KASPIIDEGI QAÝIPSIZDIK MÁSELELERI ARNAIY QARALÝY QAJET

Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy kómirsýtekteriniń qo­ryn ıgerý jáne Aqtaý teńiz portyn ha­lyqaralyq kóliktik-keshendi dáliz­der­ge tartý saýda maqsatynda teńizde júzýdiń qarqyndy damýyna jol ashty. Biz Túpqaraǵan shyǵanaǵyndaǵy teńiz operasııalaryn qoldaý maq­sa­tynda salynyp jatqan aılaqtar men bazalardyń ekpindi qurylysynyń, te­ńizdegi boljamdy burǵylaý oryn­da­rynda jasandy araldardyń jáne ózge de teńiz ınfraqurylym nysandarynyń salynýynyń kýási bolyp otyrmyz. Qazaqstan óziniń teńiz tankerlik flotynyń negizin qalaýda. Sondaı-aq teńiz kóligi bizdiń memleket úshin jańa sala bolyp tabylady. Qazirgi jaǵdaıda teńizde júzý qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi qalaı sheshilýde jáne ekologııalyq jaǵdaıy sezimtal Kaspıı óńirine bul qandaı qaýip týdyrýy múmkin? Osy jáne ózge de máseleler jóninde biz Kóliktik baqylaý komıteti Sý kóligindegi baqylaý basqarmasynyń bastyǵy Arlan   ZAKARIаNOVPEN áńgimelesken edik. – Arlan Qaılıanuly, Komıtettiń Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Kólik jáne kommýnı­ka­sııa mınıstrliginiń quramyn­daǵy vedomstvo retinde negizgi mindeti áýe kóliginen basqa kóliktiń barlyq túrindegi qaýipsiz paıdalanýdy jáne qyzmetti qamta­masyz etýge mem­le­kettik baqylaý júrgizý bolyp taby­lady. Teńiz flotyn qaýipsiz paı­da­laný qalaı qamtamasyz etiledi jáne teńizdegi apattylyq jaǵdaıy qandaı? – Saýda maqsatynda teńizde júzý qaýipsizdigi – óte keń uǵym, osyǵan sáıkes ol keme ıeleri, keme ekıpajy, teńiz ınfraqurylymy obektileriniń ıeleri men mem­le­ket­tik organdar júzege asyratyn is-sharalar keshenimen qamtamasyz etiledi. Flotta apatsyz jumysqa qol jetkizý qaýipsizdikti qamtamasyz ete­tin barlyq negizgi sharttardy saqtaǵan kezde ǵana múmkin, ol – kemeniń tehnıkalyq jaramdylyq jaı-kúıi; kemeniń komandalyq quramy men keme ekıpajy múshe­leriniń tıisti biliktiligi; aılaq qury­lystaryn qaýipsiz kútip ustaý jáne paıdalaný; tıimdi memlekettik retteý jáne baqylaý. Sońǵy jyldary teńizde keme­men júzý qarqyndylyǵy úzdiksiz ósip keledi. Qazaqstandyq týmen jú­zetin teńiz kemeleriniń sany ulǵaıýda. 2001 jyldan beri keme sany 42-den 254 birlikke deıin, ıaǵnı 6 esege artty! Sondaı-aq Kaspııdiń qazaq­stan­dyq sektorynda Qazaqstan Res­pýblıkasy Kólik jáne kommý­nı­kasııa mınıstrligi bergen kabo­taj­dy tasymaldy júzege asyrý ruq­satynyń negizinde shetel mem­leketteriniń týy astynda 40 keme paıdalanylýda. Aǵymdaǵy jyly ótken jylmen salystyrǵanda tirkelgen apatty jaǵdaıdyń ósimin atap ótý qajet. Máselen, 2008 jyly 2 apatty jaǵ­daı tirkelse, 2009 jyly – 8, al 2010 jyldyń 5 aıynda 5 jaǵdaı tir­kelgen. Bir jaqsysy – kórsetilgen apatty jaǵdaılar adam ólimine jáne teńizdiń lastanýyna alyp kelgen joq. Teńizde júzý qaýipsizdigin, adam­dar­dyń ómiri men densaýlyǵyn, qor­shaǵan ortany qorǵaýdy qam­ta­masyz etý Kóliktik baqylaý komı­te­tiniń ózekti máseleleriniń birine aınaldy. – Sizdiń pikirińizshe, avarııaly­lyq sanynyń ósý sebebi nede jáne osy máselede qandaı faktorlar basty bolyp tabylady? – Aqtaý teńiz portynyń kapı­tany árbir apatty jaǵdaı boıynsha tıisti tergeý júrgizetindigin atap aıtqym