jáne onyń Qazaqstan-Germanııa qatynasyndaǵy mańyzy
Meniń Qazaqstandaǵy áriptesterimniń kásibı merekesi – Dıplomatııalyq qyzmet kúnine oraı Qazaqstannyń bas gazeti – «Egemen Qazaqstan» betinde qazaqstandyq dıplomattar júrgizip kele jatqan asa mańyzdy jumystar týraly áserimmen bóliskendi jón kórip otyrmyn.
Burynǵy Keńes Odaǵy keńistiginen shyqqan memleketter arasynda Qazaqstan tamasha tabystarǵa jetken elder qataryna jatady. 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda, osydan bar-joǵy 23 jylǵa jeter-jetpes ýaqyt buryn táýelsiz el atanǵan Qazaqstan búginde Eýrazııa óńirinde eń saıası turaqty jáne ekonomıkalyq básekege qabiletti memleket bolyp tabylady.
Eger álem kartasyna kóz salsańyz, Qazaqstannyń Eýropa men Azııa arasyndaǵy strategııalyq ortada ornalasqanyn kóresiz. Sheteldik baqylaýshyny qashanda eldiń burynǵy Keńes Odaǵynan «muraǵa qalǵan» kúrdeli de kópqyrly problemalardy eńserý jolyndaǵy sheshimdi kúsh-jigeri tań-tamasha qaldyrady. Buǵan memlekettik jáne qoǵamdyq qurylymdardaǵy úzdiksiz júrgizilgen áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası reformalardy qosyńyz. Osyndaı damý joly Qazaqstandy qazirgi tańda halyqaralyq arenada joǵary qurmetke ıe memleketter qatarynan tabyldyryp otyr.
Syrtqy saıasatynda Qazaqstan Azııa men Eýropa arasyndaǵy kópir rólin atqarýǵa tabysty umtylys tanytýymen erekshelenedi. Osymen bir mezgilde, burynnan kele jatqan Shyǵys pen Batys arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardy eńserýde de aıtarlyqtaı kúsh-jiger jumsap keledi. Halyqaralyq uıymdar arasynda naq osy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU) Shyǵys pen Batys arasynda kópir ornatý maqsatyn óziniń basymdyǵy retinde qarastyrady. Sondyqtan Qazaqstan dál osy uıym sheńberinde erekshe bastamashylyq tanytyp, tóraǵalyqqa tapsyrys berýge sheshim qabyldady.
EQYU-ǵa tapsyrys 2003 jyly tússe, onyń basqarýshy organdarynda dereý osy máselege baılanysty týyndaǵan pikirtalastar bastalyp ketti. Barlyq memleketter – EQYU músheleri alǵash ret tóraǵalyqty Venadan Shyǵysqa qaraı ornalasqan el alýy kerek degen ortaq pikirge toqtady. Olardyń barlyǵy Qazaqstan tóraǵalyǵy uıymnyń barlyq músheleriniń arasyndaǵy tutastyqty kúsheıtedi degen ustanym bildirdi. Biraq, Qazaqstan, shyn máninde, laıyqty kandıdat pa degen de másele kóterildi. Bul oraıda pikirdiń ekige jarylǵany da jasyryn emes.
Bul máseleniń Eýropa Odaǵyna múshe elderge – EQYU-nyń barynsha kóp bóligin quraıtyn elderge de qatysy bar edi. Olardyń keıbireýleri Qazaqstandaǵy demokratııalyq standarttar men adam quqy problemalaryn saqtaý jaıyn alǵa tartyp, ázirshe Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý máselesin kún tártibinen alyp tastaýdy usyndy. Ekinshi bireýleri, sonyń qatarynda Germanııa da bar, qarama-qarsy pikir bildirip, Qazaqstandaǵy saıası turaqtylyqty atap kórsetti jáne kandıdatýrasyn qoldaıtynyn ashyq jarııalady.
