Tútin tunshyqtyryp barady

Oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamenti bastyǵynyń orynbasary Jasulan Aqtaevtyń aıtýynsha, teńiz jaǵasyndaǵy qamystyń órtengeni 2 sáýirde tańerteńgi saǵat  9.12 shamasynda belgili bol­ǵan. Sol kúni 85 gektarda qamys janǵan. Al 3 sáýirde jalyn shar­pyǵan aýmaq 89 gektardy qurady.

– Kaspıı teńiziniń jaǵala­ýyndaǵy «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervatynyń aýmaǵynda qamys órtendi. Bul – Atyraý qa­lasynyń mańyndaǵy Damby aýy­lynan 30 shaqyrym qashyq­tyqtaǵy aýmaq. Tótenshe jaǵdaı­lar departamenti men «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervatynyń qyzmetkerleri 80 gektar aýmaqtaǵy órtti sóndirdi. Biraq jel ekpini men batpaqty jer jalyndy són­dirýge qıyndyq keltirip tur,  deı­di J.Aqtaev.

«Aqjaıyq» memlekettik ta­bıǵı rezervatynyń bólim basshysy Ǵanı Aǵybaevtyń deregine qaraǵanda, qoryq aýmaǵy 15 500 gek­­­tardy quraıdy. Rezer­vat­tyń aýmaǵyna Kaspıı teńiziniń ja­ǵalaýy da kiredi. Jaǵalaýdaǵy qamys órti birinshi ret tirkelip otyrǵan joq. Buǵan deıin jaǵalaý­dy áldeneshe ret jalyn sharpydy.

– Keıingi jyldary Kaspıı teńiziniń sýy keri qaıtyp, onyń orny batpaq bolyp jatyr. Bat­paqty jerdegi qamys órtine bir­neshe faktor áser etedi. Bul – naı­zaǵaı jarqyly men adam faktory. Bul jolǵy órtke adam faktory áser etýi múmkin. Jel ekpininiń údeýi de jalyndy órshitip jiberdi,  dep málimdedi Ǵ.Aǵybaev.

Mamandardyń túsindirýinshe, batpaqty jerdegi jalyndy sóndirýdi kesheýildeýine birneshe jaıt áser etedi. Birinshiden, jol tal­ǵamaı, batpaqty keship-aq jú­re­tin arnaıy tehnıka qajet. Bir­aq dál sondaı tehnıka tótenshe jaǵdaılar departamentinde de, «Aqjaıyq» rezervatynda da joq bolyp shyqty.

Tótenshe jaǵdaılar depar­tamenti bastyǵynyń orynbasary J.Aq­taevtyń málimetine súıen­sek, arnaıy qyzmettiń balan­synda 140 tehnıka bar. Onyń ishinde «Trekol», «Sherp» markaly kólik­ter jol talǵamaıdy. Máselen, «Sherp» bıiktigi 70 sm quraıtyn ke­dergilerden ońaı ótedi. Sýda jú­zedi. Aıdyndaǵy sýdan muz ústine kó­teriledi. Batpaqta júre alady. Dóń­geleginiń dıametri – 160 sm. Qur­­­lyqta  saǵatyna  45 shaqyrymdy, al sýda 6 shaqyrymdy eńseredi. Bir­aq bul kólikter órt són­­dirýge emes, batpaqty, qarly jer­de, muz ústinde, sondaı-aq sýda ava­­rııalyq-qutqarý men izdestirýge arnalǵan.

– Departament balansyndaǵy tehnıkalar qajetti kólikterdiń 45 paıyzyn quraıdy. Byltyr 5 kólik, 2 avtosaty satyp alyndy,  deıdi J.Aqtaev.

Al tabıǵı rezervattaǵy ahýa­l qandaı? Rezervattyń bó­lim meńgerýshisi Ǵ.Aǵybaevtyń aıtýyn­sha, órt sóndirýge arnalǵan ZIL jáne ÝRAL kóligi, 4 motopompa bar. Jergilikti ákimdik arqyly 1 traktor, 1 qaıyq satyp alynǵan. Osynyń ózinen memlekettik tabı­ǵı rezervat degen aty ǵana bolmasa, bul mekemeniń áp-sátte birneshe ondaǵan, tipti júzdegen gektar aýmaq­ty tap-taqyrǵa aınaldyratyn ja­lynǵa qarsy turar qaýqary joǵy baıqalady.