keledi. Negizgi maqsat – apatty jaǵdaıdy synyptaýdy qam­tamasyz etý, mán-jaıdy, sebepti, shyǵyndy anyqtaý, qatysty tul­ǵalardyń áreketin baǵalaý, sony­men birge, apattylyqtyń aldyn alý boıynsha saqtandyrý sharalaryn ázirleý. Árbir qorytyndyny Kóliktik baqylaý komıteti qarap, bekitedi. Munda apattylyq jaǵdaıdyń týyn­daý sebepteri ár túrli. Júr­gizilgen taldaý kórsetkendeı, adam faktory flottaǵy apattylyqtyń paıda bolýynyń negizgi sebebi kúıinde qala beredi. Mysaly, aǵym­daǵy jyly 5 apatty jaǵdaı­dyń 2-ýi Reseı Federasııasynyń týy astynda júzetin kemelermen boldy. Birinshi jaǵdaıda “Mehanık Kovalenko” qurǵaq júkti keme Aq­taý portynyń №4 aılaǵyna kelip tústi, ekinshi jaǵdaıda “Roskem-1” tankeri qaırańǵa keptelip qaldy. Kórsetilgen jaǵdaılarǵa atalǵan keme kapıtandarynyń manevrdy jáne aılaqtarǵa arqan­dap baılaýdy júzege asyrý kezinde jaqsy teńiz tájirıbesin buzý­shylyqtary sebep boldy. Osy faktiler boıynsha Komı­tet Reseı Federasııasynyń Kólik mınıstrligine Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń aýmaqtyq sýlarynda Re­seı keme kapıtandarynyń qaýip­sizdik talaptary boıynsha tártip buzýǵa jol bermeý jóninde tıisti hat joldaý bastamasyn qolǵa aldy. О́zge 3 jaǵdaı – kemelerdiń es­kegine balyq aýlaıtyn aýlardyń oratylýy boldy, bul jerde keme ekı­pa­jy­nyń kinási joq. Mundaı jaǵ­daılardyń sebebi teńiz keme jol­darynda brakonerlik balyq aý­laý­ǵa arnalǵan aýlardyń bolýyna baılanysty. Balyq aýlaıtyn aýlardy zań­syz túrde ornatý, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda kemeler­diń eskekti burmalaryna aýlardyń oratylý faktileriniń jıileýi – kemelerdiń qaýipsiz júzýine kedergi keltiretin problemalardyń biri. 2008 jyly ár túrli keme ıeleri ke­me­leriniń burmaly-rýldik jına­ǵyna aýlardyń oralýy boıynsha 18 fakti oryn aldy, 2009 jyly – 18 fakti. Kemeniń burmaly-rýldik keshe­nine aýlardyń oratylýy basty qoz­ǵaltqyshtarǵa salmaq túsiredi, bul óz kezeginde olardy paıdalaný ke­zinde aqaýlyqtar men buzýshy­lyq­tardyń paıda bolýyna alyp keledi. Sondaı-aq kemeniń burmaly-rýldik keshenin balyq aýlaıtyn aýlardan bosatý boıynsha jumys keme ıelerin josparlanbaǵan ma­te­rıaldyq shyǵyndarǵa, sonymen birge, kemeniń jumys kestesiniń úzilýine alyp keledi. Osyǵan baılanysty komıtet Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Balyq sharýashylyǵy komıtetimen birge eki vedomstvonyń aýmaqtyq qurylymdarynyń ózara yqpal­da­sýy jóninde is-sharalar josparyn qabyldady. Kórsetilgen josparda kemelerdiń eskekti burmalaryna aýlardyń oratylý faktisi týraly habarlama bar. Bir nemese eki vedomstvonyń kúshimen bul problemany sheshý múmkin emes. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdary men shekaralyq qyzmettiń qatysýymen keshendi is-qımyl josparyn ázirleý qajet, al Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóliginde aýlardy zańsyz túrde or­natýmen ázirbaıjan brakonerleri de aınalysatyndyqtan, bizdiń oıy­myzsha, Kaspıı memleketteriniń kelisilgen is-qımylynsyz taǵy bolmaıdy. – Bul saýda maqsatynda teńizde júzý qaýipsizdigine áser etetin prob­lemaly máselelerdiń tolyq tizbesi emes shyǵar? – Durys aıtasyz. Men jańa aıtyp ketkendeı, saýda maqsatynda teńizde júzý uǵymy keshendi sı­pat­qa