2007 jyldyń qarashasynda pikirtalas EQYU elderi Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń qaýly qabyldaýymen aıaqtaldy. Onda Qazaqstanǵa 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etý ókilettigin júzege asyrý tapsyrylatyny atap kórsetildi. Talastyń osylaısha oń sheshilýi Qazaqstanǵa óziniń saıası bedelin aıtarlyqtaı nyǵaıtýǵa múmkindik berdi. Bul jeńisti úlken qurmetpen tek dostas elder ǵana emes, sondaı-aq, burynǵysynsha synı kózqarastaǵy keıbir áriptes elder de aıtyp jatty.
Qazaqstan birden EQYU-ǵa tóraǵalyq mindetin oryndaýǵa daıyndyǵyn bastap ketti. Munda Germanııa tarapynan jasalǵan qoldaý da aıtarlyqtaı ról atqardy. Ol 2007 jyly Eýropa Odaǵy qabyldaǵan Eýroodaqtyń Ortalyq Azııa elderi úshin strategııa jasaý jónindegi topqa jetekshiligi kezinde kórindi. Bul strategııa yntymaqtastyqtyń saıasat, ekonomıka jáne mádenıet salalaryndaǵy keń kólemdi baǵdarlamalarynyń sulbasyn belgilep berdi. Sodan keıin Germanııa bastamashylyq tanytyp, ekijaqty negizde: 2009 jyldyń basynda Berlın Astanaǵa óziniń joǵary laýazymdaǵy konsýltantyn jiberýge daıyn ekenin málimdedi. Onyń mindeti Qazaqstanǵa EQYU-ǵa tóraǵalyqqa daıyndyq barysynda qoldaý kórsetý boldy. Bul mıssııa úshin men tańdalǵan edim.
Germanııa-Qazaqstan ýaǵdalastyǵyna sáıkes men Astanaǵa óz mindetterimdi oryndaý úshin 2009 jylǵy tamyzdyń ortasynda keldim. Kele salysymen meni sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri M.Tájın qabyldady. Onymen men jumysymnyń negizgi baǵyttaryn úılestirip aldym. Bul jerde áńgime eldiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyndaǵy taqyryptyq basymdyqtardy aıqyndaý, sonymen qatar, meniń qazaqstandyq dıplomattardy daıyndaýǵa qatysýym týrasynda órbidi.
Meniń tikeleı áriptesim Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi boldy. Biraq Prezıdent Ákimshiligimen, Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar komıtetiniń basshysymen, sondaı-aq, Syrtqy ister mınıstrligi Dıplomatııalyq akademııasynyń rektorymen baılanystar qalyptastyryldy. Áý basta meniń qyzmetimniń merzimi tórt aı dep belgilengen edi, biraq, 2009 jyldyń sońynda Qazaqstan tarapynyń qalaýy boıynsha ol uzartyldy.
2010 jyldyń basynda, Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etý ókilettigin qabyldap alǵannan keıin, meniń jumysymnyń sıpaty da ózgerdi. Endi tóraǵalyqpen baılanysty mindettemelerdi oryndaýǵa yqpal etý talap etildi. Meniń mindettemelerim qataryna EQYU qyzmetiniń túrli taqyryptary boıynsha taldamalyq jazbalar qurý jáne baǵdarlamalyq qujattar daıyndaý qosyldy. Aqyr sońynda men EQYU sammıti úshin qorytyndy qujattar daıyndaýǵa qatystym.
Tutastaı alǵanda, men Astanada konsýltant retinde alty aı jumys isteý qurmetine ıe boldym. Qazaqstan bıligi tuńǵysh ret ózinde Germanııadan kelgen syrtqy saıasat sarapshysyn qabyldady. Bul ózara senimdiliktiń joǵary deńgeıi men yntymaqtastyqqa daıyndyqtyń, ásirese, Germanııa-Qazaqstan qarym-qatynasyna tán áriptestiktiń aıqyn kórinisi boldy. Men qazirgi kezde Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrliginde jumys istegen kezderimdi úlken rızashylyqpen eske alyp turamyn. Atalǵan vedomstvoda joǵary bilikti áriptes-dıplomattarmen istes bolsam, bul bizge joǵary kásibı deńgeıde yntymaqtasýǵa múmkindik berdi.
