Tyl týraly tyń tanym

– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary bizdiń elge birqatar je­ńil ónerkásip zaýyty men áskerı gospıtaldiń, kóptegen ǵalymnyń evakýasııalanǵany belgili, – deıdi Amangúl Mustafaqyzy. – Sol sebepti Qazaqstan aýmaǵy «maı­dannyń tereń tyly» dep aıtylyp keldi. Uzaq jyldar osy taqyrypty qaýzaǵan oraldyq ólketanýshy ǵalym Pavel Býkat­kın 1967 jyly «Batys Qazaqstan oblysy – Stalıngrad maıdanynyń jaqyn tyly» degen dıssertasııa da jazǵan eken.

Áskerı ómir demekshi, Amangúl 2002 jyly Qazaqstan Qarýly Kúsh­teriniń áskerı akademııasyn baılanysshy mamandyǵy boıyn­sha bitirgen. Alǵashqy qyzmet jo­lyn Aıagózdegi Qabanbaı batyr atyndaǵy mehanıkalandyrylǵan quramada bastapty. Keıin Semeı­degi áskerı bólimde jalǵastyrǵan. 2009 jyly Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń magıstratýrasyn bitirip, Qurlyq áskerleri Bas qolbasshysynyń basqarmasynda qyzmet etken. 2019 jyly atalǵan ýnıversıtettiń doktorantýrasyna oqýǵa túsedi. Saqına almasqan ómir­lik serigi Jaqsylyq Baqyt­jan­uly da áskerı qyzmetshi, pol­kovnık. Ulttyq qorǵanys ýnı­ver­sıtetinde tylmen qamtamasyz etý kafedrasy meńgerýshisiniń orynbasary bolyp qyzmet is­teı­di. Áskerı qarý-jaraq jáne ás­­kerı tehnıka mamandyǵy bo­ıynsha fılosofııa doktory (PhD) dárejesi bar. Ekeýi Aısha esim­di búldirshindi ósirip otyr. Amangúl ýnıversıtette tarıh ǵy­lymdarynyń doktory, áskerı ǵy­lymdardyń professory Saı­ran Muhamedjanovadan bilim aldy.

– Ol kisi bizge «Otandyq ta­rıh» páninen sabaq beretin. Birde ustazymnyń soǵys jyldary jaý Batys Qazaqstanǵa deıin jetken» dep aıtqany eleń etkizdi, – deıdi keıipkerimiz. – Buryn jaý Edilden beri ótken joq dep oqytyp keldi. Maǵan Saı­ran Shaımerdenqyzymen osy ta­qyryp týraly sóılessem degen oı keldi.

Ustazy aldymen Amangúlge kezinde kóp zertteýshiniń bul ta­qyrypqa júregi daýalaı ber­megeni týraly aıtady. Keńes Odaǵy Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­tyń tarıhyn ózine yńǵaıly qylyp jazyp qoıǵanyn jetkizgen. Bizdiń tarıhshylarǵa ruqsat et­pegenine qynjylys bildiredi. Bir kezdegi ózimizben odaqtas bolǵan Ýkraına, Belarýs jerin jaý qalaı bombylasa, bizdiń jerimizdi de solaı bombylaǵan edi. Tarıh­tan óziniń laıyqty ornyn ala al­maı kele jatqan oqıǵanyń biri osy. Áıtse de, Amangúl usta­zy­na osy taqyrypty zerttep kór­mek oıy baryn jetkizedi. «Áıel adamsyń. Kedergiler de kóp. Materıaldardyń deni Reseı arhıvterinde saqtalǵan. Degen­men betińnen qaqpaımyn. Dege­nińe jet!», dep batasyn be­redi. Sóıtip, 2019 jyly jas ǵa­lym­nyń «Batys Qazaqstan – Sta­lıngrad maıdany kezindegi maıdandyq tyl» taqyrybyndaǵy zertteýi bastalady. Ǵalymdy Ba­tys Qazaqstannyń maıdan­dyq tyl retinde resmı moıyn­dal­maýy qynjyltady. Tarıhı derekterde Stalıngrad shaıqa­sy kezinde Oral qalasy men Já­nibek, Saıqyn, Shońǵaı eldi me­kenderiniń fashısterdiń bom­bylaýyna ushyraǵany, ólkede dıversanttar toby jumys iste­geni týraly aqparat mol. Ol ja­ıynda Amangúl Mustafaqyzy: «1942 jyly mamyrdaǵy Qyzyl áskerdiń Harkov mańyndaǵy sát­siz shabýylynan keıin jaý Kras­nodar aımaǵyn, Soltústik Kav­­kaz­dyń edáýir bóligin basyp alǵa­ny belgili. Sol arqyly Kav­kaz munaıy buǵattap, Baký mu­naıy­na qaýip tóndirdi. Bul Gıt­ler­­lik Germanııanyń strate­gııalyq ny­sandardy basyp alyp, Qyzyl Armııany otyn re­sýrs­tarynan ajyratý maqsaty bo­latyn», deıdi.