ıe jáne ár túrli faktorlardan turady. Búgingi kúni birqatar túıt­kil­di máseleler bar, olardyń she­shilýinsiz flottyń qaýipsiz jumysy úshin barlyq qajetti jaǵdaılardy jasaý týraly aıtý múmkin emes. Kórsetilgen túıtkildi máse­le­ler­ge mynalardy jatqyzýǵa bo­lady: birinshiden: Halyqaralyq teńiz uıymy (IMO) aıasynda qabyl­dan­ǵan konvensııalar talaptaryna ult­tyq zańnama jetkilikti úılesti­ril­megen. Qazaqstan IMO múshesi retinde Teńizde adam ómirin qorǵaý jóninde (SOLOS 74/78), Kemelerden las­taý­dy boldyrmaý jónindegi (MARPOL 73/78), Teńizshilerdi daıarlaý jáne dıplomdaý týraly (PDNMV), Teńizde kemelerdiń soqtyǵysýyn boldyrmaý jónindegi 1972 jylǵy halyqaralyq erejeler jáne olarǵa túzetýler sekildi ne­giz­gi teńiz konvensııalaryna qosyldy. Biraq saýda maqsatynda teńizde júzý odan ári damyp otyr, soǵan baılanysty konvensııalarǵa tıisti túzetýler engizilip jatyr, jańa kon­vensııalar qabyldanatyn bola­dy, ıaǵnı teńiz quqyǵy udaıy jetil­dirilýde. Qazaqstanǵa osylarǵa der kezin­de nazar aýdaryp, sońǵy halyq­aralyq qaýipsizdik standarttaryn engizý qajet. Jańa, sonyń ishinde munaı tógilýin joıý máselesin ret­teıtin konvensııalarǵa qosylý máselesin sheshý qajet. Ekinshi másele: ulttyq zań­nama­da teńizde júzý qaýipsizdigin qam­tamasyz etýge tikeleı áser etetin keıbir normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń joqtyǵy. Mundaı aktige Teńiz kóligi ke­me­lerindegi qyzmet jarǵysy, port qurylystaryn tehnıkalyq paıda­la­ný erejesi, keme ekıpajy múshe­lerine dıplom jáne olarǵa ras­taýdy berý rásimderin naqtylaýdy jatqyzýǵa bolady. Joǵaryda kórsetilgen másele­ler qazirgi ýaqytta “Kólik máse­le­leri boıynsha Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobasy sheń­be­rinde Qazaqstan Respýblıkasynyń “Saýda maqsatynda teńizde júzý týraly” Zańyna tıisti túzetýler engizý jolymen sheshilip jatqanyn atap ótkim keledi. Úshinshiden: Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóliginde kemelerdiń júzý aýmaqtarynyń navıgasııalyq-gıdrografııalyq qamtamasyz etilýi jetkilikti emes. Ony “Saýda maq­satynda teńizde júzý týraly” Zańǵa sáıkes Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Ás­kerı-teńiz kúshteriniń gıdro­gra­fııalyq qyzmeti qamtamasyz etýi tıis. Búgingi kúni osy zamanǵy teńiz kartalarynyń, kemelerdiń júzýine arnalǵan jetekshilik jáne qural­dardyń bolmaýy, sondaı-aq Túp­qa­raǵan shyǵanaǵyndaǵy navıgasııa­lyq jabdyqtardyń jaǵalaý qural­dary­nyń kóńildegideı emes jaı-kúıi ke­me­lerdegi avarııalyq jaǵdaılardyń týyndaýyna alyp kelip otyr. Tórtinshiden: qutqarý-úılestirý ortalyǵynyń joqtyǵy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń Kas­pııde qutqarý-úılestirý orta­ly­ǵy (QÚO) jáne tıisti keme­ler­men jáne jabdyqtarmen qamta­masyz etilgen arnaıy avarııalyq-qutqarý otrıady joq. Bul jaǵdaı Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóliginde adamdardy qutqarý jáne munaı tógilý saldaryn joıý kezinde jaǵymsyz áser etýi múmkin. Osyndaı ortalyq pen otrıadtyń qajettiligi týraly halyqaralyq sarapshylar áldeneshe ret usynys bergen. Komıtet óz kezeginde Qazaq­stan aýmaǵynda QÚO-ni jáne arnaıy avarııalyq-qutqarý otrıa­dyn qurý múmkindigi týraly Tóten­she jaǵdaılar