa túsirdik, – dedi R.Espanov.
Bizben áńgimelesken Rústem Espanov pen Saıda Musahodjaeva – Aqyldy júıeler men jasandy ıntellekt ınstıtýtynyń jas ǵalymdary. Rústem – Almatydaǵy Abylaıhan atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetinde bilim alǵan. Aǵylshyn tili muǵalimi. Osynda 2020 jyldan beri jumys isteıdi. Jas ǵalym buǵan deıin mátinge qatysty «Ataýly mátinderdi anyqtaý» atty joba jasap shyǵarǵan. Al Saıda elordadaǵy №56 mektep-lıseıin bitirgen soń Nazarbayev University-ine túsken. Odan keıin Koreıada eki jyl magıstratýrada oqypty.
ISSAI mamandary endi sóılemdi taný tehnologııasyn odan ári jetildirip, on túrki tiliniń qataryna qaraqalpaq, noǵaı, túrkimen tilderin qosýdy josparlap otyr. Osy baǵytta jumys júrgizilip jatyr. Sonymen qatar atalǵan ınstıtýt ǵalymdary sóılemdi taný ǵana emes, ony sıntezdeýge arnalǵan jobany da bastapty. Ony daýysty túrlendirý dep aıtsa da bolady. Bul degenimiz kez kelgen adamnyń 10-15 sekýndtaǵy daýysyn alyp, ony mátinge aınaldyrady. Bir jaǵynan bul aýdıokitaptardaǵy mátindi aýdıofaılǵa jyldam aýdarady.
ISSAI ınstıtýtynyń negizin qalaýshy, ýnıversıtet professory Hýseın Atakan Varol bul jobalardyń eń mańyzdysy joǵary bilikti tehnıkalyq sarapshylardy daıarlaý ekenin jetkizdi. «Olar Qazaqstannyń tehnologııalyq damýyna yqpal etip qana qoımaı, bolashaq urpaq úshin jańa múmkindikter týǵyzady. Tehnologııalardy basqa elderde damytý úshin ózderiniń kásibı bilimderimen, tájirıbelerimen bólisýge jáne qoldanýǵa daıyn», deıdi bilikti ǵalym.