1942 jylǵy mamyr-shilde aı­larynda maıdan shebi Qazaqstan­nyń batys oblystaryna jaqyn­dap, Stalıngrad maıdanynyń tyl bólimderin Batys Qazaq­stan aýmaǵyna jappaı kóshi­rý bastaldy. Elimizde evakogos­pı­taldardyń sany artty. Jalpy, Batys Qazaqstanda gospıtal júıesi 1941 jyldyń kúzinen bastap qalyptasyp, Oraldaǵy bes jáne Gýrevtegi úsh gospıtaldan turdy. Maıdan shebi jaqyndaı túskende olardyń sany otyzǵa jetkenin aıta ketý kerek.

Sonymen birge batys oblys­tardan áskerge shaqyrylý­shylar­dyń negizgi bóligi Stalıngrad maıdanyna jiberildi. Al 1942 jyly 17 shildede Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń barysyn túbe­geıli ózgertken Stalıngrad shaı­qasy bastalǵany belgili. Ǵa­lym­nyń aıtýynsha, sol tusta Ba­tys Qazaq­stan aýmaǵyna Qyzyl ar­mııa­nyń 120-dan astam áskerı bólimi or­nalastyrylypty. Olar tyl­dyq-materıaldyq qamtamasyz etý bazalary, avıatehnıkalyq, ın­jenerlik, hımııalyq, sanıtar­lyq, veterınarlyq, azyq-túlik qoımalary men tyldyq basqarý organdary eken. Budan ózge Batys Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótken Oral – Ýrbah – Jánibek – Saıqyn – Shońǵaı – Joǵarǵy Baskunshaq temir jol jelisi strategııalyq mańyzǵa ıe nysan bolatyn.

«1942 jyly 23 tamyzda Don, Ońtústik-Batys maıdandarynyń áskerlerin qamtamasyz etken Povorıno-Ilovlıa jáne Saratov-Petrov Val jelilerindegi torap­tyq taratý temir jol stansalary joıylǵannan keıin, Batys Qa­zaqstan tarmaǵy Stalıngrad shaı­qasynyń barlyq kezeńinde úsh maı­dandy birdeı qamtamasyz etetin jalǵyz jelige aınalyp, Qa­zaq­standy, Oraldy, Sibirdi, Qıyr Shyǵysty, Orta Azııany maı­­dan­men jalǵasa, Gýrev munaı quby­ry úsh maıdanǵa birdeı munaı ónimderin jetkizip turdy», deıdi áskerı ǵalym.