mınıstrligine hat joldaǵan. О́kinishke qaraı, búgingi kúni bul másele sheshimin tapqan joq. – Sizdiń vedomstvo júzege asyratyn memlekettik baqylaý memlekettik retteýdiń bir bóligi bolyp tabylatyny túsinikti. Osy qalyptasqan jaǵdaılardy jaqsartý úshin keme ıelerin tekserýden jáne olardy lısenzııalaýdan basqa qandaı sharalar qabyldap otyr? – “Jeke kásipkerlik týraly” Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Zańy­na engizilgen byltyrǵy jylǵy tú­ze­týler baqylaý-qadaǵalaý fýnk­sııa­laryn atqaratyn barlyq mem­lekettik organdardy Táýekelderdi baǵalaý júıesin ázirleýge jáne engizýge mindettedi. Kóliktik baqylaý komıteti tek­serýlerdi josparlaý maqsatynda júrgiziletin is-sharalar keshenin qam­tyǵan vedomstvolyq Táýekel­derdi baǵalaý júıesin ázirledi. Barlyq kompanııalar táýekel­der dárejesin baǵalaý krıterıı­leriniń negizinde táýekeldiń úsh toby – joǵarǵy, ortasha nemese bolmashy dárejedegi toptyń birine jatqyzylady. Osyǵan baılanysty qaýipsizdik talaptaryn buzbaıtyn sýbektiler bolmashy dárejeli táýekel katego­rııasyna ilinedi de, bes jylda bir-aq ret josparly tekserýge jatady. Kerisinshe, zańnamany turaqty túrde buzýshy jáne adam ómiri men den­saý­lyǵyna, qorshaǵan ortaǵa, azamattar men zańdy tulǵalardyń jáne memlekettiń múliktik múdde­si­ne qaýip tóndiretin óreskel buzý­shylyqtar jasaıtyn sýbektiler táýekeldiń joǵarǵy dárejesine jatqyzylyp, jyl saıyn tekserilýi múmkin. Komıtet tekserýlerdiń nemese berilgen qujattardyń sany boı­yn­sha emes, qaýipsizdiktiń naqty jaı-kúıi boıynsha jumys sapasyn ba­ǵa­laıtyn maqsatty jumysqa aýy­syp otyr. Bul rette kemelermen bolatyn avarııalyq jaǵdaılardyń sanyn jáne olardyń saldaryn azaıtý zańnamany buzýshylarǵa qatysty qabyldanatyn sharalardy qataıtý jolymen júrgiziletin bolady. Saýda maqsatynda teńizde júzý tý­raly Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń zańnamalaryn saqtaý min­det­te­rin kompanııalardyń túsinýi ma­ńyzdy ekendigi týraly aıta ketkim keledi. О́kinishke qaraı, praktıka jú­zin­de keıbir kompanııalar tarapy­nan kemelermen bolǵan avarııalyq oqı­ǵalar týraly ýaqtyly habarlan­baý, olardy tekserýge qajetti qu­jat­tar­dyń usynylmaý faktileri kezdesedi. Keıbir kompanııalar órkenıetti jaǵdaılarda jumys jasaýǵa beıim­delmegen. Teńiz kemeleriniń tehnı­kalyq jaı-kúıine qoıylatyn álemdik standarttar óte qatal. Komıtet normatıvtik quqyqtyq retteý tásilimen belgili bir deńgeıde eskirgen, ıaǵnı te­ńizde júzý qaýipsizdiginiń búgingi kúngi talaptaryna sáıkes kel­meıtin kemelerdi kompanııalar Kas­pııge jumysqa tarta almaı­tyndaı etý jónindegi jumystarǵa belsendi qatysyp otyr. Osylaısha memleket saýda maq­sa­tyndaǵy teńizde júzýdi damyta otyryp, jáne flottyń qaýipsiz paıdalanylýyn retteıtin zańna­many saqtaýǵa baqylaýdy júzege asyra otyryp, sonymen birge, osy salada bıznes júrgizý úshin ja­ǵymdy klımat qalyptastyrý máse­lesin sheshýi qajet. Bıznes qoǵamdastyǵymen ashyq dıalog júrgizý arqyly ǵana biz Kas­pıı teńiziniń qazaqstandyq sek­torynda teńizde júzý qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi boıynsha kompanııalar men memlekettiń múddesin birdeı eskeretin tıimdi júıeni ázirleı alamyz. Áńgimelesken Samat MUSA, “Egemen Qazaqstan”.