Oblys ákiminiń orynbasary Jasulan Bısembıevtiń piki­rinshe, munaıly óńirde «QazAvıaQutqarý» AQ-nyń bir tikushaǵy bolǵan. Byltyr sol tikushaq qamys órtin sóndirýge tartylǵan. Alaıda tik­ushaq apat­qa ushyraǵannan keıin jaramsyz bolyp qalǵan. Endi teńiz ja­ǵalaýyndaǵy órtti sóndirý úshin tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi arqyly Mańǵystaý oblysynan tikushaq aldyrýǵa sheshim qabyl­danyp otyr.

– Batpaqty jerdegi qamys órti ózdiginen tutanbaıdy. Buǵan adamı faktordyń áseri tıgeni daý­syz. Aldaǵy ýaqytta soltústik Kaspıı aýmaǵynda balyq aýlaýǵa, ańshylyqpen aınalysýǵa tyıy­m salý máselesin qarastyryp otyrmyz. Bul úshin Kaspıı teńizi ja­ǵalaýynyń Reseıdegi Astrahan oblysy men Mańǵystaý oblysyna deıingi aralyǵy «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervat aýma­ǵyna berilýi qajet. Al tabıǵı rezer­vattyń aýmaǵynda balyq jáne ań aýlaýǵa tyıym salynǵan. Al­daǵy ýaqytta órt tutanýy múm­kin aýmaqty erte anyqtaýdy qolǵa alamyz, dedi J.Bısembıev.

«Jyǵylǵanǵa – judyryq» degendeı, atyraýlyqtar tútinge tunshyǵyp júrgende, 3 sáýirde Atyraý qalasynyń irgesindegi munaı óńdeý zaýytynyń murja­synan qara tútin býdaqtady. Biraq zaýyt basshylyǵy ahýaldy túsin­dirý úshin jurtshylyq aldyna shyqqan joq.

«Tehnologııalyq rejimniń aqaýynan baıaý koksteý qondyrǵy­syndaǵy P-2 peshinde janý reji­miniń buzylý faktisi tirkeldi. Buǵan janarmaı gazyna suıyq­tyqtyń túsýi sebep bolǵan. Sonyń saldarynan jergilikti ýa­qytpen saǵat 10.32-de qysqa merzimdi tútindeý oryn aldy. Tútin saǵat 10.47-de tolyqtaı sóndirildi. Son­daı-aq saǵat 10.40-ta jáne 11.10-da «KEGOK» AQ tarapynan elektr energııasy kerneýiniń tó­men­detilýine baılanysty hosh ıisti kómirsýtekterdi óndirý jáne gı­dro­genızasııalyq úderister ón­dirisi, tehnologııalyq qondyr­ǵy­la­ryndaǵy dınamıkalyq jab­dyq­tardyń bir bóligi toqta­tyl­dy. Keıin jabdyq qaıtadan iske qosyldy», dep habarlady qo­ǵammen baılanys bóliminen.

Sol kúni, ıaǵnı 3 sáýirde polıpropılen óndirisi boıynsha ın­tegrasııalanǵan gaz-hımııa keshe­niniń murjasynda aýaǵa alaý ja­­ǵyldy. Alaýmen birge qara tú- t­in­­niń býdaqtaǵany kórgen jandy shoshytqany belgili.

«KPI Inc.» JShS-niń baspasóz qyzmetiniń aqparatyna súıensek, elektrmen jabdyqtaý jelisindegi aqaýdyń sebebinen óndiris jartylaı toqtap qalǵan. Buǵan saǵat 10.59 ben 11.11-de «KEGOC» AQ jelilerinde qysqasha tuıyq­talý sebep bolǵan. Gaz-hımııa kesheninde birneshe jumys úderisi apatty jaǵdaıda toqtatylǵan.

«Avtomatty rejimde óndiris­tiń qaýipsiz toqtatylýyn qamta­ma­syz etý úshin jobaǵa sáıkes barlyq tehnologııalyq operasııa saqtaldy. Propandy degıdr­leý qondyrǵysynan fakelge shy­ǵaryndylar jiberildi. Ja­ǵyn­dynyń quramy zııansyz, gaz plıtasynda janatyn gazǵa uq­saı­dy», dep habarlady kom­pa­nııanyń bas­pasóz qyzmeti.

Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda tutanǵan qamys órtiniń saldarynan eki kún boıy Atyraý qalasynyń aspanyn tútin tumshalap turdy. Tútinniń ıisinen kóshede júrý múm­kin bolmady. Turǵyndar «basymyz aınaldy, júrek aınydy» dep áleýmettik jelide shaǵymyn aıtty. Tipti kóshege protıvogaz kıip shyqqandar da tabyldy.

Oblystyq ekologııa depar­tamenti basshysynyń orynbasary Syrym Tilegenovtiń deregine júginsek, aýadaǵy jaǵymsyz ıis 24 naýryzda biline bastaǵan. Qazir oblysta aýa sapasyn baqylaıtyn 34 stansa ornalasqan. «Qazgıdromet» AQ óńirlik fılıalynyń balans­ynda – 11, Atyraý munaı óńdeý zaýytyna tıesili – 4, «Nort Kas­pıan Opereıtıng Kompanı» kom­pa­nııasynyń ıeliginde 19 stansa bar.

«Qazgıdromet» AQ-nyń má­lime­tine sáıkes, bıylǵy 28 naý­ryzda «Zagorodnaıa», «Shaǵa­la», «Akımat», «Vostok», «Jılgo­ro­dok» aýa sapasyn baqylaý stan­sa­larynda kúkirtti sýtegi qos­pa­synyń shekti shoǵyrlaný normasynan 11-28 esege artqany anyq­­talǵan.

Ekologııalyq departamenti Atyraý oblysynyń mamandan­dyrylǵan aýdanaralyq ekonomı­kalyq sotyna «Týhlaıa Balka», «Kvadrat» býlaný alańdaryna sar­qyndy sýlardy aǵyzýǵa tyıy­m salý týraly talap aryz bergen. Sot­tyń 2021 jyldyń 15 sáýirindegi sheshimimen «Atyraý oblysy Sý Arnasy» KMK-ǵa sarqyndy sýlardy «Týhlaıa Balka», «Kvadrat» býlaný alańdaryna aǵyzýǵa tyıy­m salynǵan. Alaıda «Atyraý oblysy Sý Arnasy» sot sheshimin oryndaýdy keıinge qaldyrý týraly ótinishpen júgingen. Soǵan baılanysty sot sheshiminiń oryndalý merzimi bıylǵy 1 shildege deıin keıinge qaldyrylǵan.

Dárigerler aýanyń lastanýy adam densaýlyǵyna zııan ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Sanıta­rııa­lyq-epıdemıologııalyq baqylaý ko­mıtetiniń málimetine súıensek, byltyr týberkýlezben alǵash ret aýyrǵan 397 adam anyqtalǵan. Bu­ryn oblystyq densaýlyq saqtaý bas­qarmasy basshysynyń orynbasary laýazymyn atqarǵan, bul kúnderi №7 qalalyq emhanaǵa jetek­­shilik etetin Gúlnafıs Tań­baevanyń aıtýynsha, aýadaǵy ja­ǵym­syz ıis, ásirese, sozylmaly aýrý­­lardy asqyndyryp jiberýi múmkin.

– Atyraý oblysynda tynys alý aýrýyna shaldyqqan 130 myńǵa jýyq adam dıspanserlik esepte tur. Demikpe syrqatyna 100 myń­ǵa jýyq turǵyn shaldyqqan. Biz­diń aýrýhanada tynys alý aýrýy bar 7 myń naýqas tirkelgen. Onyń ishinde 29 bala bar, deıdi G.Tańbaeva.

Oblystyq bilim basqarmasy 3 sáýirde tústen keıin mektep oqý­shylary men kolledj stýdentterin onlaın oqýǵa jiberdi. Sebep – aýadaǵy tútinniń jaǵymsyz ıisi.

Bárin aıt ta, birin aıt, qoınaýy «qara altynǵa» toly Atyraý ekologııalyq apattyń aldynda tur­ǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sol sebepten atyraýlyqtar ózde­rin synaq alańynda turyp jatqandaı sezinedi. Alaıda óńir ekologııasynyń nasharlaǵany jer­gilikti turǵyndardan basqa eshkimdi alańdatpaıtyny aqıqat. Alaıda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar, densaýlyq saqtaý mınıstr­likteri men oblystyq ákimdik qor­shaǵan ortany búldir­genderge qarsy jedel shara qabyl­daýǵa, dabyl kóterýge asyǵar emes. Álde áliptiń artyn baǵyp otyr ma?

Atyraý oblysy