Osy kezeńde Batys Qazaqstan aýmaǵy qysqa ýaqyt ishinde stra­tegııalyq tyldan Stalıngrad baǵytyndaǵy Ońtústik-Batys, Sta­­lıngrad, Don maıdandarynyń al­dyń­ǵy tylyna aınalady. Tipti nemis áskerı qolbasshylyǵy 1942 jyly 1 qyrkúıekte Oral qa­lasyna shabýyl jasaýdy jos­parlaǵany jaıly derek bar. Osyǵan baılanys­ty 1942 jyly 12 tamyzda Batys Qazaqstan jáne Gýrev oblystarynda ás­kerı jaǵdaı engizilgen.

Zert­teý­shi ǵalym Batys Qa­zaqstan obly­synyń Jánibek, Orda, Fýr­manov, Kaztalov aýdandary Sta­lıngrad áskerı okrýginiń qu­ramy­na kirgenin aıtady. «Muny Stalıngrad maıdany ásker­leriniń qolbasshysy gene­ral A.I.Eremenkonyń karta­synda Jánibek eldi mekeni maı­dan­nyń soǵys qımyldary teatrynda mańyzdy obekt retinde bel­gi­lengeni aıqyndaıdy», deıdi ol.

Taqyrypty zertteý barysynda Ortalyq memlekettik arhıvten «Otchety PVO» degen belgisi bar qujat qolyna tıedi. Saıqynda ornalasqan áýe shabýylyna qarsy qorǵanys bólimshesiniń baıanattary eken. Onda bir kúnde jaýdyń qansha ushaǵynyń ushyp kelgeni, qansha bomby tastaǵany týraly baıandalǵan. Sonyń birin­de bir kúnde 70 bomby tastaǵany týraly da jazylǵan eken. Toptyq áýe shabýyldaryna bir ýaqytta jaýdyń 30-ǵa jýyq ushaǵy qaty­syp otyrǵan. Eger 1942 jylǵy shildede Ýrbah, Jánibek, Saıqyn, Shońǵaı, Astrahan temir jol jelisine 20 ushaq shabýyl jasap, 32 bomba tastalsa, 1942 jylǵy qazan-qarasha aılarynda Jánibek, Saıqyn, Shońǵaı stansalary aýdanynda 761 ushaq tirkelgen. Onyń 41-i túngi ýaqytta ushqan. Bul orta eseppen kún saıyn 25 ushaq degen sóz. Tize bersek, áskerı ǵalymnyń soǵys tarıhyna qosqan mundaı qundy derekteri jetip artylady. Bizdiń maqsatymyz – qanatqaqty jobasymen «tyń­nan túren salǵan» Amangúl Mus­tafaqyzynyń ólsheýsiz eńbegi jaıly jurtshylyqqa jetkizý. Sol arqyly kenjeleý damyǵan otandyq áskerı tarıhqa degen qyzyǵýshylyq týǵyzý.

Búginde podpolkovnık Aman­gúl Al­dabergenovany eki máse­le tolǵandyrady. Onyń biri atalǵan qalalar men eldi mekenderge soǵysqa qatysqan degen mártebe alyp berý bolsa, ekinshi – osy taqyrypty janashyrlyqpen jalǵastyratyn shákirt tárbıeleý. Máselen, 2002 jyly Reseı Groznyıǵa «Batyr qala» ataǵyn berdi.

Sonymen qatar osydan birer jyl buryn Qazaqstannyń birqatar qalasyna «Eńbek dańqy» ataǵyn berý týraly másele kóteril­geni taǵy bar. Amangúl de «Sta­lıngrad shaıqasy kezinde so­ǵys oty sharpyǵan Oral, Aty­raý, Aqtóbe qalalary men Saı­qyn, Jánibek, Shońǵaı eldi mekenderiniń sondaı qurmetke laıyq ekeni daýsyz. Úsh qalaǵa «Jaýyngerlik dańq qalasy», úsh eldi mekenge «Jaýyngerlik aıbyn» ataǵy berilse, tarıhı ádildik bolar edi» deıdi. Nesi bar, tabandylyqtyń jemisin kórgen jigerli qyzdyń maqsatyna jetýine biz de tilekshimiz.

Muharbek Mahambet,

áskerı jýrnalıst