Qazaqstan tóraǵalyǵynyń bıik shyńy Astanada 1-2 jeltoqsan kúnderi respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń shaqyrýy boıynsha ótken EQYU-ǵa múshe elder Memleket jáne úkimet basshylarynyń sammıti boldy. Bul araǵa 11 jyl salyp EQYU-ǵa múshe elder ókilderiniń basyn joǵary deńgeıdegi kezdesýde qaıta qosýǵa qol jetkizgen Prezıdent Nazarbaevtyń erekshe eńbegi edi. Astana sammıtine qatysýshylar qabyldaǵan deklarasııada EQYU-ǵa múshe barlyq 56 elge usynymdama mazmundaldy. Onda qaýipsizdik múddelerine baǵdarlanǵan saıası baǵytpen júrý qajettigi atap kórsetildi.
Osy maqsatqa bastaıtyn jekelegen qadamdar is-qımyl josparynda bekitilgen bolatyn. Basty qaǵıdat memleketterdiń óz qaýipsizdigin basqa memleketterdiń esebinen qamtamasyz etýge umtylystan bas tartýy dep kórsetildi. EQYK-niń (ol kezde EQYU emes, EQYK – red.) Helsınkıdegi Qorytyndy aktisi qabyldanǵannan soń 35 jyl jáne Parıj hartııasynan keıin 20 jyl ótkende bul deklarasııa EQYU-nyń Vankýverden Vladıvostokqa deıingi keńistiktegi múshe elderine qaýipsizdik salasyndaǵy ortaq múddeler týraly qaperge salatyn, sóıtip, «qarǵı-qabaq soǵys» qaldyqtaryn túp-tamyrymen ótkende qaldyrýǵa shaqyratyn belgi boldy.
Búginde, ókinishke qaraı, osy jol boıynsha ilgerileýdi kesheýildetip otyrǵan, birinshi kezekte, Ýkraınadaǵy sııaqty oqıǵalar bar ekenin moıyndaýǵa májbúrmiz. Alaıda, Astana deklarasııasynda mazmundalǵan mindettemeler EQYU-ǵa múshe barlyq memleketter úshin burynǵysynsha kúshinde qalyp otyr. «Qyrǵı-qabaq soǵys» kezeńine qaıta oralý barlyq elderge qymbatqa túsetinin seziný qaı kezdegiden de mańyzdy bolyp tabylady.
Osymen baılanysty Qazaqstanǵa, 2010 jyly sammıt qabyldaǵan el retinde, erekshe jaýapkershilik júkteledi. Naq Ýkraınadaǵy daǵdarysty qubylystardy esepke ala otyryp, Qazaqstanǵa Astanadaǵy sammıt sheshimderin tolyqtaı júzege asyrýdy óziniń syrtqy saıasatynyń turaqty basymdyǵy etýi qajet. Halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan tanylǵan jáne is júzinde tekserilgen kópirler qurý saıasaty Qazaqstanǵa osy mindetti sheshý úshin erekshe dóp keledi. Bul búkil Eýrazııa óńirindegi saıası turaqtylyqty nyǵaıtýǵa jáne Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin odan ári aıtarlyqtaı nyǵaıtýǵa septeser edi.
Munyń Germanııa-Qazaqstan eki jaqty qarym-qatynasyn odan ári damytýdyń jańa dáýiri bola alatyny da sózsiz. 2012 jyldyń 29 tamyzynda Germanııa men Qazaqstan qabyldaǵan «Birlesken málimdemeniń» 8-shi pýnktinde Astana sammıti deklarasııasynyń osy qarym-qatynastar úshin mańyzy erekshe atap kórsetilgen. Endi deklarasııa mazmunyn júzege asyrý eki eldiń birlesken mindeti bolyp tabylady.
Osy múmkindikti paıdalanyp, Qazaqstan dıplomatııasyn kásibı merekesimen taǵy da quttyqtaǵym keledi jáne oǵan Qazaqstandy ósip-órkendetý jolynda úlken tabystar tileımin.
Dıter BODEN,
Germanııanyń EQYU-daǵy burynǵy elshisi, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy barysyndaǵy konsýltant.